Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về tăng huyết áp 1. Khái niệm Huyết áp là áp lực máu tác động lên thành mạch nhằm đưa máu đến nuôi dưỡng các mô trong cơ thể. Áp lực này do hai yếu tố quyết định: sức đẩy của cơ tim và sự đàn hồi của thành mạch.
Huyết áp phụ thuộc vào cung lượng tim và sức cản ngoại biên. Cung lượng tim phụ thuộc vào nhịp tim và thể tích thất trái. Sức cản ngoại biên là lực chống lại dòng máu, phụ thuộc vào chiều dài động mạch, bán kính động mạch và độ quánh máu [24]. Tăng huyết áp xảy ra khi có sự tăng cung lượng tim, hoặc tăng sức cản ngoại biên, hoặc cả 2 cùng gia tăng [24].
Theo Tổ chức Y tế thế giới, thì một người lớn gọi là THA khi huyết áp tối đa (HA tâm thu: HATT) ≥140mmHg và/hoặc HA tối thiểu (HA tâm trương: HATTr) ≥ 90mmHg, hoặc đang điều trị thuốc hạ áp hằng ngày hoặc ít nhất hai lần được bác sĩ chẩn đoán là THA. Đối với người lớn, HATT có xu hướng tăng và HATTr có xu hướng giảm. Khi trị số HATT > 140mmHg và HATTr < 90mmHg, được gọi là tăng huyết áp tâm thu đơn độc. Độ chênh lệch HA (tâm thu – tâm trương) và HATT dự báo nguy cơ và quyết định điều trị [29],[ 32].
Tăng HATTr đơn độc thường xảy ra ở người tuổi trung niên, tăng huyết áp tâm trương khi HATT < 140mmHg và HATTr > 90mmHg [20]. Phân loại tăng huyết áp 1. Phân loại theo chỉ số huyết áp Cách phân độ THA tại Việt Nam: Xuất phát từ cách phân độ THA của WHO/ISH và JNC, Hội Tim mạch Việt Nam đã đưa ra cách phân độ như sau: Bảng 1. Phân loại tăng huyết áp tại Việt Nam hiện nay Huyết áp (mmHg) Phân loại Tâm thu Tâm trương HA tối ưu < 120 < 80 HA bình thường 120-129 80-84 HA bình thường cao 130-139 85-89 THA độ 1 (nhẹ) 140-159 90-99 THA độ 2 (trung bình) 160-179 100-109 THA độ 3 (nặng) ≥ 180 ≥ 110 THA tâm thu đơn độc ≥ 140 < 90 Nguồn: Bộ Y Tế Việt Nam [5].
Nếu HATT và HATTr không cùng mức phân độ thì chọn mức cao hơn để xếp loại. THA tâm thu đơn độc cũng được phân độ theo các mức độ biến động của huyết áp tâm thu [5]. Phân loại theo nguyên nhân - Tăng huyết áp nguyên phát (vô căn) Tăng huyết áp nguyên phát chiếm 90% - 95% trường hợp tăng huyết áp [45],[ 46]. Hiện chưa xác định được nguyên nhân.
Phần lớn các trường hợp THA ở người trung niên và người già là do THA nguyên phát. Vì thế, để xác định đó có phải là THA nguyên phát hay không thì cần phải đến cơ sở y tế, khám và làm các xét nghiệm cần thiết để loại trừ THA thứ phát. 5 - Tăng huyết áp thứ phát Tăng huyết áp có thể gây ra do một bệnh khác, gọi là THA triệu chứng hay THA thứ phát và nó chiếm khoảng 5-10% trong tổng số người bệnh THA [16],[26]. Điểm quan trọng của THA thứ phát là có thể điều trị khỏi khi chúng ta giải quyết được nguyên nhân gốc rễ gây ra tình trạng THA.
Vì vậy, cần tìm ra nguyên nhân chính xác gây nên tình trạng THA thật kĩ trước khi cho rằng đó là nguyên phát. Các nguyên nhân chính của THA thứ phát bao gồm: bệnh thận (viêm cầu thận cấp hay mạn, thận đa nang, u thận, hẹp động mạch thận,…); bệnh nội tiết ( hội chứng Conn, Cushing, u tủy thượng thận,…); bệnh tim mạch (hẹp eo động mạch chủ, hở van động mạch chủ,…); do thuốc (corticoid, ACTH, chống trầm cảm vòng,…); nguyên nhân khác (ngộ độc thai nghén, bệnh cường giáp, tăng áp lực nội sọ,…) [4],[16],[56]. - Tăng huyết áp thai kỳ Chiếm 5% các trường hợp có thai. Các dạng THA và thai có thể gặp: + THA trước khi có thai: THA được phát hiện trước tuần lễ 20 thai kỳ.
+ THA trong thai kỳ: THA được chẩn đoán sau tuần 20 thai kỳ. HA về bình thường sau khi sinh, những lần có thai sau đó không phải luôn có kèm theo THA. Các yếu tố nguy cơ tăng huyết áp 1. Những yếu tố nguy cơ không thể điều chỉnh được - Tiền sử gia đình có người bị tăng huyết áp Theo thống kê của nhiều nhà khoa học qua kết quả nghiên cứu ghi nhận bệnh THA có thể có yếu tố di truyền.
Trong một gia đình, nếu có ông, bà, cha, mẹ bị bệnh THA thì con cái có nguy cơ mắc bệnh này nhiều hơn. Một số nghiên cứu cho rằng vai trò của di truyền chi phối khoảng 30-40% THA, vai trò của di truyền thấy rõ khi theo dõi HA của các cặp song sinh cùng trứng so sánh với các cặp song sinh khác trứng. Do đó, những người mà tiền sử gia đình có người 6 thân bị bệnh THA thì cần phải cố gắng loại bỏ các yếu tố nguy cơ THA, như vậy mới có khả năng phòng tránh được bệnh THA [23]. - Tuổi và giới tính Tuổi càng cao thì tỷ lệ THA càng nhiều do thành động mạch bị lão hóa và xơ vữa, giảm tính đàn hồi, trở nên cứng hơn, làm cho huyết áp tối đa hay HATT tăng cao hơn, gọi là THA tâm thu đơn thuần [22],[29].
THA thường xảy ra ở người trên 35 tuổi. Nam giới thường bắt đầu bị THA từ 35-50 tuổi, do tiếp xúc với nhiều yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá, sử dụng rượu bia quá mức,… Nữ giới thường bắt đầu THA sau tuổi mãn kinh do sự suy giảm nội tiết tố sinh dục là tăng nguy cơ béo phì và sơ vữa động mạch [29],[30],[74]. Những yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh được - Ăn mặn Một số nghiên cứu điều tra khẩu phần ăn từng vùng, các nhà nghiên cứu thấy rằng vùng nào ăn nhiều muối thì tỷ lệ THA cao hơn. Như vậy, lượng muối ăn hàng ngày quá cao là một nguyên nhân THA trong các quần thể.
Theo ước tính của Hội tim mạch Canada năm 2009, việc giảm ăn mặn từ 3500mg xuống 1700mg muối trong 1 ngày giúp giảm: 1 triệu người bị THA; giảm 5 triệu lượt người phải đi khám bác sĩ trong một năm. Những thống kê khác cho thấy cứ giảm được 1800mg muối mỗi ngày thì giảm được trung bình 5,5 mmHg HA [16]. Trong một khảo sát gần đây cho biết lượng muối trung bình mỗi người Việt Nam tiêu thụ từ 18-22g/ ngày, tức gấp 3-4 lần so với khuyến cáo [7]. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh nếu thực hiện chế độ ăn < 6 gam muối mỗi ngày có thể làm giảm được HA từ 4 đến 8 mmHg [27],[71].
- Hút thuốc lá Trong thuốc lá có nhiều chất kích thích, đặc biệt có chất Nicotin kích thích hệ thần kinh giao cảm làm co mạch và gây THA. Nhiều nghiên cứu ghi nhận 7 khi người hút một điếu thuốc lá có thể làm THA tối đa, còn gọi là HATT lên tới 11 mmHg và huyết áp tối thiểu, còn gọi là HATTr lên tới 9 mmHg và kéo dài trong khoảng thời gian từ 20 đến 30 phút [22], [27]. Vì vậy, nếu trong sinh hoạt hàng ngày không hút thuốc lá cũng là một biện pháp phòng bệnh THA [11]. Nghiên cứu của Lê Triều Minh ở người cao tuổi tại thành phố Vĩnh Long cho thấy người hút thuốc lá có nguy cơ THA cao.
Người hút thuốc lá càng nhiều thì nguy cơ THA càng cao, nghiên cứu của Trần Phi Hùng, người hút thuốc lá có nguy cơ THA gấp 1,81 lần so với người không hút thuốc lá (p<0,01) [31]. Bên cạnh gánh nặng về bệnh tật và tử vong, hút thuốc còn tạo ra gánh nặng về tài chính. Thuốc lá đã làm phát sinh chi phí khổng lồ để điều trị những ca bệnh do hút thuốc lá gây ra. Theo khảo sát của Phạm Thị Tâm, Lê Minh Hữu và cộng sự tại thành phố Cần Thơ năm 2011, tỷ lệ nam giới hiện đang hút thuốc lá là 51,4%, có 13,2% đã bỏ thuốc lá, tuổi thường gặp nhiều nhất là 15-24 tuổi 23% [48].
- Đái tháo đường và kháng insulin Ở những người bị đái tháo đường, tỷ lệ bị bệnh THA cao gấp đôi so với người không bị đái tháo đường. Khi người bệnh có cả bệnh THA và đái tháo đường sẽ làm tăng gấp đôi biến chứng ở các mạch máu lớn và nhỏ, làm tăng gấp đôi nguy cơ tử vong so với người bệnh THA đơn thuần. Vì vậy khi bị đái tháo đường, cần phải điều trị tốt bệnh này để góp phần khống chế được bệnh THA kèm theo [22]. Đái tháo đường và đề kháng insulin làm tăng nguy cơ THA, rối loạn lipid máu, tăng lắng đọng cholesterol vào mãng xơ vữa động mạch.
Việc điều trị và khống chế tốt đường huyết sẽ làm giảm đáng kể nguy cơ bệnh tim mạch [29]. - Rối loạn mỡ máu Nồng độ chất cholesterol trong máu cao là nguyên nhân chủ yếu của quá trình xơ vữa động mạch, dần làm hẹp lòng các động mạch cung cấp máu cho 8 tim và các cơ quan khác trong cơ thể [27]. Động mạch bị xơ vữa sẽ kém đàn hồi và đây cũng chính là yếu tố làm THA. Vì vậy, cần ăn chế độ giảm lipid máu sẽ giúp phòng bệnh tim mạch trong đó có THA [51],[80].
- Uống bia, rượu Người uống nhiều bia, rượu quá mức cũng là yếu tố nguy cơ gây bệnh tim mạch nói chung và bệnh THA nói riêng. Đối với những người phải dùng thuốc để điều trị THA, việc uống bia, rượu quá mức hoặc người bị nghiện rượu sẽ làm mất tác dụng của thuốc hạ huyết áp. Như vậy làm cho bệnh THA càng nặng hơn. Ngoài ra, việc uống bia, rượu quá mức còn gây bệnh xơ gan và các tổn thương thần kinh nặng nề khác.
Từ đó gián tiếp làm THA. Vì vậy, không nên uống nhiều bia, rượu quá mức thì có thể phòng được bệnh THA [5],[51]. Nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Y Phượng năm 2013, cho thấy người uống rượu có nguy cơ cao gấp 1,42 lần so với người không uống rượu bia, Nghiên cứu của Trần Phi Hùng năm 2012, những người uống rượu, bia bị THA cao hơn 1,5 lần so với những người không uống rượu bia [31]. Theo công bố kết quả điều tra quốc gia yếu tố nguy cơ bệnh không lây năm 2015 có 44,2% nam giới uống bia ở mức nguy hại [14].
Theo nghiên cứu của Bùi Văn Tân và cộng sự có 40% nam giới sử dụng rượu bia ở mức nguy hại [68]. Lý tưởng nhất vẫn là không uống rượu bia; nếu đã uống chỉ giữ ở mức không quá 2 đơn vị rượu/ ngày hoặc 14 đơn vị/ tuần đối với nam giới và không quá 1 đơn vị rượu/ ngày và 7 đơn vị/ tuần đối với nữ giới [38],[51],[57].