Những Chuyển Biến Kinh Tế và Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê Ở Tỉnh Lâm Đồng Từ Năm 1975 Đến Năm 2015

Bài viết phân tích những chuyển biến kinh tế xã hội của người Cơ Ho ở Lâm Đồng từ năm 1975 đến 2015, nêu bật sự phát triển và thách thức.

• Tác giả: Phan Văn Bông
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Cao Thế Trình
• Trường học: Trường Đại Học Đà Lạt
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Những Chuyển Biến Kinh Tế, Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê Ở Tỉnh Lâm Đồng Từ Năm 1975 Đến Năm 2015
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Lâm Đồng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Các công trình nghiên cứu về DTTS có đề cập người Cơ ho Srê trước năm 1975
• Các công trình nghiên cứu sau năm 1975
• Những vấn đề đã được nghiên cứu
• Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp luận
• Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành
• Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• Đóng góp mới của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NHÓM TỘC NGƯỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG
• 1.1. Một số vấn đề về lý thuyết
• 1.1.1. Các khái niệm được dùng trong luận án
• 1.1.2. Các cơ sở lý thuyết của luận án
• 1.2. Tổng quan về địa bàn và người Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng
• 1.2.1. Tổng quan về tỉnh Lâm Đồng
• 1.2.2. Tổng quan về người Cơ ho và nhóm người Cơ ho Srê
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƯỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG TỪ 1975 – 1986
• 2.1. Hoàn cảnh lịch sử
• 2.1.1. Việt Nam từ 1975 - 1986
• 2.1.2. Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.2. Kinh tế người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.2.1. Nghề thủ công (lơh mơ tê)
• 2.2.2. Hoạt động trao đổi, mua bán
• 2.3. Tổ chức xã hội người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƯỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2015
• 3.1. Hoàn cảnh lịch sử
• 3.1.1. Tình hình Việt Nam từ 1986 - 2015
• 3.1.2. Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.2. Kinh tế người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.2.1. Nghề thủ công (lơh mơ tê)
• 3.2.2. Hoạt động trao đổi mua bán (kắ vro), dịch vụ
• 3.2.3. Các hình thức sinh kế khác
• 3.3. Tổ chức xã hội của người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI BỀN VỮNG TRONG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG
• 4.1. Nhận xét về chuyển biến kinh tế, xã hội người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 2015
• 4.1.1. Thành tựu và nguyên nhân
• 4.1.2. Những vấn đề còn tồn tại và nguyên nhân
• 4.2. Một số kinh nghiệm
• 4.3. Giải pháp phát triển bền vững kinh tế, xã hội người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phiếu trưng cầu ý kiến người Cơ ho Srê
• Kết quả xử lý phiếu trưng cầu ý kiến bằng SPSS
• Danh sách phỏng vấn sâu
• Bản đồ, hình ảnh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chuyển Biến Kinh Tế Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê Tại Lâm Đồng

Chuyển biến kinh tế - xã hội của người Cơ Ho Srê tại Lâm Đồng từ năm 1975 đến 2015 là một chủ đề quan trọng, phản ánh sự thay đổi trong đời sống của một trong những dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về quá trình phát triển của người Cơ Ho Srê mà còn chỉ ra những yếu tố tác động đến sự chuyển biến này. Từ những chính sách của Đảng và Nhà nước đến những thay đổi trong văn hóa và kinh tế, tất cả đều góp phần tạo nên bức tranh đa dạng về cuộc sống của người Cơ Ho Srê.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển Của Người Cơ Ho Srê

Người Cơ Ho Srê có nguồn gốc từ ngữ hệ Môn - Khơ me, sống chủ yếu tại tỉnh Lâm Đồng. Từ những năm đầu thế kỷ XIX, người Cơ Ho đã được ghi nhận trong các tài liệu lịch sử. Sự phát triển của họ gắn liền với các chính sách phát triển kinh tế của Nhà nước, đặc biệt là sau năm 1975.

1.2. Đặc Điểm Kinh Tế Truyền Thống Của Người Cơ Ho Srê

Kinh tế truyền thống của người Cơ Ho Srê chủ yếu dựa vào nông nghiệp, với cây lúa nước và các loại cây trồng khác. Họ cũng thực hiện các hoạt động chăn nuôi, mang tính tự cấp tự túc. Tuy nhiên, từ năm 1986, kinh tế của họ đã có sự chuyển biến mạnh mẽ.

II. Những Thách Thức Trong Chuyển Biến Kinh Tế Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê

Mặc dù có nhiều thành tựu trong chuyển biến kinh tế - xã hội, người Cơ Ho Srê vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như sự thay đổi trong văn hóa, áp lực từ thị trường và sự biến đổi khí hậu đã ảnh hưởng đến đời sống của họ. Việc duy trì bản sắc văn hóa trong bối cảnh hiện đại cũng là một thách thức lớn.

2.1. Ảnh Hưởng Của Chính Sách Phát Triển Đến Người Cơ Ho Srê

Các chính sách phát triển của Nhà nước đã tạo ra nhiều cơ hội cho người Cơ Ho Srê, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức. Việc áp dụng các mô hình kinh tế mới đôi khi không phù hợp với tập quán truyền thống của họ.

2.2. Sự Biến Đổi Văn Hóa Và Bản Sắc Dân Tộc

Sự giao thoa văn hóa và áp lực từ các yếu tố bên ngoài đã dẫn đến sự thay đổi trong lối sống và phong tục tập quán của người Cơ Ho Srê. Việc bảo tồn bản sắc văn hóa trong bối cảnh hiện đại là một thách thức lớn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Chuyển Biến Kinh Tế Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê

Để nghiên cứu chuyển biến kinh tế - xã hội của người Cơ Ho Srê, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp lịch sử, so sánh và phỏng vấn sâu đã giúp thu thập thông tin và dữ liệu cần thiết. Việc kết hợp các phương pháp này giúp tạo ra cái nhìn toàn diện về tình hình của người Cơ Ho Srê.

3.1. Phương Pháp Lịch Sử Trong Nghiên Cứu

Phương pháp lịch sử giúp phân tích các sự kiện và quá trình diễn ra trong quá khứ, từ đó rút ra bài học cho hiện tại và tương lai. Nghiên cứu này đã sử dụng tài liệu lịch sử để làm rõ bối cảnh phát triển của người Cơ Ho Srê.

3.2. Phỏng Vấn Sâu Để Hiểu Rõ Hơn Về Cuộc Sống Của Người Cơ Ho Srê

Phỏng vấn sâu với người dân địa phương đã cung cấp những thông tin quý giá về đời sống, tâm tư và nguyện vọng của người Cơ Ho Srê. Phương pháp này giúp làm rõ hơn những vấn đề mà họ đang đối mặt.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Nghiên Cứu Chuyển Biến Kinh Tế Xã Hội

Nghiên cứu về chuyển biến kinh tế - xã hội của người Cơ Ho Srê không chỉ mang tính lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn. Những kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách phát triển phù hợp hơn cho cộng đồng người Cơ Ho Srê, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững.

4.1. Đề Xuất Giải Pháp Phát Triển Bền Vững

Các giải pháp phát triển bền vững cần được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tế của người Cơ Ho Srê. Việc kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa là rất quan trọng.

4.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Cơ Quan Chính Quyền Và Cộng Đồng

Sự hợp tác giữa các cơ quan chính quyền và cộng đồng người Cơ Ho Srê là cần thiết để thực hiện các chính sách phát triển hiệu quả. Điều này sẽ giúp nâng cao đời sống của người dân và bảo tồn bản sắc văn hóa.

V. Kết Luận Về Chuyển Biến Kinh Tế Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê

Chuyển biến kinh tế - xã hội của người Cơ Ho Srê tại Lâm Đồng từ năm 1975 đến 2015 đã diễn ra mạnh mẽ, với nhiều thành tựu đáng ghi nhận. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Nghiên cứu này không chỉ cung cấp cái nhìn tổng quan về quá trình chuyển biến mà còn đưa ra những giải pháp thiết thực cho sự phát triển bền vững của cộng đồng người Cơ Ho Srê.

5.1. Đánh Giá Thành Tựu Và Hạn Chế Trong Chuyển Biến

Nghiên cứu đã chỉ ra những thành tựu trong phát triển kinh tế và xã hội của người Cơ Ho Srê, nhưng cũng không quên nhấn mạnh những hạn chế còn tồn tại. Việc đánh giá này giúp xác định hướng đi cho tương lai.

5.2. Tương Lai Của Người Cơ Ho Srê Trong Bối Cảnh Hiện Đại

Tương lai của người Cơ Ho Srê sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng với những thay đổi trong xã hội và kinh tế. Việc bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế song song sẽ là chìa khóa cho sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (Mã số: 9.13) với đề tài "Những chuyển biến kinh tế, xã hội của người Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng từ năm 1975 đến năm 2015" do nghiên cứu sinh Phan Văn Bông thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Cố PGS.TS. Cao Thế Trình và TS. Võ Tấn Tú tại Trường Đại học Đà Lạt (bảo vệ năm 2022) là một công trình khoa học mang tính tiên phong. Luận án giải quyết một khoảng trống nghiên cứu (research gap) mang tính lịch sử: trong khi các công trình dân tộc học, nhân học trước đây (như nghiên cứu của Henri Maitre 1912, Jacques Dournes 1950, Gerald C. Hickey 1967, Mạc Đường 1983, Phan Ngọc Chiến 2005) chủ yếu mô tả lát cắt đồng đại hoặc khảo cứu văn hóa truyền thống tĩnh tại của người Cơ ho nói chung, thì việc phục dựng một bức tranh lịch sử toàn diện, khả lượng và biện chứng về quá trình biến đổi kinh tế - cấu trúc xã hội của nhóm địa phương Cơ ho Srê trong suốt 40 năm bản lề (1975 - 2015) dưới tác động của chính sách vĩ mô và kinh tế thị trường vẫn chưa được giải quyết thấu đáo.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ cấu kinh tế và tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ ho Srê tại Lâm Đồng đã vận động và biến đổi như thế nào qua hai phân kỳ lịch sử 1975 - 1986 và 1986 - 2015?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những thành tựu đột phá và hạn chế cốt lõi trong quá trình chuyển biến kinh tế - xã hội của người Cơ ho Srê là gì, và đâu là các nguyên nhân nội sinh cùng ngoại sinh chi phối?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những bài học kinh nghiệm lịch sử nào có thể rút ra nhằm xây dựng mô hình phát triển bền vững cho cộng đồng Cơ ho Srê trong bối cảnh đương đại?

Tương ứng với các câu hỏi là hệ giả thuyết kiểm chứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Quá trình chuyển biến kinh tế - xã hội của người Cơ ho Srê trải qua hai giai đoạn mang tính chất bước ngoặt về chất: từ mô hình tập trung quan liêu, bao cấp, tự cấp tự túc (1975 - 1986) sang nền kinh tế hàng hóa nông nghiệp thị trường và phân rã thiết chế tự quản truyền thống (1986 - 2015).
• Giả thuyết 2 (H2): Sự chuyển biến kinh tế (chuyển dịch từ độc canh lúa nước/nương rẫy sang chuyên canh cây công nghiệp như cà phê, chè) đóng vai trò quyết định dẫn tới sự biến đổi cơ cấu xã hội (sự thu hẹp của đại gia đình mẫu hệ thành tiểu gia đình hạt nhân, sự thay đổi vai trò của người chồng và sự suy giảm quyền lực hành chính của chủ làng).
• Giả thuyết 3 (H3): Phát triển bền vững cộng đồng Cơ ho Srê chỉ đạt được khi có sự tích hợp đồng bộ giữa an ninh đất sản xuất, bảo tồn vốn văn hóa tộc người và nâng cao chuỗi giá trị nông sản.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Karl Marx, Thuyết Biến đổi xã hội (Social Change Theory) của Auguste Comte, Thuyết Hiện đại hóa và Biến đổi giá trị (Modernization and Value Change Theory) của Ronald Inglehart, cùng Lý thuyết Phát triển bền vững (Sustainable Development) khởi xướng bởi Ủy ban Brundtland (WCED, 1987).

Về quy mô và phạm vi nghiên cứu, địa bàn khảo sát trọng điểm tập trung tại 2 huyện tiêu biểu của tỉnh Lâm Đồng: huyện Di Linh (các xã Bảo Thuận, Gung Ré, Đinh Lạc, thị trấn Di Linh) – nơi cư trú lịch sử lâu đời và đông đảo nhất của người Cơ ho Srê (chiếm phần lớn trong tổng số 103.682 người Cơ ho Srê toàn tỉnh năm 2019), và huyện Đức Trọng (các xã N’Thol Hạ, Hiệp An, Phú Hội) – vùng chuyển tiếp chịu tác động giao lưu kinh tế - đô thị hóa mạnh mẽ. Mẫu khảo sát định lượng được xác định chuẩn xác qua công thức Slovin với $N = 3.510$ hộ gia đình, sai số $e = 0,05$, cho ra dung lượng mẫu tối ưu $n = 359,1$ hộ, cộng thêm 11,5% mẫu dự phòng rủi ro, đạt tổng quy mô khảo sát thực địa là 400 hộ gia đình.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về người Cơ ho và cộng đồng thiểu số Tây Nguyên trải qua các dòng học thuật chính yếu với những luận điểm đối thoại sâu sắc:

Dòng nghiên cứu học giả phương Tây thời kỳ thuộc địa và chiến tranh: Henri Maitre (1912) với tác phẩm kinh điển Les Jungles Moi (Rừng người Thượng) đã phác thảo lược sử, nhân chủng học sơ khai vùng Nam Tây Nguyên. Jacques Dournes – nhà nghiên cứu dành trọn tâm huyết với nhóm Srê qua các công trình Dicsionaire Srê (Köho) - Francais (1950), Les populations montagnardes de Sud-Indochinois (1950), Lexique polyglotte Viêtnamien - Köho - Röglay - Francais (1953, cùng Gilbert Bochet) và Mythes Sre (1977) – đã xác lập nền móng ngôn ngữ học và nhân học văn hóa Cơ ho Srê. Gerald C. Hickey (1967) trong The Highland People of South Vietnam: Social and Economic Development và tài liệu của American University (1966) đã nhận diện cơ cấu xã hội truyền thống của các sắc tộc bản địa dưới sức ép của các biến động chính trị.

Dòng nghiên cứu dân tộc học và lịch sử trong nước sau năm 1975: Đánh dấu bằng các chương trình nghiên cứu cấp nhà nước như Chương trình Tây Nguyên 2 (1986, 1989), công trình Vấn đề dân tộc ở Lâm Đồng do Mạc Đường chủ biên (1983), Phan Ngọc Chiến và Nguyễn Văn Diệu (1983, 2005, 2015), Cao Thế Trình (1996) với Văn hóa truyền thống Mạ - Cơ ho, Bùi Minh Đạo (2003, 2010, 2012), Đa Minh Nguyễn Huy Trọng (2016), và đề tài cấp bộ của Lê Minh Chiến (2018).

Các cuộc tranh luận học thuật tiêu biểu: Một tranh biện học thuật nổi bật nằm ở nguồn gốc tộc danh "Cơ ho". Dournes (1950), Bochet (1953) cùng các học giả miền Nam trước 1975 và Mạc Đường (1983) khẳng định tộc danh có gốc từ tiếng Chăm cổ (kahaw / köho), mang nghĩa chỉ người ở "phía trên cao", "người miền núi". Ngược lại, quan điểm bản địa luận của Nguyễn Văn Diệu và Phan Ngọc Chiến (1983) lại viện dẫn truyền thuyết dân gian rằng: "Cơ ho vốn là tên người chủ làng đầu tiên đã khai khẩn vùng đất của nhóm Srê, về sau, trải qua một thời kỳ dài trong lịch sử, từ tên người, Cơ ho mới chuyển thành tộc danh" (Mạc Đường chủ biên, 1983, tr. 32). Luận án đã làm rõ sự phân biệt giữa nguồn gốc ngoại danh do tương tác lịch sử với người Chăm và quá trình "bản địa hóa/hợp lý hóa" ký ức thông qua huyền thoại lập làng (Pàng Ho).

Vị thế học thuật (Positioning): So sánh với công trình của Gerald C. Hickey (1967) vốn nhìn nhận xã hội Tây Nguyên trong thế bị động trước hiện đại hóa, hay công trình của Oscar Salemink (2003) – The Ethnography of Vietnam's Central Highlanders: A Historical Contextualization, 1850-1990 – tập trung vào diễn ngôn thực dân và nhà nước, luận án của Phan Văn Bông xác lập vị thế riêng biệt bằng cách tiếp cận chủ thể lịch sử (indigenous agency). Luận án định vị người Cơ ho Srê không phải là đối tượng thụ động mà là chủ thể tích cực thích ứng, chuyển đổi sinh kế, tái cấu trúc quan hệ gia đình và dòng họ để hội nhập vào nền kinh tế thị trường Việt Nam giai đoạn 1975 - 2015.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng trong bối cảnh cụ thể của một tộc người thiểu số mẫu hệ Nam Á (Mon-Khmer) tại Đông Nam Á lục địa:

1. Mở rộng Thuyết Biến đổi xã hội của Auguste Comte: Comte (1857/2000) từng khẳng định: "From Science comes Prevision: from Prevision comes Action" (Auguste Comte, 2000, tr. 43) và mô hình hóa "vật lý xã hội" (Social Physics) vận động từ thấp đến cao qua sự phân hóa chức năng của các tiểu cơ cấu. Luận án chứng minh rằng sự biến đổi của tiểu cơ cấu kinh tế (nông nghiệp hàng hóa) đã trực tiếp phá vỡ tính khép kín của tiểu cơ cấu xã hội truyền thống (ƀòn), buộc các thiết chế gia đình và dòng họ phải chuyên môn hóa chức năng sinh kế, thích ứng với cơ chế pháp quyền của Nhà nước hiện đại.
2. Kiểm chứng Thuyết Hiện đại hóa của Ronald Inglehart: Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định luận điểm của Inglehart: sự gia tăng về an ninh kinh tế và thu nhập tiền tệ thúc đẩy sự dịch chuyển trong hệ giá trị và phân công lao động giới. Ở người Cơ ho Srê, quyền lực kinh tế của người chồng/người cha tăng lên rõ rệt khi họ trở thành lao động chính trong canh tác cây công nghiệp và vận hành máy móc nông nghiệp, tái định hình cấu trúc quyền lực trong gia đình mẫu hệ vốn lấy người vợ và các ông cậu (kôñ) làm trung tâm.
3. Phát triển Thuyết Chuyển đổi trạng thái (State Transition): Đúng như định nghĩa trong Handbook of Research on Chaos and Complexity Theory in the Social Sciences: "Change is a general transition of something or phase to another state condition" (Öztürk, Z., tr. 22), luận án đã mô hình hóa chuyển đổi kinh tế - xã hội của tộc người thiểu số thành một quá trình gồm 2 giai đoạn kế tiếp: (1) Giai đoạn chuyển tiếp thử nghiệm thể chế tập thể (1975 - 1986); (2) Giai đoạn chuyển đổi cấu trúc toàn diện theo thị trường (1986 - 2015).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 3 chiều:

• Trục thời gian lịch sử: Đối sánh truyền thống tiền 1975 $\rightarrow$ Giai đoạn khôi phục & kinh tế chỉ huy (1975 - 1986) $\rightarrow$ Giai đoạn Đổi mới & hội nhập kinh tế thị trường (1986 - 2015).
• Trục cơ cấu kinh tế: Trồng trọt – Chăn nuôi – Nghề thủ công (lơh mơ tê) – Hoạt động trao đổi thương mại, dịch vụ (kắ vro).
• Trục thiết chế xã hội tộc người: Làng (ƀòn) – Dòng họ (jơi nòi) – Gia đình (hìu bơnhă).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được xác lập đối với nhóm dân tộc thiểu số tại chỗ có truyền thống canh tác lúa nước kết hợp nương rẫy, theo chế độ mẫu hệ, cư trú tại địa bàn cao nguyên miền núi Nam Tây Nguyên chịu sức ép di dân cơ học và chính sách đổi mới kinh tế nông nghiệp của Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Hệ hình triết học (Epistemological Paradigm): Luận án vận dụng Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận Duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử, nhìn nhận các hiện tượng chuyển biến kinh tế - xã hội như kết quả của sự tương tác giữa cấu trúc vĩ mô (chính sách nhà nước, kinh tế thị trường) và tác nhân vi mô (hành vi lựa chọn sinh kế, ứng xử văn hóa của người Cơ ho Srê).
• Thiết kế hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed Design): Kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử chuyên ngành (khai thác văn kiện, hồ sơ lưu trữ, thống kê địa phương) với phương pháp dân tộc học/nhân học (điền dã tham dự, phỏng vấn sâu hồi cố) và xã hội học định lượng (khảo sát bảng hỏi diện rộng).
• Phân tầng địa bàn khảo sát:
  • Cấp tỉnh: Tổng quan toàn bộ tỉnh Lâm Đồng (diện tích tự nhiên 9.783,34 km², đất sản xuất nông nghiệp 368.268,53 ha, trong đó đất trồng cây lâu năm chiếm 304.693,15 ha).
  • Cấp huyện/xã: Địa bàn thuần nông/truyền thống (huyện Di Linh: xã Bảo Thuận, Gung Ré, Đinh Lạc, thị trấn Di Linh) đối sánh với địa bàn đô thị hóa/thương mại hóa nhanh (huyện Đức Trọng: xã N’Thol Hạ, Hiệp An, Phú Hội).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Chiến lược chọn mẫu xác suất và công thức chọn mẫu: Dung lượng mẫu được tính toán khoa học theo công thức Slovin: $$n = \frac{N}{1 + N \cdot e^2}$$ Với $N = 3.510$ (tổng số hộ Cơ ho Srê tại các địa bàn nghiên cứu trọng điểm), mức ý nghĩa $95%$ ($e = 0,05$): $$n = \frac{3510}{1 + 3510 \cdot (0,05)^2} = \frac{3510}{1 + 3510 \cdot 0,0025} = \frac{3510}{9,775} \approx 359,1 \text{ hộ}$$ Nhằm triệt tiêu sai số do bảng hỏi lỗi hoặc từ chối trả lời, nghiên cứu bổ sung $11,5%$ mẫu phụ ($41$ hộ), nâng tổng mẫu điều tra chính thức lên $n = 400$ hộ (đại diện chủ hộ từ 40 tuổi trở lên để đảm bảo tính chuẩn xác khi hồi cố giai đoạn trước 1986).
2. Quy trình thu thập dữ liệu đa nguồn (Data Triangulation):
   • Tư liệu lưu trữ & Thống kê: Báo cáo kinh tế - xã hội của Tỉnh ủy, UBND tỉnh Lâm Đồng, Cục Thống kê Lâm Đồng, Ban Dân tộc, Phòng Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội (PC06) Công an tỉnh Lâm Đồng từ 1975 đến 2015.
   • Phỏng vấn sâu định tính ($N_{in-depth} > 35$ cuộc): Thực hiện với các già làng, chủ làng truyền thống (kuăng bri phê ƀòn), trưởng dòng họ (kôñ pàng), trí thức bản địa, linh mục quản xứ (như Linh mục Đa Minh Nguyễn Huy Trọng với hơn 45 năm gắn bó vùng Di Linh), cán bộ hưu trí và lãnh đạo đương nhiệm các cấp.
   • Điền dã quan sát tham dự: Tác giả trực tiếp lưu trú 8 năm tại Di Linh (khu vực Di Linh Thượng 1), trực tiếp tham gia chu trình sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt cộng đồng của người dân.

Data và phân tích

• Công cụ phân tích: Toàn bộ dữ liệu từ 400 phiếu khảo sát được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS (Statistical Package for the Social Sciences).
• Kỹ thuật thống kê: Sử dụng thống kê mô tả (Descriptive Statistics), phân tích bảng chéo (Cross-tabulation e.g., tương quan giữa số thế hệ trong gia đình và quy mô nhân khẩu; mối quan hệ phân công lao động giới theo loại hình cây trồng), và phân tích chuỗi thời gian so sánh 1975 - 1986 và 1986 - 2015.
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation) giữa số liệu định lượng SPSS, biên bản phỏng vấn sâu định tính và số liệu niên giám thống kê chính thức, đảm bảo tính hợp thức cấu trúc (construct validity) và độ tin cậy dữ liệu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Cuộc cách mạng chuyển dịch cơ cấu cây trồng từ tự cấp sang thương mại hóa: Giai đoạn 1975 - 1986, 100% hộ gia đình phụ thuộc vào lúa nước thung lũng kết hợp lúa rẫy, năng suất thấp, chăn nuôi chủ yếu phục vụ cày kéo và nghi lễ hiến tế tâm linh. Đến giai đoạn 1986 - 2015, có bước ngoặt toàn diện: diện tích chuyên canh cây công nghiệp (chủ yếu là cà phê Robusta, chè) chiếm tỷ trọng áp đảo trong cơ cấu thu nhập (>80% nguồn thu hộ gia đình), biến người Cơ ho Srê thành nhóm thiểu số thích ứng nhanh nhất với kinh tế thị trường tại Nam Tây Nguyên.
2. Sự giải thể quyền lực thế quyền của thiết chế Làng tự quản (ƀòn): Tổ chức tự quản truyền thống đứng đầu bởi chủ làng (kuăng bri phê ƀòn) đã hoàn toàn chuyển giao chức năng quản lý hành chính, an ninh và tư pháp cho hệ thống chính quyền cơ sở (Trưởng thôn, Ban nhân dân thôn, UBND xã). Vai trò của kuăng bri phê ƀòn thu hẹp tuyệt đối về phạm vi tinh thần và cố vấn phong tục trong các dịp lễ hội văn hóa.
3. Sự thu hẹp cấu trúc gia đình và tái phân công quyền lực giới: Đại gia đình mẫu hệ nhiều thế hệ cùng sinh sống trong nhà dài truyền thống đã cơ bản bị thay thế bằng mô hình tiểu gia đình hạt nhân (1 - 2 thế hệ). Số liệu bảng chéo cho thấy tỷ lệ gia đình 2 thế hệ chiếm trên 75%. Mặc dù nguyên tắc kế thừa tài sản theo dòng mẹ và cư trú bên vợ (matrilocal) vẫn được duy trì căn bản, song vị thế thực tế của người chồng/người cha (kôñ) tăng lên vượt bậc trong việc quyết định đầu tư sản xuất, vay vốn ngân hàng và cơ giới hóa nông nghiệp.
4. Sự suy thoái của nghề thủ công truyền thống (lơh mơ tê) và bùng nổ dịch vụ (kắ vro): Nghề dệt thổ cẩm, rèn đúc và đan lát truyền thống bị suy giảm nghiêm trọng do sự tràn ngập của hàng hóa công nghiệp rẻ tiền. Ngược lại, các hoạt động thương mại nhỏ, kinh doanh phân bón, thu mua nông sản, vận tải và làm thuê phi nông nghiệp phát triển mạnh mẽ.
5. Hiện tượng nghịch lý phát triển (Counter-intuitive / Negative findings): Tăng trưởng thu nhập tiền tệ đi kèm với nguy cơ mất an ninh đất sản xuất (hiện tượng chuyển nhượng đất nông nghiệp cho người Kinh khi gặp rủi ro tài chính), sự phân hóa giàu nghèo nội tộc gia tăng, áp lực nợ tín dụng mùa vụ, và sự xói mòn tri thức sinh thái bản địa cùng các lễ hội nông nghiệp cổ truyền.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình thực chứng bổ sung vào lý thuyết nhân học kinh tế và xã hội học tộc người về con đường chuyển đổi của các xã hội mẫu hệ Đông Nam Á dưới tác động kép của nhà nước hóa và thị trường hóa.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình tích hợp phương pháp lịch sử và phương pháp điều tra định lượng xã hội học (SPSS) trong nghiên cứu lịch sử địa phương và lịch sử tộc người thiểu số.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Chính sách đất đai: Cần cơ chế đặc thù kiểm soát việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trong vùng đồng bào Cơ ho Srê nhằm ngăn chặn tình trạng "vô đất hóa".
  • Chính sách tín dụng & nông nghiệp: Chuyển từ hỗ trợ trực tiếp sang cung ứng chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững (cà phê cảnh quan, cà phê hữu cơ chứng nhận quốc tế) và hỗ trợ vốn vay ưu đãi qua Ngân hàng Chính sách Xã hội.
  • Chính sách văn hóa - xã hội: Phát huy vai trò tích cực của các trưởng họ (kôñ pàng, kôñ dờng, kôñ tờm) và già làng uy tín trong công tác hòa giải cơ sở và bảo tồn ngôn ngữ, luật tục tiến bộ song hành với luật pháp quốc gia.

Limitations và Future Research

• Hạn chế nghiên cứu thừa nhận khách quan:
  1. Thiên lệch hồi cố (Recall Bias): Do nguồn dữ liệu thống kê phân tách riêng theo từng nhóm địa phương (Cơ ho Srê so với Chil, Lạch, Nộp) giai đoạn 1975 - 1986 còn hạn chế, các dữ liệu về giai đoạn này phụ thuộc một phần vào phỏng vấn hồi cố của các chủ hộ lớn tuổi.
  2. Giới hạn không gian: Nghiên cứu tập trung tại Di Linh và Đức Trọng; mức độ đại diện cho các cộng đồng Cơ ho Srê sinh sống phân tán tại Bảo Lâm, Lâm Hà hay Đơn Dương có thể có sự sai biệt nhất định về mức độ tiếp biến đô thị.
  3. Thiếu vắng dữ liệu vi mô bảng dài (Panel Data): Chưa xây dựng được chuỗi dữ liệu bảng theo dõi định kỳ cùng một tập hợp hộ gia đình qua nhiều mốc thời gian liên tục từ 1975 đến 2015.
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Mở rộng nghiên cứu so sánh liên tộc người (Cross-ethnic comparative study) giữa Cơ ho Srê (mẫu hệ Môn - Khơ me) với các tộc người mẫu hệ Nam Đảo cận kề như Chu ru, Raglai, Ê đê.
  2. Ứng dụng hệ thông tin địa lý (GIS) và viễn thám để phân tích định lượng biến động sử dụng đất canh tác (land-use change) của người Cơ ho Srê từ năm 1975 đến nay.
  3. Khảo sát chuyên sâu về thế hệ Cơ ho Srê trẻ tuổi (Gen Z) trước làn sóng chuyển đổi số, di cư lao động đô thị và nguy cơ đứt gãy ngôn ngữ tộc người.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là công trình lịch sử chuyên biệt đầu tiên về nhóm Cơ ho Srê, cung cấp nguồn tư liệu gốc chuẩn xác cho các giáo trình Lịch sử địa phương tỉnh Lâm Đồng, Lịch sử Dân tộc Việt Nam và Nhân học Tây Nguyên.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng cho Ban Dân tộc tỉnh Lâm Đồng, Hội đồng Dân tộc của Quốc hội trong việc sơ kết, tổng kết các chương trình mục tiêu quốc gia (Chương trình 135, Chương trình Xây dựng Nông thôn mới, Nghị quyết số 88/2019/QH14 về Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi).
• Tác động cộng đồng: Nâng cao nhận thức tự hào tộc người, hỗ trợ các tổ chức cộng đồng tại Di Linh và Đức Trọng khôi phục các giá trị văn hóa truyền thống gắn liền với phát triển du lịch sinh thái nông nghiệp bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lịch sử, Dân tộc học, Xã hội học: Tiếp cận khung phân tích liên ngành mẫu mực và bộ dữ liệu khảo sát 400 hộ xử lý qua SPSS.
• Giảng viên và các nhà nghiên cứu Tây Nguyên học: Sử dụng tư liệu lịch sử được xác thực về địa bàn Di Linh, Đức Trọng và hệ thống thuật ngữ tiếng Srê chuẩn xác.
• Các nhà hoạch định chính sách dân tộc và cán bộ quản lý địa phương: Nhận diện đúng các điểm nghẽn sinh kế và chuyển dịch xã hội để ban hành các quyết sách thực tế.
• Cộng đồng người Cơ ho Srê và đồng bào DTTS Tây Nguyên: Thụ hưởng các chính sách phát triển kinh tế hài hòa với bảo tồn bản sắc văn hóa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mô hình hóa cơ chế chuyển biến "kép": sự biến đổi cơ sở hạ tầng kinh tế (từ lúa nước/tự cấp sang cà phê/hàng hóa) không làm sụp đổ hoàn toàn kiến trúc thượng tầng mẫu hệ mà tạo ra sự "thích ứng lai ghép" (hybrid adaptation). Thiết chế đại gia đình tan rã thành tiểu gia đình, song các mạng lưới họ hàng mẫu hệ (jơi nòi) và vai trò tinh thần của các ông cậu (kôñ) vẫn tiếp tục vận hành như một cơ chế an sinh xã hội nội tộc bền bỉ.
2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây thể hiện ra sao? Trả lời: So với các công trình thuần túy mô tả định tính của Dournes (1950) hay Mạc Đường (1983), luận án là công trình sử học đầu tiên tích hợp quy trình chọn mẫu ngẫu nhiên Slovin ($n=400$), số hóa và xử lý tương quan bảng chéo bằng phần mềm thống kê SPSS, kết hợp tam giác hóa với tư liệu lưu trữ hành chính và phỏng vấn sâu hồi cố.
3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là sự biến đổi vị thế giới: người phụ nữ Cơ ho Srê – chủ thể trung tâm của chế độ mẫu hệ – sẵn sàng chia sẻ và chuyển giao quyền lực quản trị kinh tế kỹ thuật cho người chồng để tối ưu hóa năng suất trong kinh tế thị trường, nhưng vẫn kiên quyết bảo lưu quyền thừa kế tài sản dòng mẹ và danh xưng huyết thống, tạo nên một cấu trúc cân bằng quyền lực giới linh hoạt thay vì xung đột.
4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) không? Trả lời: Có. Luận án công bố chi tiết bảng câu hỏi trưng cầu ý kiến (Phụ lục 1), ma trận biến số và kết quả xử lý SPSS (Phụ lục 2), danh mục đối tượng phỏng vấn sâu phân loại theo nhóm chức năng (Phụ lục 3), cùng công thức chọn mẫu Slovin minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu khác tái lặp quy trình trên các nhóm tộc người khác.
5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được định hình như thế nào? Trả lời: Tập trung vào 3 trụ cột: (1) Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến tính dễ bị tổn thương của nông nghiệp cà phê vùng Cơ ho Srê; (2) Nghiên cứu xu hướng chuyển đổi số và thương mại điện tử trong tiêu thụ nông sản bản địa; (3) Bảo tồn số hóa di sản văn hóa phi vật thể (sử thi, luật tục, âm nhạc cồng chiêng) trong không gian sống đương đại.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ hoàn cảnh lịch sử cùng toàn bộ tiến trình chuyển biến kinh tế, tổ chức xã hội của người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng trong suốt 40 năm (1975 - 2015), khẳng định tính quy luật của sự phát triển từ tự cấp tự túc sang kinh tế hàng hóa hội nhập.
2. Khái quát thành công sự chuyển dịch căn bản của cơ cấu kinh tế: đưa cây công nghiệp dài ngày (cà phê, chè) trở thành trục kinh tế chủ đạo, nâng cao vượt bậc đời sống vật chất và làm thay đổi phương thức sản xuất truyền thống của người dân.
3. Làm rõ sự chuyển hóa sâu sắc trong cấu trúc tổ chức xã hội ba tầng: từ làng tự quản (ƀòn) chuyển sang thôn ấp hành chính nhà nước; từ đại gia đình mẫu hệ nhà dài chuyển sang tiểu gia đình hạt nhân năng động; định hình lại vai trò của người chủ hộ nam giới trong khi vẫn duy trì căn cốt dòng họ mẫu hệ (jơi nòi).
4. Phân tích thẳng thắn, khoa học các mặt hạn chế, tiêu cực nảy sinh trong quá trình chuyển biến: nguy cơ mất đất sản xuất, phân hóa giàu nghèo, suy thoái nghề truyền thống (lơh mơ tê) và nguy cơ xói mòn bản sắc văn hóa tộc người.
5. Đúc kết hệ thống kinh nghiệm lịch sử quý báu và đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ, khả thi nhằm thúc đẩy phát triển bền vững cộng đồng người Cơ ho Srê trên cả ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái.
6. Mở ra các hướng tiếp cận liên ngành mới cho khoa học lịch sử, dân tộc học và phát triển học ở Việt Nam, đóng góp một công trình khoa học có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc cho sự nghiệp phát triển vùng Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong Danh mục các thành phần dân tộc Việt Nam, do Tổng cục Thống kê Việt Nam ban hành ngày 02/3/1979, ngƣời Cơ ho thuộc ngữ hệ Môn - Khơ me ở Việt Nam. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, ngƣời Cơ ho ở Việt Nam có dân số 200.800 ngƣời, xếp thứ 16 trong 54 dân tộc, cƣ trú tại nhiều tỉnh thành, trong đó tỉnh Lâm Đồng là nơi tập trung đông ngƣời Cơ ho sinh sống nhất (175.531 ngƣời), tiếp đến là các tỉnh Bình Thuận (13.724 ngƣời), Ninh Thuận (3. Tại Lâm Đồng, ngƣời Cơ ho có dân số đứng thứ hai toàn tỉnh (sau ngƣời Kinh), sống tập trung chủ yếu tại các huyện Di Linh, Lạc Dƣơng, Lâm Hà, Đơn Dƣơng, Đức Trọng, Bảo Lâm.

Ngƣời Cơ ho bao gồm nhiều nhóm địa phƣơng: Cơ ho Srê, Cơ ho Nộp, Cơ ho Chil, Cơ ho Lạch, Cơ ho T’ring, trong đó, nhóm Cơ ho Srê chiếm số lƣợng đông nhất (năm 2019 là 103.682 ngƣời), địa bàn sinh sống của họ tập trung tại các huyện Di Linh, Bảo Lâm, Lâm Hà, Đơn Dƣơng, Đức Trọng. Di Linh là nơi có đông ngƣời Cơ ho Srê nhất. Sau năm 1975, thực hiện chính sách xây dựng vùng kinh tế mới, luồng cƣ dân từ các tỉnh miền Trung và miền Bắc di cƣ vào Lâm Đồng với quy mô lớn, ngoài ra các luồng di cƣ tự do cũng chiếm tỷ lệ cao. Cùng với đó, trong hơn 40 năm qua, với mục tiêu xây dựng cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên đoàn kết, ổn định và phát triển bền vững, trong đó tập trung vào việc ổn định đời sống, tạo sinh kế lâu dài và bền vững cho ngƣời dân tộc thiểu số.

Đảng và Nhà nƣớc đã có nhiều chủ trƣơng, chính sách đối với ngƣời dân tộc thiểu số nói chung và ngƣời dân tộc thiểu số tại Lâm Đồng nói riêng: chƣơng trình định canh, định cƣ, chƣơng trình thành lập các nông, lâm trƣờng quốc doanh, xây dựng kinh tế với mô hình tập đoàn sản xuất, chƣơng trình xóa đói giảm nghèo, chƣơng trình xây dựng nông thôn mới, các dự án trồng rừng và bảo vệ rừng. và nhiều chƣơng trình, dự án phát triển kinh tế, xã hội khác. Điều đó, đã tác động mạnh mẽ đến kinh tế, xã hội của các tộc ngƣời thiểu số tại địa phƣơng nói chung và ngƣời Cơ ho Srê nói riêng. Ngƣời Cơ ho Srê là nhóm 2 địa phƣơng tận dụng thành công nhất các chính sách để phát triển kinh tế, xã hội và ổn định đời sống.

Nền kinh tế và tổ chức xã hội truyền thống của họ có những chuyển biến quan trọng. Đó là sự thay đổi mạnh mẽ về không gian sống, thiết chế cộng đồng, dòng họ, gia đình, hoạt động kinh tế, giao lƣu tiếp biến văn hóa và vị thế chính trị của ngƣời Cơ ho Srê. Tất cả những chuyển biến trong kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê cần đƣợc nghiên cứu và đánh giá một cách có hệ thống dƣới góc độ khoa học. Về mặt khoa học, việc nghiên cứu chuyển biến kinh tế, xã hội về ngƣời Cơ ho nói chung và nhóm Cơ ho Srê nói riêng ở Lâm Đồng đã đƣợc nhiều học giả trong và ngoài nƣớc quan tâm.

Tuy nhiên, các công trình tập trung nghiên cứu về kinh tế, xã hội của tộc ngƣời này chủ yếu dƣới góc độ Dân tộc học/ Nhân học. Đến nay, chƣa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê từ năm 1975 đến năm 2015 dƣới góc độ lịch sử. Việc nghiên cứu bức tranh toàn cảnh về kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng giai đoạn 1975 - 2015 sẽ góp thêm những tƣ liệu lịch sử về ngƣời Cơ ho Srê nói riêng cũng nhƣ ngƣời Cơ ho ở Lâm Đồng nói chung. Đồng thời, trên quy luật chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê trong 40 năm qua, sẽ có nhận định, đánh giá hợp lý và đúc kết những kinh nghiệm không chỉ có giá trị trong xây dựng cộng đồng ngƣời Cơ ho Srê ổn định và phát triển, mà còn có ý nghĩa đối với các dân tộc thiểu số ở Lâm Đồng, rộng hơn là các dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Vì thế, với cái nhìn toàn diện, đề tài này sẽ làm rõ thực trạng chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng trong giai đoạn 1975 - 2015; các nhân tố tác động đến sự chuyển biến kinh tế, xã hội. Đồng thời, đề tài có những đánh giá, rút ra bài học kinh nghiệm để từ đó đƣa ra các giải pháp nhƣ là những gợi ý khoa học giúp các nhà quản lý đƣa ra những chủ trƣơng phù hợp, khả thi, phát triển kinh tế, xã hội một cách bền vững ở ngƣời Cơ ho Srê sinh sống nói riêng và các dân tộc thiểu số Tây Nguyên nói chung. Đó chính là vấn đề có tính cấp thiết mà đề tài quan tâm hƣớng đến. 3 Từ các lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Những chuyển biến kinh tế, xã hội của người Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng từ năm 1975 đến năm 2015” làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2.1 Các công trình nghiên cứu về DTTS có đề cập ngƣời Cơ ho Srê trƣớc năm 1975 Đầu thế kỷ XIX, trong bộ Đại Nam nhất thống chí có ghi chép về các DTTS sống ở miền núi huyện Tuy Phong (tƣơng đƣơng với huyện Tuy Phong và Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận hiện nay - TG), với tên gọi chung là Man hoang (Mọi), trong đó khái quát các DTTS phía Tây Bắc của huyện (vùng Đức Trọng, Di Linh, tỉnh Lâm Đồng hiện nay - TG) nhƣ đi 16 ngày mới đến, có sông Dã Dƣơng (Đạ Dâng - TG), ngƣời Man có đóng thuế và thỉnh thoảng đi lại buôn bán (Quốc sử quán triều Nguyễn, 2006, tr. Tác phẩm Les Jungles Moi được Henri Maitre công bố tại Paris năm 1912 đã dịch sang tiếng Việt với tựa đề Rừng người Thượng và đƣợc Viện Viễn Đông Bác cổ, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và NXB Tri thức hợp tác xuất bản, đã phác thảo một cách cơ bản lƣợc sử Tây Nguyên, đề cập nhiều tộc ngƣời trong đó có Cơ ho (Maitre, H. Jacques Dournes có thời gian khá lâu sống ở Di Linh (từ 1947 - 1954) nên những hiểu biết của ông về nhóm Cơ ho Srê là hết sức tin cậy, Dicsionaire Srê (Köho) - Francais (Từ điển Srê (Cơ ho) - Pháp) bản tiếng Pháp, đƣợc hoàn thành năm 1949, xuất bản năm 1950, đề cập lịch sử tộc ngƣời, ngôn ngữ, kinh tế (Dournes J. Miền đất huyền ảo - Các dân tộc miền núi Nam Đông Dương (1950), Nguyên Ngọc dịch và xuất bản năm 2003 (bản tiếng Pháp Les pooulations montagnardes de Sud - Indochinois, Saigon, 1950, France Asie, No 45 - 50) đề cập nhiều nội dung liên quan đến đời sống kinh tế và tổ chức xã hội truyền thống của ngƣời Cơ ho chủ yếu tập trung vào nhóm Cơ ho Srê ở Di Linh (Dournes, J.

Sau đó, năm 1953 ông cùng Bouchet G. hiệu đính và bổ sung Từ điển Srê – Pháp, trong Lexique polyglotte Viêtnamien - Köho - Röglay - Francais, (tiếng Pháp) xuất 4 bản tại Sài Gòn, trình bày kỹ hơn một số vấn đề của văn hóa Cơ ho Srê (Bouchet,G. Có thể nói, Jacques Dournes là ngƣời có công đầu đối với việc nghiên cứu về tộc ngƣời Cơ ho, tập trung nhất là nhóm Cơ ho Srê. Sau 1954, khi Nhóm Cố vấn về Việt Nam của Đại học Michigan Hoa Kỳ và Chi vụ An ninh công cộng phái bộ viện trợ kinh tế Hoa Kỳ tại Việt Nam, làm thẻ căn cƣớc cho ngƣời từ 18 tuổi trở lên ở Việt Nam, đòi hỏi phải nghiên cứu về tên họ ngƣời Thƣợng ở Tây Nguyên.

Tác phẩm A Study of Montagnard Names in Vietnam (1962) của E. Adkins ra đời trong bối cảnh đó, và nó đề cập đến nhiều tộc ngƣời Tây Nguyên, trong đó có ngƣời Cơ ho (Adkins, E. Năm 1964, để phục vụ cho công cuộc can thiệp vào miền Nam Việt Nam của ngƣời Mỹ, trƣờng Chiến tranh đặc biệt của quân đội Mỹ (Army Special Warfare School (U.) xuất bản tác phẩm Montagnard Tribal Groups of the Republic of South Viet-Nam (Các nhóm ngƣời Thƣợng của Cộng hòa Nam Việt Nam), đã dành chƣơng 8 (The Koho tribe), trình bày ngắn gọn về địa bàn cƣ trú, lịch sử, kinh tế, xã hội, tập tục của ngƣời Cơ ho (Army Special Warfare School (U. Trong Minority Groups in The Republic of Vietnam (Các nhóm thiểu số ở Việt Nam Cộng hòa) với một chƣơng gần 50 trang (từ tr.435) miêu tả về sinh hoạt kinh tế, tổ chức xã hội, đời sống văn hóa truyền thống của ngƣời Cơ ho tập trung nhiều vào Cơ ho Srê.

Phần lớn tƣ liệu trình bày đƣợc dựa vào nguồn tƣ liệu của các nhà nghiên cứu ngƣời Pháp trƣớc đó (American University (Washington, D. Nhà nhân học ngƣời Mỹ Gerald C.Hickey trong The highland people of South Vietnam: social and economic development (1967) (Các cƣ dân miền núi ở miền Nam Việt Nam: sự phát triển kinh tế và xã hội) đã đề cập đến nhóm Cơ ho Srê trong bối cảnh chung của các dân tộc Tây Nguyên (Hickey, C. Trƣớc 1975, các học giả miền Nam cũng nghiên cứu các DTTS Tây Nguyên nói chung và Lâm Đồng nói riêng, trong tác phẩm Địa phương chí hai khu vực Bảo Lộc và Di Linh (1968), Ngô Tằng Giao có đề cập đến các “sắc dân Thƣợng” tại Lâm Đồng (gồm 2 quận Di Linh và Bảo Lộc), trong đó ông có đề cập đến dân số, 5 phong tục (chủ yếu là hôn nhân) của ngƣời Cơ ho (thực chất là nhóm Srê) ở Di Linh (Ngô Tằng Giao, 1968). Ngoài ra, có các công trình khảo cứu về Tây Nguyên trong đó có giới thiệu về ngƣời Cơ ho Srê nhƣ: Các sắc tộc thiểu số tại Việt Nam (1970); Nguyễn Trắc Dĩ với Đồng bào các sắc tộc thiểu số Việt Nam (nguồn gốc và phong tục) (1973); Cửu Long Giang - Toan Ánh, Cao Nguyên miền Thượng (1974).

tất cả đƣợc xuất bản tại Sài Gòn. Trƣớc năm 1975, ở phía Bắc các nhà khoa học cũng có một số công trình nghiên cứu về ngƣời DTTS trong đó có ngƣời Cơ ho, nhƣng còn khá sơ sài: Các dân tộc thiểu số ở Việt Nam (1959) của các tác giả Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Thấu, Mạc Đƣờng, Bước đầu tìm hiểu các dân tộc thiểu số Việt Nam trong sự nghiệp giữ nước (1973) của Lã Văn Lô.