Chương 1 KHÁI NIỆM. QUAN NIỆM VỂ S ự HÌNH THÀNH, PHÁT TRIEN c ủ a k h á i NIỆM TRONG LỊCH s ử TRIẾT HỌC 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM C ơ BẢN 1. K h á i n iệ m về “ k h á i n iệ m ” Trong tiết nàv, chúng tỏi xin trình bày một số khái niệm cơ bản được sử dụng với tư cách là những khái niệm cỏns cụ cho việc giải quyết vấn đề khoa học của luận án.
Khái niệm là một hình thức lôgic của tư duv, “là một đơn vị tồn tại và hoạt động cơ bản của tư duy”, phản ánh những đặc điểm, những mối liên hệ bản chất của sự vật, hiện tượng [106,9]. Khái niệm thường được thể hiện qua vỏ vật chất ngôn ngữ là từ, vì vậy nhiều người đã cho rằng khái niệm chỉ có vai trò là một bộ phận của phán đoán, nếu để khái niệm đứng độc lập thì nó khôns có ý nghĩa gì cả, như quan điểm của Vêđenxki: “Khái niệm chỉ có thể nằm trone thành phần của tri thức như là những bộ phận của phán đoán. Nếu tách rời khái niệm, thí du khái niệm hình vuông, thì nó không tạo thành tri thức” [114,293]. Ảngghen từng nói: “Một dân tộc muốn đứng vững trên đỉnh cao của khoa học thì không thể không có tư duy lý luận” [89.20,489], và “muốn tư duy thì cần có những phạm trù lôgic” [89,20,692], trong đó khái niệm là phạm trù lógic quan trọng nhất.
Một khái niệm ra đời là kết quả của nhiều phán đoán. khái niệm lại đem lại khả năng .mới cho tư tưởng vận động, chuyển sane nhữna phán đoán sâu sắc hơn. Những phán đoán này, đến một trình độ nhất định, lại chuyển sang những 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com suy lý, kết luận đẩy lùi xa hơn nữa giới hạn của nhận thức. Các kMi niệm, phán đoán, suy lý giúp con người hình thành những giả thuyết khoa học, qua thực tiễn, chúng trở thành những lý thuyết cơ bản.
Những lý thuyết này lai là nển móng cho việc hình thành những khái niệm mới, những giả thuyết mới phản ánh thế giới khách quan sâu hơn. Nói một cách khác, nhận thức là một chuỗi vố tận những bước tuần hoàn và biến hoá của các hình thức tư tưởng, trong đó có các khái niệm [114,177]. Xét khái niệm là thành phần của phán đoán, phán đoán là thành phần của suy luận mới chỉ là nhìn nhận về hình thức, nhìn nhận một chiều mà thói. Th eo chúng tôi, để có một khái niệm, tư duy phải thực hiện một quá trình nhận thức tích cực, phải thông qua rất nhiều lần phán đoán và suy luận.
Khái niệm là kết quả của một quá trình tích lũy của con người. Chúng là những điểm nút của nhận thức. “Nếu như có thể so sánh nhận thức với cơ thể sốns, thì khái niệm là những tế bào cấu tạo cơ thể của nhận thức. Không có sinh mệnh nào ở naoài tế bào cấu tạo ra nó, không có nhận thức nếu không có khái niệm” [114.
Phán đoán sẽ khỏns thể có nếu khóng có những khái niệm mà nó sử dụrm nội dung, nhưne khái niệm cũng sẽ ra đời sau m ột loạt những phán đoán. Phán đoán và suy luận là những hình thức vận đ ộn g của kh á i niệm. Như vậy, khái niệm vừa là điểm xuất phát, vừa là kết quả của quá trình tư duy, được thể hiện bàng một hình thức cỏ đọng nhất, hàm chứa lượng tri thức lớn. Lénin viết: "Những khái niệm là sản phẩm cao nhất của bộ óc, mà bản thán bộ óc lại là sản phẩm cao nhất của vật chất, do đó, lổgic khách quan, chuyên nghiên cứu tồn tại và bản chất, nói đúng ra là sự trình bày về sự phát sinh của khái niệm"(79, 29,175).
Một đoạn khác, Người nhấn mạnh: "Nhận thức là sự phản ánh giới tự nhiên bởi con người. ở đây, thực sự và về khách quan có ba vế: 1) giới tự nhiên; 2) nhận thức của con người, bằng bộ óc của người (với tư cách là sản phẩm cao nhất của giới tự nhiên đó) và 3) hình thức của sự phản ánh giới tự nhiên vào trons nhận thức của con người, hình thức này chính là những khái niệm, những qui luật, những phạm trù" [79,29,192-193]. Như vậy, theo quan niệm của Lênin, khái niệm là một hình thức LUAN VAN CHAT LUONG download 11 : add luanvanchat@agmail.com phản ánh đặc biệt, cao nhất của nhận thức con người, là sản phẩm cao nhất của bộ óc. Lènin đề cao vị trí của khái niệm như vậy vì những nguyên nhân sau: Nguyên nhân thứ nhất: Trong thế giới khách quan, các sự vật hiện tượng vận động và phát triển tuân theo những qui luật nhất định.
Bản chất của chúng được bộc lộ thông qua những hiện tượng. Nhận thức cảm tính của con người mới chỉ dừng ở thế giới hiện tượng bên ngoài, chỉ đến nhận thức lý tính mới phản ánh được thế giới bản chất ẩn giấu bên trong. Khái niệm là sự hiểu biết đúng đắn, tương đới toàn diện và có hệ thống về bản chất của sự vật, nên bất cứ một sự phản ánh nào chưa được xác định là đúng đắn, toàn diện thì đó chưa được coi là khái niệm. Nguyên nhân thứ hai: So với phán đoán và suy luận, những hình thức cao của nhận thức lý tính, có người cho rằng khái niệm chỉ là những bộ phận để cấu tạo phán đoán và suy lý mà thôi.
Theo họ, nếu để khái niệm đứng độc lập thì nó khóng có nghĩa gì. Đó là kết quả của cách nhìn nhận rất hình thức về vị trí của khái niệm, đồng nhất phán đoán với câu, còn khái niệm với từ. Chúng ta đéu đã biết phán đoán là tư tưởng đã định hình trong tư duy, phản ánh các hiện tượne ở một phẩm chất xác định nào đó. Như vậy, so với phán đoán, khái niệm có phạm vi rộng hơn rất nhiều.
Phán đoán chỉ mới là sự hiểu biết về một mặt, một khía cạnh nhất định của bản chất, còn khái niệm đã là sự hiểu biết tương đối toàn diện và có hệ thống về bản chất của sự vật, hiện tượng ấy. Có thể nói một khái niệm chứa đựng cả một Iv thuvết. Nguyên nhán thứ ba: với tính cách là sự hiểu biết đúng đắn, tương đối toàn diện và có hệ thống về bản chất của sự vật hiện tượng, khái niệm có một khả năng tiềm tàng trong việc chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người nhằm cải biến thế giới khách quan. Nắm được khái niệm, con người có thể làm chủ đối tượng, biết chính xác những qui luật vận động của đối tượna, từ đó vận dụna vào hoạt động thực tiễn một cách hiệu quả, khiến tự nhiên phải phục vụ cho mục đích của mình.
Những khái niệm có vai trò như những điểm nút của nhận thức, nhờ nó mà con người nắm dần mạng lưới nhận thức và nhiều khái niệm về một đổi tượng nào đó sẽ xây nên hệ thống khoa học về nó. V ì vậy, hệ thống các khái niệm giỏng như "bộ công cụ nhận thức khoa học" không thể thiếu cho cống việc nhận thức cũng như cải tạo 12 UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thế giới. Bất cứ một ngành khoa học nào cung khống thể xây dựng được trên một nền tảng thiếu những tiền đề lý luận, thiếu mạng lưới các khái niệm cơ bản. Tóm lại, theo quan điểm của chúng tôi, khái niộm là sản phẩm cao nhất của nhận thức, là sản phẩm cao nhất của bộ óc con người.
Điều này liên quan tới vấn đề định nghĩa khái niệm. Định nghĩa khái niệm là một thao tác lỏgic nhằm nêu ra nội hàm của khái niệm để từ đó xác định các đối tượng có trong ngoại diên của khái niệm ấy. Người ta có thể có nhiều cách định nghĩa một khái niệm: định nghĩa thông qua giỏng và khác biệt về loài, định nghĩa qua các dạng quan hệ. định nghĩa mô tả sự phát sinh phát triển của sự vật.
Định nghĩa khái niệm là thao tác lỏgíc cần thiết trong hoạt động nhận thức của con người. Nhưng nắm được định nahĩa khái niệm chưa chắc đã phải là hiểu đúng khái niệm ấy, bởi vì định nghĩa nào dù chi tiết bao nhiêu cũng chỉ mang tính tương đối. Trong tác phẩm "Biện chứng của !ự nhiên", khi phân tích quá trình đi đến định nghĩa về sự sống, Ảngghen đã khẳng định: "Những định nghĩa không có giá trị gì đối với khoa học, vì những định nghĩa đó vẫn không đầy đủ. Định nghĩa thực tế duy nhất là sự phát triển của chính bản chất sự việc, nhưng như vậy cũng chưa phải đã là định nghĩa".
Những định nghĩa không bao giờ có thể bao quát được mối liên hệ toàn diện của một hiện tượng trong sự phát triển đầy đủ của hiện tượng ấy.Tất cả các định nghĩa nói chung đều có tính qui ước, tương đối" [79,27, 489]. Song, trong hoạt động thực tiễn và hoạt động nhận thức, việc định nghĩa một khái niệm nào đó, ngay khi chỉ dừng ở mức độ nêu sơ lược những dấu hiệu chung nhất của đối tượng đã là có ý nghĩa, tiện ích và cần thiết,"và như vậy không thể có hại được nếu người ta không đòi hỏi ở bản trình bày đó nhiều hơn là cái nó có thể đưa ra được"[88,837]. Một học giả trước cách mạng, ông Phan Vãn Hùm, cũng viết:"Không định nghĩa, không biết định nghĩa, bao giờ cũng là một điều bất lợi cho sự truyền đạt tư tưởng và cảm tình. Người nói, người viết phải luống công, mà không làm cho người nghe, neười đọc hiểu ý, nếu thiếu sự định nghĩa"[69,44].
Nhưng hình thành định nghĩa và 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khác đã biết để làm rõ nghĩa của thuật ngữ cần định nghĩa. Hai thao tác này không là một nhưng chúng đều quan trọng cho hoạt động của con người. K h á i n i ệ m về “ lỏ gic củ a sự hình t h à n h , ph á t t riển kh ái n i ệ m ” Vấn đề đặt ra là hiểu như thế nào về thuật ngữ “ lôg ic của sự hình thành, phát triển khái niệm”. Đây là vấn đề còn nhiều ý kiến tranh luận bởi có thể có nhiều cách hiểu khác nhau.
Thuật ngữ "lô g ic " thường dùng để chỉ những mối liên hệ tất yếu, có tính qui luật của các quá trình, hiện tượng. Có nhà khoa học quan niệm lôgic là những quy luật của sự vật được con người nhận thức, còn ngược lại, những quy luật chưa được con người nhận thức thì khỏng gọi là lôgic. Nhưng xu hướng phổ biến là cho rằng có hai loại lôgic: đó là lôgic khách quan và lổgic chủ quan.