Thực trạng viêm não virus và chi phí điều trị tại 3 tỉnh Tây Bắc Việt Nam (2017-2018)

Luận án tiến sĩ nghiên cứu thực trạng căn nguyên viêm não vi rút và chi phí điều trị trực tiếp cho người bệnh tại 3 tỉnh tây, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Vũ Vi Quốc
• Người hướng dẫn: TS. Trần Như Dương
• Trường học: Viện Vệ sinh dịch tễ trung ương
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Nghiên cứu viêm não virus và chi phí điều trị tại Tây Bắc Việt Nam (2017-2018)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017-2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: Một số điểm đại cương về Viêm não vi rút
• 1.1. Khái niệm hội chứng Viêm não cấp và Viêm não vi rút
• 1.1.1. Một số loại Viêm não vi rút thường gặp
• 1.1.2. Nguồn truyền nhiễm với các tác nhân truyền qua véc tơ
• 1.1.3. Phương thức lây truyền
• 1.1.4. Tính cảm nhiễm
• 1.1.5. Đặc điểm lâm sàng của Viêm não vi rút
• 1.2. Thực trạng Viêm não vi rút trên thế giới và tại Việt Nam
• 1.2.1. Thực trạng hội chứng viêm não cấp và Viêm não vi rút trên thế giới
• 1.2.2. Thực trạng hội chứng viêm não cấp và Viêm não vi rút tại Việt Nam
• 1.3. Tác nhân gây Viêm não vi rút
• 1.3.1. Vi rút arbo gây Viêm não vi rút
• 1.3.2. Vi rút đường ruột gây Viêm não vi rút
• 1.3.3. Vi rút Herpes gây Viêm não vi rút
• 1.4. Véc tơ muỗi truyền bệnh Viêm não vi rút và Viêm não Nhật Bản
• 1.4.1. Muỗi véc tơ truyền Viêm não vi rút
• 1.4.2. Muỗi véc tơ truyền bệnh Viêm não Nhật Bản
• 1.5. Gánh nặng kinh tế và chi phí điều trị của bệnh Viêm não vi rút
• 1.5.1. Gánh nặng của bệnh Viêm não vi rút
• 1.5.2. Chi phí điều trị bệnh tật
• 1.6. Giới thiệu địa điểm nghiên cứu
• 1.6.1. Tỉnh Điện Biên
• 1.6.2. Tỉnh Lào Cai
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu 1: Mô tả thực trạng của Viêm não vi rút tại 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, 2017-2018
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.1.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.1.4. Phương pháp và công cụ thu thập thông tin
• 2.1.5. Các biến số và chỉ số nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu 2: Xác định một số tác nhân vi rút gây viêm não và sự có mặt của muỗi truyền bệnh Viêm não Nhật Bản tại 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, 2017-2018
• 2.2.1. Xác định một số tác nhân vi rút gây viêm não
• 2.2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.1.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2.1.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.1.4. Phương pháp và công cụ thu thập thông tin
• 2.2.1.5. Tóm tắt các quy trình xét nghiệm
• 2.2.1.6. Các biến số và chỉ số nghiên cứu
• 2.2.2. Xác định sự có mặt của muỗi truyền bệnh Viêm não Nhật Bản tại khu vực nghiên cứu
• 2.2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2.2.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2.4. Phương pháp và công cụ thu thập thông tin
• 2.2.2.5. Các biến số và chỉ số nghiên cứu
• 2.3. Mục tiêu 3: Xác định chi phí điều trị trực tiếp cho người bệnh Viêm não vi rút tại các cơ sở y tế ở 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, 2017-2018
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3.4. Phương pháp và công cụ thu thập thông tin
• 2.3.5. Nội dung và phương pháp phân tích chi phí
• 2.3.6. Các biến số và chỉ số nghiên cứu
• 2.4. Xử lý số liệu
• 2.5. Sai số và cách hạn chế sai số
• 2.6. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng của Viêm não vi rút tại 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, 2017-2018
• 3.1.1. Phân bố bệnh Viêm não vi rút theo địa dư
• 3.1.2. Phân bố bệnh Viêm não vi rút theo thời gian
• 3.1.3. Phân bố bệnh Viêm não vi rút theo giới tính
• 3.1.4. Phân bố bệnh Viêm não vi rút theo nhóm tuổi
• 3.1.5. Phân bố ca bệnh Viêm não vi rút theo nghề nghiệp
• 3.1.6. Phân bố ca bệnh Viêm não vi rút theo trình độ học vấn
• 3.1.7. Phân bố ca bệnh Viêm não vi rút theo dân tộc
• 3.1.8. Một số đặc điểm dịch tễ của các ca bệnh tử vong do Viêm não vi rút
• 3.2. Một số tác nhân vi rút gây viêm não và sự có mặt của muỗi truyền bệnh Viêm não Nhật Bản tại 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, 2017-2018
• 3.2.1. Một số tác nhân vi rút gây viêm não tại 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, 2017-2018
• 3.2.2. Sự có mặt của muỗi truyền bệnh Viêm não Nhật Bản tại khu vực nghiên cứu
• 3.3. Chi phí điều trị trực tiếp liên quan đến y tế của người bệnh Viêm não vi rút điều trị tại các cơ sở y tế ở 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, 2017-2018
• 3.3.1. Chi phí trực tiếp cho điều trị Viêm não vi rút
• 3.3.2. Một số yếu tố ảnh hưởng đến chi phí điều trị trực tiếp cho y tế của người bệnh Viêm não vi rút
• 4. CHƯƠNG 4: Thực trạng của Viêm não vi rút tại 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, 2017-2018
• 4.1. Tỷ lệ mắc VNVR ở Tây Bắc, Việt Nam, 2017 - 2018
• 4.2. Diễn biến bệnh Viêm não vi rút tại 3 tỉnh Tây Bắc, Việt Nam, 2017 – 2018 theo thời gian
• 4.3. Phân bố ca bệnh Viêm não vi rút theo một số yếu tố dịch tễ (tuổi, giới tính, nghề nghiệp, dân tộc, trình độ học vấn)
• 4.4. Một số tác nhân vi rút gây viêm não và muỗi truyền bệnh Viêm não Nhật Bản tại 3 tỉnh Tây Bắc, 2017-2018
• 4.4.1. Một số tác nhân vi rút gây viêm não tại 3 tỉnh Tây Bắc, 2017-2018
• 4.4.2. Sự có mặt của muỗi truyền bệnh Viêm não Nhật Bản tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của muỗi véc tơ
• 4.5. Chi phí trực tiếp cho y tế của người bệnh Viêm não vi rút tại các cơ sở y tế ở 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, 2017-2018
• 4.5.1. Chi phí trực tiếp cho y tế của người bệnh Viêm não vi rút
• 4.5.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến chi phí điều trị trực tiếp cho y tế của người bệnh Viêm não vi rút
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Thực trạng viêm não virus tại Tây Bắc Việt Nam

Nghiên cứu về viêm não virus tại Tây Bắc Việt Nam trong giai đoạn 2017-2018 cho thấy tình hình dịch tễ phức tạp. Tỷ lệ mắc bệnh viêm não virus ở khu vực này cao hơn so với các vùng khác trong cả nước. Theo thống kê, số ca mắc bệnh viêm não tại các tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lào Cai có xu hướng gia tăng, đặc biệt trong mùa mưa. Các yếu tố như khí hậu, môi trường sống và thói quen sinh hoạt của người dân đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của virus gây bệnh. Đặc biệt, sự hiện diện của các véc tơ muỗi như Culex đã góp phần làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm. Một nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc bệnh ở trẻ em chiếm phần lớn, với nhiều ca diễn biến nặng và có nguy cơ tử vong cao. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát dịch bệnh hiệu quả.

1.1. Tình hình dịch bệnh

Tình hình dịch bệnh viêm não virus tại Tây Bắc Việt Nam trong giai đoạn 2017-2018 cho thấy sự gia tăng đáng kể về số ca mắc. Theo số liệu thống kê, trong năm 2017, tỉnh Sơn La ghi nhận 164 ca mắc, trong đó có 21 ca tử vong. Tại Điện Biên và Lào Cai, số ca mắc cũng không ngừng tăng lên, với hàng trăm ca được ghi nhận trong 5 năm qua. Các yếu tố như sự di chuyển của người dân, điều kiện vệ sinh kém và sự hiện diện của virus trong môi trường đã tạo ra một bức tranh dịch tễ phức tạp. Việc theo dõi và giám sát tình hình dịch bệnh là rất cần thiết để có thể đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời.

II. Chi phí điều trị viêm não virus

Chi phí điều trị cho người bệnh viêm não virus tại các cơ sở y tế ở Tây Bắc Việt Nam là một vấn đề đáng lưu tâm. Nghiên cứu cho thấy chi phí điều trị trực tiếp cho mỗi ca bệnh có thể dao động từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng, tùy thuộc vào mức độ nặng nhẹ của bệnh. Các yếu tố như thời gian nằm viện, loại thuốc sử dụng và các dịch vụ y tế đi kèm đều ảnh hưởng đến tổng chi phí. Đặc biệt, những ca bệnh nặng thường phải điều trị lâu dài và tốn kém hơn. Theo thống kê, chi phí điều trị cho bệnh nhân viêm não virus tại các bệnh viện tuyến tỉnh cao hơn so với các cơ sở y tế tuyến huyện. Điều này đặt ra thách thức lớn cho hệ thống y tế trong việc đảm bảo khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cho người dân.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến chi phí điều trị

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến chi phí điều trị cho người bệnh viêm não virus. Đầu tiên, tình trạng sức khỏe của bệnh nhân là yếu tố quyết định. Những bệnh nhân có triệu chứng nặng thường phải điều trị lâu hơn và sử dụng nhiều loại thuốc hơn, dẫn đến chi phí cao hơn. Thứ hai, địa điểm điều trị cũng ảnh hưởng lớn đến chi phí. Các bệnh viện tuyến tỉnh thường có chi phí cao hơn so với các cơ sở y tế tuyến huyện. Cuối cùng, thời gian nằm viện cũng là một yếu tố quan trọng. Những bệnh nhân phải nằm viện lâu ngày sẽ chịu chi phí điều trị cao hơn, điều này có thể gây áp lực tài chính lớn cho gia đình họ.

III. Đề xuất giải pháp phòng ngừa

Để giảm thiểu tình trạng viêm não virus tại Tây Bắc Việt Nam, cần có các giải pháp phòng ngừa hiệu quả. Trước hết, việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về bệnh và các biện pháp phòng ngừa là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục sức khỏe cần được triển khai rộng rãi, đặc biệt là ở những khu vực có nguy cơ cao. Thứ hai, cần tăng cường giám sát và kiểm soát véc tơ muỗi. Việc phun thuốc diệt muỗi và loại bỏ các nơi sinh sản của muỗi cần được thực hiện thường xuyên. Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan y tế và chính quyền địa phương trong việc triển khai các biện pháp phòng ngừa và điều trị bệnh. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu số ca mắc mà còn giảm bớt gánh nặng chi phí điều trị cho người dân.

3.1. Tăng cường giám sát dịch bệnh

Giám sát dịch bệnh là một trong những yếu tố quan trọng trong việc kiểm soát viêm não virus. Cần thiết lập hệ thống giám sát chặt chẽ để phát hiện sớm các ca mắc và có biện pháp can thiệp kịp thời. Các cơ sở y tế cần phối hợp với các trung tâm kiểm soát bệnh tật để thu thập và phân tích dữ liệu dịch tễ. Việc này không chỉ giúp theo dõi tình hình dịch bệnh mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho việc lập kế hoạch phòng ngừa và điều trị. Hơn nữa, việc đào tạo nhân viên y tế về các biện pháp giám sát và xử lý dịch bệnh cũng cần được chú trọng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Viêm não vi rút (VNVR) là một bệnh lý nhiễm trùng cấp tính ở tổ chức nhu mô não do nhiều loại vi rút có ái lực với tế bào thần kinh gây ra. Đây là một vấn đề y tế công cộng lớn trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam do tỷ lệ mắc bệnh, tỷ lệ tử vong cao và để lại nhiều di chứng thần kinh nặng nề lâu dài. Tỷ lệ mắc VNVR hàng năm trên thế giới dao động từ 3,5 đến 7,4 ca/100.000 dân, trong đó nhóm trẻ nhỏ có tỷ lệ mắc cao hơn (15 đến 22 ca/100.000 dân). Trong số các trường hợp mắc hội chứng viêm não cấp (HCVNC), vi rút là tác nhân phổ biến nhất được xác định, chiếm khoảng 70% tổng số ca chẩn đoán được căn nguyên.

Tại Việt Nam, VNVR là bệnh truyền nhiễm lưu hành thuộc hệ thống giám sát bắt buộc. Trong giai đoạn 10 năm (2007 - 2016), cả nước ghi nhận trung bình 1.133 ca mắc mỗi năm, trong đó khu vực miền Bắc chiếm 59% (trung bình 671 ca/năm). Đặc biệt, mô hình dịch tễ học có sự dịch chuyển rõ rệt khi số mắc tập trung cao tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Giai đoạn 2014 - 2016, 3 tỉnh Tây Bắc gồm Sơn La, Điện Biên và Lào Cai chiếm tới 46% tổng số ca mắc của toàn miền Bắc. Năm 2014, vụ dịch lớn tại Sơn La ghi nhận 164 ca mắc, 21 ca tử vong (tỷ lệ mắc 17,13/100.000 dân); tại Điện Biên, tỷ lệ mắc đạt 18,74/100.000 dân. Mặc dù là điểm nóng dịch tễ với điều kiện địa hình phức tạp, dân cư chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số (Thái, H'Mông, Tày, Nùng) và có đường biên giới giáp Lào, Trung Quốc, nhưng khu vực này chưa có một công trình nghiên cứu toàn diện nào giải quyết đồng thời các vấn đề về dịch tễ học, xác định phổ căn nguyên vi rút bằng kỹ thuật hiện đại, xác định thành phần véc tơ truyền bệnh cũng như lượng hóa gánh nặng chi phí điều trị trực tiếp cho người bệnh.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 3 mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả thực trạng của Viêm não vi rút tại 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, giai đoạn 2017 - 2018.
2. Xác định một số tác nhân vi rút gây viêm não và sự có mặt của muỗi truyền bệnh Viêm não Nhật Bản tại 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, giai đoạn 2017 - 2018.
3. Xác định chi phí điều trị trực tiếp cho người bệnh Viêm não vi rút tại các cơ sở y tế ở 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Điện Biên và Lào Cai, giai đoạn 2017 - 2018.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu:
  • Người bệnh được chẩn đoán mắc VNVR hoặc nghi ngờ mắc HCVNC điều trị tại các bệnh viện tuyến tỉnh và tuyến huyện thuộc 3 tỉnh nghiên cứu.
  • Các loại mẫu bệnh phẩm thu thập từ người bệnh: dịch não tủy, huyết thanh và phân.
  • Quần thể muỗi trưởng thành và bọ gậy thuộc giống Culex tại các điểm điều trị và thực địa ổ dịch/khu vực dân cư.
  • Hồ sơ bệnh án, hóa đơn viện phí, bảng kê chi phí điều trị y tế của người bệnh VNVR.
• Phạm vi không gian: Địa bàn 3 tỉnh vùng Tây Bắc gồm Sơn La, Điện Biên và Lào Cai.
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu dịch tễ, xét nghiệm tác nhân và đánh giá chi phí điều trị trong giai đoạn 2017 - 2018; điều tra thực địa côn trùng được thực hiện trọng điểm trong năm 2018.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã điểm lại hệ thống tài liệu nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhánh chuyên đề chính:

1. Dịch tễ học và căn nguyên hội chứng não cấp trên thế giới:

   • Jmor và cộng sự (2008): Tổng hợp từ 87 nghiên cứu trên thế giới ghi nhận tỷ lệ mắc HCVNC ở các nước phương Tây là 7,4/100.000 dân (trẻ em từ 10,5 - 13,8/100.000), trong khi các nước nhiệt đới là 6,34/100.000 dân.
   • Solomon và cộng sự (2007): Tổng kết phân bố tác nhân theo địa dư: châu Á phổ biến với Viêm não Nhật Bản (VNNB), Tây sông Nin, Nipah; châu Âu và châu Mỹ lưu hành vi rút do ve truyền, Toscana, Dengue, Saint Louis, Rocio; châu Phi thường gặp vi rút sốt thung lũng Rift, Crimean-Congo, Chikungunya.
   • Khetsuriani và cộng sự (2002), cùng các nghiên cứu tại Mỹ giai đoạn 2000 - 2014: Thống kê tại Mỹ có 19.000 ca nhập viện/năm, 59,5% không rõ căn nguyên; trong số xác định được thì vi rút chiếm tỷ lệ cao nhất (38,2% - 48,2%), tác nhân chính chuyển dịch dần sang vi rút đường ruột (VRĐR - 51,6%) và HSV (8,3% - 29%).
   • Nghiên cứu tại Phần Lan (Koskiniemi và cs 1995 - 1997, 2001): Phát hiện 46% mẫu dịch não tủy dương tính với vi rút bằng kỹ thuật PCR, trong đó vi rút thủy đậu chiếm 29%, Herpes và VRĐR chiếm 11%.
   • Zexin Tao và cộng sự (2006 - 2012 tại Sơn Đông, Trung Quốc): Nghiên cứu 437 ca viêm màng não, phân lập 17 típ huyết thanh VRĐR, tập trung vào tháng 7 - 8 ở trẻ dưới 5 tuổi.
   • Assam - Ấn Độ (2015 - 2016): Khảo sát 407 ca não cấp ở trẻ em, ghi nhận 54% ca dương tính với VNNB.

2. Nghiên cứu về VNVR và VNNB tại Việt Nam:

   • Puyuelo H. và Prévot M. (1952, 1953): Ghi nhận 98 ca VNNB đầu tiên trong quân đội viễn chinh Pháp tại miền Bắc Việt Nam.
   • Nguyễn Thị Thu Yến và cộng sự (1998 - 2007): Nghiên cứu tỷ lệ mắc HCVNC trên toàn quốc, ghi nhận bệnh tập trung ở miền Bắc (3,0/100.000 dân) cao hơn miền Nam (1,9/100.000 dân), đỉnh dịch rơi vào tháng 6 (73% ca xuất hiện từ tháng 5 đến tháng 9).
   • Phan Thị Ngà và cộng sự (2002 - 2012): Xét nghiệm 717 mẫu dịch não tủy tại 9 tỉnh, tỷ lệ dương tính dao động từ 13,63% đến 35,83%.
   • Nghiên cứu của Đại học Oxford tại Việt Nam: Xác định vi rút Dengue chiếm 6,1% (39/641 ca) trong các ca nghi viêm não/viêm màng não, cùng sự hiện diện của VRĐR và Herpes.
   • Nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung ương (2011 - 2014): Ghi nhận VNNB là nguyên nhân hàng đầu (33,20%), tỷ lệ di chứng 19,9%, tử vong 5,2%.
   • Nghiên cứu tại Bắc Giang (2008 - 2016): Phân tích 194 ca bệnh, nhóm 1 - 4 tuổi chiếm 34%, nhóm 5 - 9 tuổi chiếm 32%.

3. Véc tơ truyền bệnh:

   • David W. Vaughn: Xác định 17 loài muỗi truyền VNNB, trong đó Culex tritaeniorhynchus và Culex vishnui giữ vai trò truyền bệnh chính tại châu Á. Các công trình của các tác giả Việt Nam khẳng định 3 loài véc tơ chủ yếu ở miền Bắc là Cx. tritaeniorhynchus, Cx. vishnui và Cx. gelidus.

4. Kinh tế y tế và chi phí điều trị:

   • Drummond: Đưa ra khung lý thuyết phân tích chi phí điều trị bệnh tật nhằm lượng hóa gánh nặng tài chính và xác định ưu tiên y tế.
   • Khetsuriani và cộng sự (Mỹ): Chi phí điều trị trung bình năm 1997 là 28.151 USD/lần điều trị; giai đoạn 2004 - 2013 tại ICU nhi là 64.012 USD/ca.
   • Tarantola và cộng sự (Campuchia/Mekong): Chi phí điều trị VNNB tương đương 10 tháng lương của người dân nông thôn.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung tại vùng đồng bằng sông Hồng hoặc các bệnh viện trung ương tuyến cuối, chưa phản ánh đầy đủ đặc thù dịch tễ vùng núi cao Tây Bắc. Luận án giải quyết khoảng trống về:

• Phân tích dịch tễ học chi tiết tại 3 tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lào Cai trong bối cảnh tỷ lệ tiêm vắc xin VNNB có sự thay đổi.
• Ứng dụng kỹ thuật chẩn đoán sinh học phân tử kết hợp huyết thanh học nhằm xác định phổ căn nguyên mở rộng ngoài VNNB (bao gồm VRĐR, HSV, CMV, EBV).
• Khảo sát đặc tính sinh thái, thành phần loài và nơi sinh sản của muỗi Culex tại các tiểu vùng địa hình ruộng lúa bậc thang, nông thôn miền núi.
• Cung cấp bằng chứng định lượng đầu tiên về cơ cấu chi phí điều trị y tế trực tiếp của bệnh nhân VNVR tại các cơ sở điều trị tuyến tỉnh và huyện vùng Tây Bắc.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

• Hội chứng viêm não cấp (HCVNC): Tình trạng tổn thương não cấp tính biểu hiện lâm sàng bằng sốt, rối loạn tri giác, co giật, có dấu hiệu thần kinh khu trú hoặc lan tỏa, tăng tế bào (chủ yếu lympho) trong dịch não tủy.
• Phân loại tác nhân:
  • Vi rút Arbo (nhóm Flavivirus): Điển hình là vi rút VNNB có vật liệu di truyền ARN sợi đơn dương (~11kb), mã hóa 3 protein cấu trúc (C, M, E) và 7 protein phi cấu trúc (NS1 đến NS5).
  • Vi rút đường ruột (Enterovirus - NPEV): Thuộc họ Picornaviridae (loài A, B, C, D gồm EV-A71, Coxsackievirus, Echovirus), cấu trúc vỏ capsid gồm 4 protein VP1 - VP4.
  • Vi rút nhóm Herpes: Họ Herpesviridae (ADN sợi kép), gồm HSV-1, HSV-2, Cytomegalovirus (hCMV/HHV-5), Epstein-Barr virus (EBV).
• Sinh thái véc tơ: Động thái phát triển của muỗi Culex gắn liền với chu kỳ canh tác lúa nước, hệ thống thủy lợi, thói quen nuôi nhốt gia súc (lợn - nguồn khuếch đại vi rút).
• Lý thuyết chi phí bệnh tật (Cost of Illness): Tiếp cận từ góc độ người bệnh và cơ sở cung cấp dịch vụ, phân tích chi phí trực tiếp cho y tế (Direct Medical Costs).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu dịch tễ học mô tả cắt ngang kết hợp nghiên cứu thực nghiệm xét nghiệm vi sinh và phương pháp kinh tế y tế:

[Mục tiêu 1: Dịch tễ học] ---> Mô tả phân bố ca bệnh theo Không gian - Thời gian - Con người (2017-2018)
[Mục tiêu 2: Căn nguyên & Véc tơ] ---> Xét nghiệm ELISA/PCR (Dịch não tủy, Huyết thanh, Phân) & Điều tra muỗi Culex
[Mục tiêu 3: Chi phí y tế] ---> Phân tích chi phí trực tiếp qua bệnh án, viện phí và phỏng vấn người bệnh

Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu theo từng mục tiêu

1. Mục tiêu 1 (Thực trạng dịch tễ):

   • Thu thập số liệu toàn bộ ca bệnh VNVR/HCVNC nhập viện tại hệ thống bệnh viện tỉnh và huyện của Sơn La, Điện Biên, Lào Cai giai đoạn 2017 - 2018 qua phiếu điều tra dịch tễ chuẩn hóa.
   • Biến số: Tỷ lệ mắc/100.000 dân, tỷ lệ chết/mắc, phân bố theo tháng/mùa, địa bàn huyện, nhóm tuổi, giới tính, dân tộc, nghề nghiệp, trình độ học vấn.

2. Mục tiêu 2 (Căn nguyên và côn trùng):

   • Xét nghiệm vi rút: Thu thập mẫu dịch não tủy, huyết thanh kép, mẫu phân. Áp dụng kỹ thuật ELISA Mac (phát hiện kháng thể IgM kháng VNNB), kỹ thuật Real-time RT-PCR / PCR đa mồi phát hiện vật liệu di truyền ARN/ADN của Enterovirus (NPEV, EV71), HSV-1, HSV-2, CMV, EBV.
   • Điều tra muỗi: Thu thập muỗi trưởng thành bằng đèn bẫy ánh sáng và bẫy hút ban đêm tại chuồng gia súc, trong nhà; điều tra bọ gậy tại các thủy vực (ruộng lúa, mương nước, vũng nước, dụng cụ chứa nước). Định loại loài và tính toán chỉ số mật độ (CSMĐ muỗi: con/bẫy-đêm hoặc con/giờ; chỉ số bọ gậy).

3. Mục tiêu 3 (Chi phí điều trị trực tiếp):

   • Hồi cứu và tiến cứu chi phí viện phí của bệnh nhân VNVR điều trị nội trú.
   • Phân loại danh mục chi phí: Tiền khám, tiền giường bệnh, tiền thuốc điều trị, chi phí xét nghiệm cận lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh, dịch vụ kỹ thuật và vật tư y tế tiêu hao.

• Xử lý số liệu: Số liệu được làm sạch, nhập liệu bằng phần mềm chuyên dụng (EpiData), phân tích thống kê y học (tính tỷ lệ %, số trung bình, độ lệch chuẩn, kiểm định $\chi^2$, xác định khoảng tin cậy 95% CI).
• Đạo đức nghiên cứu: Đề tài được thông qua bởi Hội đồng đạo đức trong nghiên cứu y sinh học thuộc Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương; người bệnh/người giám hộ tự nguyện ký biên bản đồng thuận.

---

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề

Trình bày bối cảnh dịch tễ VNVR toàn cầu, gánh nặng tại khu vực châu Á do vi rút VNNB và các vi rút thần kinh khác gây ra. Nhấn mạnh tình trạng bệnh tập trung cao bất thường tại 3 tỉnh Tây Bắc (Sơn La, Điện Biên, Lào Cai) trong giai đoạn 2014 - 2016 và sự thiếu hụt các dữ liệu nghiên cứu đồng bộ về dịch tễ, căn nguyên phân tử, véc tơ muỗi và gánh nặng chi phí y tế, từ đó xác định 3 mục tiêu nghiên cứu của luận án.

Chương 1. Một số điểm đại cương về Viêm não vi rút

Tổng thuật có hệ thống các tài liệu khoa học:

• Khái niệm, cơ chế bệnh sinh, triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng (biến đổi dịch não tủy: tăng lympho, protein bình thường hoặc tăng nhẹ, glucose bình thường).
• Tổng quan tình hình dịch tễ thế giới (châu Mỹ, châu Âu, Trung Quốc, Ấn Độ, Đài Loan, các nước Đông Nam Á) và Việt Nam qua các mốc lịch sử từ năm 1952 đến năm 2016.
• Đặc tính sinh học phân tử của các nhóm tác nhân: Vi rút Arbo (VNNB), Vi rút đường ruột (EV-A71, Coxsackie, Echovirus), Vi rút nhóm Herpes (HSV-1, HSV-2, hCMV, EBV).
• Sinh thái học và phân loại véc tơ truyền bệnh VNNB (giống Culex, đặc biệt là Cx. tritaeniorhynchus và Cx. vishnui).
• Khái niệm kinh tế y tế và các nghiên cứu chi phí điều trị VNVR trong nước và quốc tế.

Chương 2. Phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu cắt ngang mô tả kết hợp thực nghiệm:

• Tiêu chuẩn lựa chọn, tiêu chuẩn loại trừ đối tượng nghiên cứu tại 3 tỉnh Tây Bắc.
• Quy trình lấy mẫu, bảo quản, vận chuyển bệnh phẩm dịch não tủy, huyết thanh, phân về Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương.
• Quy trình xét nghiệm chuẩn: Kỹ thuật MAC-ELISA tìm kháng thể IgM kháng VNNB; kỹ thuật tách chiết ARN/ADN; quy trình Real-time PCR / RT-PCR khuếch đại gen đặc hiệu chẩn đoán VNNB, VRĐR (NPEV, EV71), HSV, CMV, EBV.
• Phương pháp điều tra côn trùng: Địa điểm, thời gian, công cụ thu thập muỗi và bọ gậy ngoài thực địa.
• Phương pháp phân tích kinh tế y tế: Định lượng các cấu phần chi phí trực tiếp cho y tế.
• Các biện pháp kiểm soát sai số, phương pháp xử lý số liệu thống kê và khía cạnh y đức.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu

Trình bày hệ thống kết quả nghiên cứu theo 3 mục tiêu:

1. Thực trạng dịch tễ học VNVR tại 3 tỉnh Tây Bắc (2017 - 2018)

• Phân bố theo địa dư và thời gian: Bệnh phân bố không đều giữa các huyện; tỷ lệ mắc trung bình tại Sơn La, Điện Biên, Lào Cai duy trì ở mức cao. Bệnh mang tính mùa rõ rệt, số ca mắc bắt đầu tăng từ tháng 4 - 5, đạt đỉnh cao nhất vào các tháng 6 - 7 (mùa hè - thu) và giảm thấp vào các tháng mùa đông.
• Đặc điểm nhân khẩu học:
  • Giới tính: Tỷ lệ nam giới mắc bệnh cao hơn nữ giới.
  • Nhóm tuổi: Tập trung chủ yếu ở nhóm trẻ em, đặc biệt là nhóm dưới 15 tuổi (chiếm tỷ trọng áp đảo ở nhóm 1 - 4 tuổi và 5 - 9 tuổi).
  • Dân tộc và nghề nghiệp: Tỷ lệ mắc cao ở đồng bào dân tộc thiểu số (Thái, H'Mông...), gắn liền với nghề làm nông nghiệp/trẻ em nông thôn.
• Tử vong do VNVR: Tỷ lệ chết/mắc ghi nhận sự khác biệt theo nhóm tuổi, giới tính và tác nhân gây bệnh.

2. Tác nhân vi rút và sự hiện diện của muỗi truyền bệnh VNNB

• Kết quả xét nghiệm căn nguyên: Tỷ lệ dương tính xác định được qua hệ thống mẫu bệnh phẩm (dịch não tủy, huyết thanh, phân).
  • Vi rút VNNB tiếp tục là căn nguyên quan trọng, bên cạnh đó ghi nhận sự lưu hành đáng kể của nhóm VRĐR (NPEV/EV71) và nhóm vi rút Herpes (HSV, CMV, EBV).
  • Đa số các ca dương tính với VNNB có tiền sử tiêm chủng vắc xin chưa đầy đủ hoặc chưa được tiêm chủng.
• Kết quả điều tra véc tơ muỗi Culex:
  • Thành phần loài thu thập được trên thực địa: Chiếm ưu thế tuyệt đối là các loài thuộc giống Culex, bao gồm Cx. tritaeniorhynchus, Cx. vishnui, Cx. quinquefasciatus, Cx. fuscocephalus.
  • Chỉ số mật độ (CSMĐ) muỗi trưởng thành đạt đỉnh tương ứng vào các tháng mùa hè, trùng khớp với đỉnh điểm gia tăng ca bệnh lâm sàng.
  • Phân bố bọ gậy: Thủy vực ruộng lúa nước và hệ thống mương máng tưới tiêu là nơi thu thập được mật độ bọ gậy Culex cao nhất, có liên quan chặt chẽ đến giai đoạn cấp nước canh tác nông nghiệp.

Cấu phần kết quả nghiên cứu	Nội dung ghi nhận chính tại 3 tỉnh Tây Bắc (2017 - 2018)
Đặc điểm dịch tễ	Tính mùa rõ rệt (đỉnh dịch tháng 6 - 7); tập trung ở trẻ em <15 tuổi, nam > nữ, đồng bào dân tộc thiểu số
Cơ cấu tác nhân	VNNB chiếm tỷ trọng lớn; phát hiện VRĐR (NPEV/EV71) và nhóm Herpes (HSV, CMV, EBV)
Véc tơ truyền bệnh	Cx. tritaeniorhynchus và Cx. vishnui chiếm ưu thế; sinh sản chủ yếu tại ruộng lúa nước
Chi phí y tế trực tiếp	Khác biệt theo tuyến điều trị (tỉnh > huyện), thời gian nằm viện, tình trạng bệnh và tác nhân

3. Chi phí điều trị trực tiếp cho y tế của người bệnh VNVR

• Thống kê ngày nằm viện trung bình của người bệnh theo nơi điều trị (tuyến tỉnh, tuyến huyện).
• Cơ cấu các khoản mục chi phí trực tiếp: Chi phí tiền thuốc và dịch vụ kỹ thuật/xét nghiệm chiếm tỷ trọng lớn trong tổng cơ cấu chi phí.
• Phân tích mối liên quan giữa chi phí điều trị với các yếu tố: Tuyến điều trị, số ngày nằm viện, nhóm tuổi, mức độ nặng của bệnh và loại tác nhân vi rút gây bệnh.

Chương 4. Bàn luận

Bàn luận, so sánh các phát hiện nghiên cứu với các công trình trong nước và quốc tế:

• Phân tích nguyên nhân tỷ lệ mắc VNVR duy trì ở mức cao tại vùng Tây Bắc (yếu tố địa lý chia cắt, tỷ lệ bao phủ vắc xin ở vùng sâu vùng xa, điều kiện vệ sinh môi trường).
• Bàn luận về sự thay đổi cơ cấu căn nguyên: Vai trò của các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại giúp phát hiện các ca viêm não do VRĐR và Herpes mà trước đây thường bị bỏ sót hoặc xếp vào nhóm "không rõ căn nguyên".
• Đánh giá mối tương quan sinh thái giữa mật độ muỗi Culex, chu kỳ canh tác lúa nước miền núi và mùa bùng phát dịch bệnh VNNB.
• Phân tích gánh nặng tài chính: Đánh giá chi phí điều trị y tế trực tiếp đặt trong bối cảnh thu nhập của người dân miền núi, vai trò hỗ trợ của bảo hiểm y tế và sự cần thiết phải tối ưu hóa phác đồ điều trị tuyến cơ sở.

Kết luận và Kiến nghị

Tóm lược các kết luận khoa học tương ứng với 3 mục tiêu nghiên cứu và đưa ra các kiến nghị can thiệp thực tế cho ngành y tế dự phòng và điều trị.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và thực tiễn

1. Dữ liệu dịch tễ học toàn diện tại vùng trọng điểm: Cung cấp bộ dữ liệu hoàn chỉnh, cập nhật về đặc điểm dịch tễ học của VNVR tại 3 tỉnh miền núi Tây Bắc giai đoạn 2017 - 2018, chỉ rõ tính chất mùa, phân bố theo nhóm tuổi, giới tính và dân tộc, chứng minh sự chuyển dịch vùng nguy cơ cao về các tỉnh miền núi phía Bắc.
2. Làm rõ phổ căn nguyên gây bệnh: Ứng dụng thành công phối hợp kỹ thuật huyết thanh học (MAC-ELISA) và sinh học phân tử (Real-time PCR/RT-PCR) để xác định căn nguyên vi rút. Luận án chỉ ra rằng bên cạnh VNNB vẫn là tác nhân chủ đạo, có sự đóng góp quan trọng của các tác nhân khác như vi rút đường ruột (NPEV, EV71) và nhóm vi rút Herpes (HSV, CMV, EBV).
3. Cung cấp dẫn liệu sinh thái học véc tơ: Xác định thành phần loài và chỉ số mật độ của các loài muỗi truyền bệnh VNNB (Cx. tritaeniorhynchus, Cx. vishnui), chỉ rõ ổ sinh sản chính là ruộng lúa nước và các thủy vực nhân tạo, giải thích mối liên hệ sinh thái giữa tập quán canh tác lúa và mùa dịch.
4. Bằng chứng kinh tế y tế đầu tiên: Lần đầu tiên lượng hóa chi phí điều trị y tế trực tiếp cho người bệnh VNVR tại khu vực Tây Bắc, xác định cơ cấu chi phí và các yếu tố ảnh hưởng, tạo cơ sở thực tiễn cho việc đánh giá gánh nặng kinh tế bệnh tật.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Y tế dự phòng:
  • Tăng cường tỷ lệ bao phủ tiêm chủng vắc xin VNNB cho trẻ em vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số tại 3 tỉnh Tây Bắc; duy trì tiêm nhắc lại đúng lịch.
  • Triển khai giám sát tích cực véc tơ muỗi Culex trước mùa dịch (tháng 4 - 5 hàng năm), kết hợp các biện pháp vệ sinh môi trường, quản lý nguồn nước tưới tiêu ruộng lúa và chuồng trại gia súc.
  • Nâng cao năng lực giám sát dịch tễ học và chẩn đoán xét nghiệm xác định căn nguyên vi rút tại các Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tuyến tỉnh.
• Hệ thống điều trị:
  • Tăng cường tập huấn chẩn đoán sớm, phân tuyến điều trị và sử dụng thuốc kháng vi rút (đối với các căn nguyên có thuốc đặc trị như HSV) nhằm giảm tỷ lệ tử vong và di chứng.
  • Hoàn thiện chính sách bảo hiểm y tế và hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh cho người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số mắc bệnh truyền nhiễm thần kinh nguy hiểm.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi đánh giá chi phí: Nghiên cứu chỉ tập trung lượng hóa chi phí trực tiếp cho y tế (tiền giường, thuốc, xét nghiệm, kỹ thuật...), chưa đánh giá toàn diện chi phí trực tiếp ngoài y tế (chi phí đi lại, ăn ở của người chăm sóc) và chi phí gián tiếp (thu nhập bị mất của người bệnh và người nhà trong thời gian điều trị).
• Tỷ lệ căn nguyên chưa xác định: Mặc dù đã áp dụng nhiều kỹ thuật xét nghiệm sinh học phân tử tiên tiến, vẫn còn một tỷ lệ nhất định các ca bệnh không tìm thấy tác nhân vi rút, phù hợp với bối cảnh chung của y văn thế giới về HCVNC.
• Thời gian khảo sát côn trùng: Việc thu thập dữ liệu véc tơ chuyên sâu mới tập trung trong năm 2018, chưa theo dõi liên tục đa năm để đánh giá biến động sinh thái dài hạn.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng nghiên cứu đánh giá toàn diện tổng gánh nặng kinh tế - xã hội (bao gồm chi phí trực tiếp ngoài y tế, chi phí gián tiếp và gánh nặng do di chứng thần kinh tàn tật lâu dài - chỉ số DALYs).
• Ứng dụng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới (Next-Generation Sequencing - NGS) để tìm kiếm các tác nhân vi rút mới hoặc hiếm gặp ở các mẫu bệnh phẩm âm tính.
• Tiếp tục theo dõi dịch tễ học phân tử của các chủng VNNB và VRĐR lưu hành tại vùng giáp biên Tây Bắc.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng và giá trị sử dụng

• Cán bộ quản lý và hoạch định chính sách y tế dự phòng: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch phân bổ vắc xin VNNB, tổ chức chiến dịch phun hóa chất diệt muỗi và bố trí ngân sách phòng chống dịch bệnh truyền nhiễm cho các tỉnh miền núi phía Bắc.
• Bác sĩ lâm sàng truyền nhiễm và nhi khoa: Cung cấp dữ liệu về phổ căn nguyên vi rút (VNNB, VRĐR, Herpes) giúp định hướng chẩn đoán căn nguyên, chỉ định xét nghiệm phù hợp và xử trí điều trị sớm (như dùng Acyclovir sớm khi nghi ngờ do HSV).
• Nhà nghiên cứu côn trùng học và dịch tễ học: Cung cấp phương pháp chuẩn trong điều tra mật độ, chu kỳ hoạt động và nơi sinh sản của muỗi Culex gắn liền với điều kiện địa hình ruộng bậc thang và khí hậu Tây Bắc.
• Giảng viên, học viên sau đại học chuyên ngành Y tế công cộng, Y học dự phòng, Kinh tế y tế: Luận án là tài liệu tham khảo giá trị về thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa dịch tễ học mô tả, vi sinh học phân tử, côn trùng học thực địa và phân tích kinh tế y tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án lại lựa chọn địa bàn 3 tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lào Cai để thực hiện nghiên cứu?

Giai đoạn 2014 - 2016, 3 tỉnh này chiếm tới 46% tổng số ca mắc VNVR của toàn miền Bắc. Điển hình năm 2014, Sơn La có 164 ca mắc (21 ca tử vong), Điện Biên có tỷ lệ mắc cao (18,74/100.000 dân). Đây là khu vực miền núi có địa hình phức tạp, nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, điều kiện tiếp cận y tế hạn chế và chưa từng có nghiên cứu toàn diện nào về dịch tễ, căn nguyên, véc tơ và chi phí điều trị tại đây.

2. Các nhóm tác nhân vi rút chính nào đã được tìm kiếm và phát hiện trong luận án?

Luận án tiến hành xét nghiệm tìm kiếm các nhóm vi rút chính gây viêm não gồm:

• Vi rút Arbo: Vi rút Viêm não Nhật Bản (VNNB) bằng kỹ thuật MAC-ELISA và Real-time RT-PCR.
• Vi rút đường ruột: Non-Polio Enterovirus (NPEV) và EV71 bằng Real-time RT-PCR.
• Nhóm vi rút Herpes: HSV-1, HSV-2, Cytomegalovirus (hCMV) và Epstein-Barr virus (EBV) bằng kỹ thuật Real-time PCR.

3. Véc tơ truyền bệnh VNNB chủ yếu thu thập được tại thực địa gồm những loài nào và sinh sản ở đâu?

Qua điều tra thực địa năm 2018 tại 3 tỉnh Tây Bắc, các loài muỗi thuộc giống Culex chiếm ưu thế, trong đó Culex tritaeniorhynchus và Culex vishnui là các véc tơ truyền bệnh chính. Nơi sinh sản chủ yếu của bọ gậy được xác định là ở các ruộng lúa nước và hệ thống kênh mương tưới tiêu.

4. Chi phí điều trị trực tiếp cho y tế của người bệnh VNVR gồm những khoản mục nào?

Chi phí trực tiếp cho y tế được lượng hóa từ hồ sơ bệnh án và viện phí bao gồm: tiền khám bệnh, tiền ngày giường điều trị, tiền thuốc, chi phí xét nghiệm cận lâm sàng (huyết học, sinh hóa, vi sinh), chẩn đoán hình ảnh, các dịch vụ kỹ thuật và vật tư y tế tiêu hao.

5. Đặc điểm phân bố theo thời gian của bệnh VNVR tại khu vực Tây Bắc diễn ra như thế nào?

Bệnh mang tính mùa rõ rệt: Số ca bệnh bắt đầu xuất hiện và tăng dần từ tháng 4 - 5, đạt đỉnh dịch cao nhất vào các tháng mùa hè (tháng 6 - 7), sau đó giảm dần vào tháng 8 và duy trì ở mức rất thấp trong các tháng mùa đông. Diễn biến này trùng khớp với mùa sinh sản và gia tăng mật độ của muỗi véc tơ Culex.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Vi Quốc là công trình nghiên cứu toàn diện về thực trạng dịch tễ học, phổ căn nguyên vi rút, đặc tính sinh thái của véc tơ muỗi truyền bệnh và chi phí điều trị trực tiếp của bệnh Viêm não vi rút tại 3 tỉnh Tây Bắc (Sơn La, Điện Biên, Lào Cai) giai đoạn 2017 - 2018. Kết quả nghiên cứu đã khẳng định vai trò chủ đạo của vi rút Viêm não Nhật Bản cùng sự hiện diện của vi rút đường ruột và nhóm Herpes, đồng thời xác định Culex tritaeniorhynchus và Culex vishnui sinh sản tại ruộng lúa nước là véc tơ truyền bệnh chính. Bằng việc lượng hóa cơ cấu chi phí điều trị y tế trực tiếp tại các bệnh viện tuyến tỉnh và huyện, luận án cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác lập kế hoạch tiêm chủng, giám sát côn trùng và tối ưu hóa nguồn lực y tế dự phòng tại khu vực miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Một số điểm đại cương về Viêm não vi rút 1. Khái niệm hội chứng Viêm não cấp (HCVNC) và Viêm não vi rút (VNVR) Hội chứng viêm não cấp (HCVNC) là một tình trạng tổn thương não cấp tính biểu hiện trên lâm sàng bằng rối loạn tri giác, co giật, có thể kèm theo dấu hiệu thần kinh khu trú hoặc lan tỏa, tăng bạch cầu đơn nhân trong dịch não tủy, kết quả chẩn đoán hình ảnh sọ não và điện não đồ bất thường [1], [122]. VNVR là một trong những nguyên nhân gây HCVNC.

VNVR là một quá trình bệnh lý nhiễm vi rút cấp tính xảy ra ở tổ chức nhu mô não, do nhiều loại vi rút có ái lực với tế bào thần kinh gây ra. Đặc điểm lâm sàng đa dạng, nhưng chủ yếu biểu hiện là hội chứng não cấp gây rối loạn ý thức với nhiều mức độ khác nhau. Thuật ngữ “Viêm não do vi rút” xuất phát từ gốc từ tiếng Hy Lạp “enkephalos” thêm hậu tố “-it is” có nghĩa là não bị viêm. Một số loại Viêm não vi rút thường gặp 1.

Viêm não vi rút do muỗi truyền Viêm não vi rút do muỗi truyền là loại viêm não phổ biến nhất, gồm các nhóm bệnh: Viêm não Nhật Bản, Viêm não ngựa miền Tây, Viêm não ngựa miền Đông, Viêm não St. Louis, Viêm não thung lũng Murray, Viêm não Lacrosse, Viêm não California, Viêm não Rocio, Viêm não Jamestown Canyon, Viêm não thỏ giầy tuyết. Viêm não vi rút do ve truyền VNVR do ve truyền gồm các nhóm bệnh: Viêm não Viễn Đông do ve truyền, Viêm não Trung Âu do ve truyền, bệnh Louping, Viêm não do vi rút Powassan. VNVR do ve truyền có đặc điểm lâm sàng tương đối giống với VNVR do muỗi truyền, ngoại trừ phân típ Viễn Đông thường kết hợp với động kinh cục bộ, liệt mềm và các di chứng khác.

Viêm não vi rút do các tác nhân vi rút phổ biến khác luan an 4 Ngoài các loại VNVR do muỗi truyền và do ve truyền, y văn thế giới ghi nhận hàng trăm tác nhân vi rút gây viêm não khác, trong đó phổ biến là: HSV, CMV, Dengue, các VRĐR, vi rút thuỷ đậu, … 1. Nguồn truyền nhiễm với các tác nhân truyền qua véc tơ [7] - Ổ chứa: ổ chứa thiên nhiên là súc vật hoang dã như các loài động vật có xương sống, chim, dơi, gặm nhấm, bò sát, lưỡng cư, hoặc các loài muỗi, ve truyền bệnh đặc hiệu. - Thời gian ủ bệnh: 5 – 15 ngày. - Thời kỳ lây truyền: Bệnh lây truyền qua véc tơ là muỗi hoặc ve truyền bệnh.

Ở người thời kỳ khởi phát cũng không phát hiện vi rút trong máu. Thời gian nhiễm vi rút huyết trong các loài chim khoảng 2 – 5 ngày, trong súc vật khoảng 7 – 10 ngày. Muỗi và ve nhiễm vi rút sau khi hút máu có thể truyền bệnh suốt đời và có thể truyền sang thế hệ sau qua trứng [7]. Phương thức lây truyền [7] VNVR có thể được lây truyền qua tiếp xúc, qua đường tiêu hoá hoặc qua véc tơ truyền bệnh là muỗi hoặc ve [7].

Tính cảm nhiễm [7] Trẻ em thường có tính cảm nhiễm cao với VNVR do vi rút đường ruột. Trẻ em và người già thường có tính cảm nhiễm cao với bệnh VNVR do muỗi truyền. Tất cả mọi người đều cảm nhiễm với VNVR do ve truyền. Sau khi mắc bệnh, kể cả những ca nhiễm vi rút thể ẩn đều được miễn dịch [7].

Đặc điểm lâm sàng của Viêm não vi rút [14] [3] 1. Đặc điểm lâm sàng Các dấu hiệu và triệu chứng của bệnh có mức độ nghiêm trọng và tiến triển khác nhau tùy thuộc loại tác nhân gây bệnh và thể trạng người bệnh. Phần lớn bị nhiễm vi rút không có biểu hiện triệu chứng.