Luận án tiến sĩ về thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và các nước ASEAN phát triển

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với các nước ASEAN phát triển, dự báo xu hướng hội nhập kinh tế khu vực.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Thương Mại Quốc Tế
• Đề tài: Luận Án Tiến Sĩ Về Thương Mại Hàng Hóa Giữa Việt Nam Và Các Nước ASEAN Phát Triển
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ CHỦ ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Nghiên cứu trong nước
• 1.1.1. Nhóm 1: Các công trình khoa học nghiên cứu về quan hệ nói chung và thương mại Việt Nam - ASEAN nói riêng
• 1.1.2. Nhóm 2: Về nghiên cứu thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và các nước phát triển trong khu vực ASEAN
• 1.2. Nghiên cứu nước ngoài
• 1.2.1. Đánh giá chung
• 1.3. KHUNG PHÂN TÍCH VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA QUỐC TẾ
• 2.1. Một số khái niệm cơ bản
• 2.1.1. Khái niệm về thương mại quốc tế
• 2.1.2. Khái niệm thương mại hàng hóa, cơ cấu thương mại hàng hóa
• 2.1.3. Phân loại cơ cấu trong quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế
• 2.2. Một số lý thuyết về thương mại quốc tế
• 2.2.1. Lý thuyết thương mại quốc tế cổ điển và tân cổ điển
• 2.2.2. Lý thuyết thương mại hiện đại
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến thương mại quốc tế
• 2.3.1. Lợi thế so sánh của mỗi nước
• 2.3.2. Chính sách thương mại
• 2.3.3. Nỗ lực của doanh nghiệp
• 2.3.4. Điều kiện và trình độ phát triển kinh tế xã hội của mỗi nước
• 2.3.5. Vị trí địa lý
• 2.3.6. Đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.4. Các tiêu chí đánh giá dòng thương mại hàng hóa quốc tế
• 2.5. Thực tiễn về thương mại hàng hóa quốc tế
• 2.5.1. Kinh nghiệm của Hàn Quốc
• 2.5.2. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA GIỮA VIỆT NAM VỚI 4 NƯỚC ASEAN PHÁT TRIỂN
• 3.1. Bức tranh chung về xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam với thế giới và với các nước ASEAN
• 3.1.1. Xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam với thế giới
• 3.1.2. Kim ngạch và chủng loại hàng hóa xuất nhập khẩu Việt Nam với ASEAN
• 3.1.3. Thị trường xuất, nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam với ASEAN
• 3.2. Động thái thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với 4 nước ASEAN phát triển (Thái Lan, Singapore, Malaysia, Indonesia)
• 3.2.1. Bức tranh chung về thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với 4 nước ASEAN phát triển
• 3.2.2. Thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với Singapore
• 3.2.3. Thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với Thái Lan
• 3.2.4. Thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Indonesia
• 3.2.5. Thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Malaysia
• 3.3. Đánh giá quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với ASEAN nói chung và 4 nước ASEAN phát triển nói riêng
• 3.3.1. Đánh giá quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với ASEAN
• 3.3.2. Đánh giá quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với 4 nước ASEAN phát triển
• 3.4. Một số hạn chế trong quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với các nước ASEAN phát triển nhìn từ góc độ của Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA GIỮA VIỆT NAM VỚI 4 NƯỚC ASEAN PHÁT TRIỂN
• 4.1. Bối cảnh thế giới và trong nước có tác động đến quan hệ thương mại hàng hóa của Việt Nam với các nước ASEAN phát triển
• 4.1.1. Bối cảnh kinh tế thế giới
• 4.1.2. Một số yếu tố kinh tế quốc tế tác động đến quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với 4 nước ASEAN phát triển
• 4.1.3. Bối cảnh trong nước
• 4.2. Quan điểm, định hướng phát triển thương mại hàng hóa của Việt Nam với thế giới nói chung và các nước ASEAN nói riêng
• 4.3. Giải pháp đối với nhóm hàng hóa nhập khẩu
• 4.4. Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu
• 4.4.1. Điều chỉnh chính sách thuế quan
• 4.4.2. Hoàn thiện các biện pháp phi thuế quan
• 4.4.3. Một số giải pháp khác
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN TRỰC TIẾP ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và các nước ASEAN phát triển

Nghiên cứu thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và các nước ASEAN phát triển đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Các công trình này thường tập trung vào việc phân tích các yếu tố tác động đến thương mại quốc tế, đặc biệt là trong bối cảnh hợp tác thương mại và chính sách thương mại giữa các quốc gia. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc gia nhập ASEAN đã tạo ra nhiều cơ hội cho hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam khi tiếp cận thị trường ASEAN. Bên cạnh đó, cũng có những thách thức mà Việt Nam phải đối mặt, như sự cạnh tranh từ các nước trong khu vực. Như Vũ Dương Ninh (2004) đã nêu rõ, việc phát triển quan hệ thương mại với các nước ASEAN không chỉ giúp Việt Nam tăng cường kim ngạch xuất khẩu mà còn góp phần vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

1.1. Các nghiên cứu trong nước

Trong số các nghiên cứu trong nước, có nhiều công trình đã đề cập đến thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và các nước ASEAN. Các tác giả như Trần Xuân Thắng (2001) đã phân tích về thương mại Việt Nam - ASEAN trong bối cảnh thực hiện CEPT/AFTA, nêu bật những thuận lợi và khó khăn mà Việt Nam gặp phải trong quá trình hội nhập. Nghiên cứu của Hồng Vân (2007) cũng đã chỉ ra rằng ASEAN là một thị trường quan trọng đối với Việt Nam, với sự gia tăng kim ngạch xuất khẩu trong những năm qua. Những kết quả này cho thấy sự cần thiết phải tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về mô hình phát triển và chuỗi cung ứng trong thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và các nước ASEAN phát triển.

1.2. Các nghiên cứu nước ngoài

Các nghiên cứu nước ngoài về thương mại quốc tế và hợp tác thương mại cũng đã cung cấp nhiều góc nhìn bổ ích cho việc phân tích quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các nước ASEAN. Nghiên cứu của các tác giả quốc tế thường tập trung vào việc đánh giá tác động kinh tế từ các hiệp định thương mại tự do và đầu tư trực tiếp nước ngoài đến thương mại hàng hóa. Những nghiên cứu này không chỉ giúp Việt Nam nhận diện được các cơ hội mà còn chỉ ra những thách thức mà Việt Nam cần vượt qua để nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc có những chính sách thương mại linh hoạt và hiệu quả nhằm tối ưu hóa lợi ích từ mối quan hệ thương mại với các nước trong ASEAN.

II. Thực trạng quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và các nước ASEAN phát triển

Thực trạng quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và các nước ASEAN phát triển như Singapore, Thái Lan, Malaysia và Indonesia đã có những chuyển biến tích cực trong những năm qua. Theo số liệu thống kê, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang các nước này tăng đáng kể, phản ánh sự mở rộng của thị trường ASEAN. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, như sự mất cân bằng trong giao thương khi Việt Nam chủ yếu xuất khẩu hàng hóa thô và nhập khẩu hàng hóa chế biến. Điều này cho thấy Việt Nam cần phải cải thiện chất lượng sản phẩm và tăng cường năng lực cạnh tranh để có thể gia tăng kim ngạch xuất khẩu sang các nước ASEAN. Hơn nữa, việc phát triển chuỗi cung ứng hiệu quả cũng là một yếu tố quan trọng giúp Việt Nam nâng cao vị thế trong thương mại quốc tế.

2.1. Bức tranh chung về xuất nhập khẩu hàng hóa

Bức tranh tổng thể về xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam với các nước ASEAN cho thấy sự gia tăng liên tục trong kim ngạch thương mại. Theo các báo cáo, Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể trong việc mở rộng thị trường xuất khẩu, đặc biệt là sang các nước ASEAN. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng hàng hóa nhập khẩu từ các nước ASEAN cũng đang gia tăng, điều này đặt ra thách thức cho Việt Nam trong việc bảo vệ và phát triển năng lực cạnh tranh của các sản phẩm nội địa. Như vậy, việc xây dựng một chính sách thương mại hợp lý, kết hợp giữa phát triển xuất khẩu và kiểm soát nhập khẩu là rất cần thiết.

2.2. Đánh giá quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với ASEAN

Đánh giá tổng quan về quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và các nước ASEAN cho thấy rằng mối quan hệ này đang phát triển mạnh mẽ và ổn định. Các nước như Singapore và Thái Lan đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp hàng hóa và dịch vụ cho Việt Nam. Tuy nhiên, Việt Nam cũng cần phải chú ý đến việc cải thiện chất lượng sản phẩm và phát triển chuỗi cung ứng để có thể cạnh tranh tốt hơn với hàng hóa từ các nước ASEAN khác. Hơn nữa, việc tăng cường hợp tác thương mại và phát triển các chính sách hỗ trợ cho doanh nghiệp cũng là yếu tố quyết định để nâng cao hiệu quả trong thương mại quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu thuộc loại hình Luận án Tiến sĩ, chuyên ngành Kinh tế chính trị, tập trung vào đề tài: "Quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với một số nước ASEAN phát triển".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Việt Nam là quốc gia đang phát triển có mức thu nhập trung bình, hướng tới mục tiêu cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020. Việc chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007 đã mở ra vị thế mới cho Việt Nam trong việc mở rộng thị trường thành viên đa phương và củng cố các đối tác thương mại truyền thống. Trong tiến trình hội nhập khu vực, mốc thời gian ngày 31 tháng 12 năm 2015 đánh dấu sự hình thành của Cộng đồng ASEAN, trong đó Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) là một trong ba trụ cột cốt lõi nhằm hiện thực hóa "Tầm nhìn ASEAN 2020" về một khu vực kinh tế ổn định, thịnh vượng, cạnh tranh cao, tự do lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, vốn và lao động.

Trong cơ cấu hội nhập AEC, thương mại hàng hóa nội khối đóng vai trò quyết định. Mặc dù các đối tác trong nhóm ASEAN phát triển (gồm Singapore, Thái Lan, Malaysia, Indonesia – gọi tắt là ASEAN-4) có vị trí thương mại quan trọng đối với Việt Nam, song các nghiên cứu trước đó hầu hết chỉ đề cập chung trong bức tranh tổng thể Việt Nam - ASEAN hoặc lồng ghép đơn lẻ. Do đó, việc nghiên cứu toàn diện, độc lập và cập nhật về quan hệ thương mại hàng hóa hai chiều giữa Việt Nam và nhóm 4 nước ASEAN phát triển là một yêu cầu cấp thiết về mặt lý luận và thực tiễn quản lý kinh tế.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là làm rõ thực trạng quan hệ thương mại hàng hóa hai chiều giữa Việt Nam với 4 nước ASEAN phát triển trong giai đoạn nghiên cứu; trên cơ sở đó, luận án đề xuất một số hàm ý chính sách nhằm điều chỉnh và hoàn thiện chính sách thương mại của Việt Nam trong thời gian tiếp theo.

Để đạt được mục tiêu trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận liên quan đến thương mại quốc tế, xác định hệ thống tiêu chí đánh giá dòng thương mại và các nhân tố ảnh hưởng; đồng thời phân tích kinh nghiệm thực tiễn của một số quốc gia trên thế giới (Hàn Quốc, Trung Quốc) để rút ra bài học cho Việt Nam.
2. Phân tích thực trạng quan hệ thương mại hàng hóa hai chiều giữa Việt Nam với 4 nước ASEAN phát triển (Singapore, Thái Lan, Indonesia, Malaysia); chỉ ra những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của những bất cập từ góc độ của Việt Nam.
3. Dự báo bối cảnh quốc tế và trong nước tác động đến thương mại Việt Nam - ASEAN-4; xác định quan điểm phát triển và đề xuất các nhóm giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả thương mại hàng hóa song phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ thương mại hàng hóa hai chiều giữa Việt Nam với 4 nước ASEAN phát triển (Singapore, Thái Lan, Indonesia, Malaysia).
• Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào dòng thương mại hàng hóa hai chiều trực tiếp giữa Việt Nam và nhóm ASEAN-4; không nghiên cứu mảng thương mại dịch vụ và không xem xét dòng thương mại gián tiếp qua nước thứ ba.
• Phạm vi không gian: Việt Nam và 4 quốc gia nội khối ASEAN phát triển (Singapore, Thái Lan, Indonesia, Malaysia).
• Phạm vi thời gian: Luận án tập trung phân tích số liệu thực trạng chủ yếu trong giai đoạn 2001 - 2014 (có đối chiếu chuỗi số liệu từ năm 2000).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã tiến hành tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài:

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Nhóm nghiên cứu về quan hệ tổng thể và thương mại Việt Nam - ASEAN: Điển hình là các công trình của Vũ Khoan (2001) về thương mại Việt Nam - ASEAN trong bối cảnh CEPT/AFTA; Trần Xuân Thắng (2001) về 5 năm thực hiện CEPT/AFTA; Vũ Dương Ninh (1993, 2001, 2004) với các nghiên cứu về sự phát triển của các nước ASEAN, quan hệ đa phương và song phương, tác động của AFTA đối với doanh nghiệp Việt Nam; Đặng Đình Đào và Đặng Thị Thúy Hồng (2005) về thương mại ASEAN - Trung Quốc và tác động tới Việt Nam; Phạm Đức Thành và Trần Khánh (2006) về 10 năm Việt Nam gia nhập ASEAN; Nguyễn Danh Quỳnh (2005) về triển khai chính sách đối ngoại Đại hội IX; Nguyễn Duy Dũng về quá trình chuyển từ Hiệp hội sang Cộng đồng ASEAN; Phan Thị Thu Hằng (2005); Nguyễn Quang Thuấn (2006) về quan hệ EU - ASEAN; Nguyễn Thu Mỹ và Lê Phương Hòa (2008); Hà Anh Tuấn (2007); Bộ Công Thương (2010) về hợp tác kinh tế Việt Nam với ASEAN và ASEAN mở rộng; Hồng Vân (2007); Nguyễn Đình Hương và Vũ Đình Bách (1999); Nguyễn Duy Quý (2001); Chuyên khảo chính sách dự án VIE/95/015 của UNDP (1999); Nguyễn Trần Quế (2003); Võ Văn Quyền (2009) về thương mại nội khối ASEAN. Bên cạnh đó là các nghiên cứu thương mại song phương của Việt Nam với Mỹ (Lưu Ngọc Trịnh, Nguyễn Ngọc Mạnh, 2010), các nước mới gia nhập EU (Đồng Thị Thùy Linh, 2010), Hàn Quốc (Lê Thị Ngọc Lan và cộng sự, 2009), Trung Quốc (Nguyễn Hồng Thu, 2009), Ấn Độ (Nguyễn Thị Quỳnh Nga, 2009), Campuchia (Nguyễn Xuân Thiên, Trần Văn Tùng, 2009) và Canada (Lê Khương Thùy, 2008).
• Nhóm nghiên cứu về thương mại giữa Việt Nam và các nước ASEAN phát triển:
  • Quan hệ Việt Nam - Thái Lan: Nguyễn Thị Hoàn (2005) về 30 năm quan hệ hợp tác; Hà Huy Thành (1997) về 20 năm phát triển kinh tế thương mại; Nguyễn Xuân Thắng (2001) về 25 năm quan hệ kinh tế; Nguyễn Tương Lai (2001) về quan hệ trong thập niên 1990; Tạp chí Con số và sự kiện (1995).
  • Quan hệ Việt Nam - Singapore: Phạm Thị Ngọc Thu (2007) về vị thế quan hệ từ năm 1995; Nguyễn Thị Hoàn (2009) về quan hệ đầu thế kỷ XXI.
  • Quan hệ Việt Nam - Indonesia: Phan Thị Thoa (2013) về hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư giai đoạn 1995 - 2011.

Các hướng nghiên cứu nước ngoài

Các công trình quốc tế nghiên cứu về thương mại khu vực và chuỗi cung ứng: Balbir B. Bhasin (2011) với "Doing Business in the ASEAN Countries"; tác phẩm "Shared Destiny Southeast Asia in the 21st Century" (1993); DeRosa (1995) về thỏa thuận thương mại khu vực ở các nước đang phát triển lấy khối ASEAN làm điển hình; Neal Porster và Adam McCarty (2001) về thể chế thương mại của Việt Nam khi tham gia AFTA; Alan V. Deardorff (2011) về sự phân mảnh trong mô hình thương mại và lợi thế quy mô; Peter Lloyd và Penny Smith (2014) về thách thức kinh tế toàn cầu đối với hội nhập và cạnh tranh của ASEAN; Sanjaya Lall về năng lực cạnh tranh, công nghệ và kỹ năng.

Khoảng trống nghiên cứu được lựa chọn giải quyết

Tác giả chỉ ra rằng phần lớn các công trình đã công bố chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu chung về ASEAN hoặc lồng ghép các nước trong các phân tích tổng hợp, nhiều công trình có nội dung trùng lặp và sử dụng số liệu từ giai đoạn trước khi Việt Nam gia nhập WTO (2007). Chưa có một công trình chuyên biệt nào nghiên cứu sâu sắc, có hệ thống về quan hệ thương mại hàng hóa song phương giữa Việt Nam với riêng nhóm 4 nước ASEAN phát triển (Singapore, Thái Lan, Indonesia, Malaysia) trong giai đoạn hội nhập kinh tế sâu rộng. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc cập nhật hệ thống dữ liệu thống kê chính thức giai đoạn 2001 - 2014, phân tích cơ cấu mặt hàng và xây dựng khung phân tích hoàn chỉnh cho quan hệ thương mại với nhóm nước này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và các khái niệm sử dụng

Luận án làm rõ các khái niệm nền tảng:

• Thương mại quốc tế: Quá trình trao đổi hàng hóa giữa các nước thông qua buôn bán nhằm đạt mục đích kinh tế tối đa, phản ánh sự phân công lao động quốc tế.
• Thương mại hàng hóa và phân loại: Phân biệt với thương mại dịch vụ (tồn tại dưới hình thái phi vật thể). Thương mại hàng hóa được phân chia thành:
  • Thương mại liên ngành: Trao đổi các sản phẩm thuộc các ngành sản xuất khác nhau.
  • Thương mại nội ngành: Mua bán hàng hóa trong cùng một ngành sản xuất, bao gồm thương mại nội ngành ngang (cùng phân khúc, khác kiểu dáng/mẫu mã, giá tương đương) và thương mại nội ngành dọc (khác biệt về cấp độ chất lượng hoặc theo chuỗi thành phẩm - linh kiện).
• Cơ cấu thương mại hàng hóa: Tổng thể các bộ phận giá trị hàng hóa xuất nhập khẩu hợp thành tổng kim ngạch cùng mối quan hệ tương hỗ giữa chúng. Cơ cấu thương mại có các đặc trưng: phản ánh cả số lượng và chất lượng; mang tính lịch sử kế thừa; luôn ở trạng thái vận động không ngừng.

Hệ thống lý thuyết kinh tế được tổng hợp bao gồm:

1. Lý thuyết của chủ nghĩa trọng thương: Nhấn mạnh thặng dư thương mại (xuất siêu) và sự can thiệp của nhà nước bằng thuế quan để tích lũy của cải.
2. Lý thuyết Lợi thế tuyệt đối (Adam Smith): Chuyên môn hóa sản xuất và xuất khẩu mặt hàng có lợi thế chi phí tuyệt đối nhờ điều kiện tự nhiên, địa lý.
3. Lý thuyết Lợi thế tương đối/so sánh (David Ricardo): Chuyên môn hóa vào mặt hàng có chi phí cơ hội thấp hơn, giải thích lợi ích mậu dịch ngay cả khi không có lợi thế tuyệt đối.
4. Lý thuyết Giá trị quốc tế (John Stuart Mill): Bổ sung yếu tố cầu tương hỗ và cường độ nhu cầu thị trường quyết định tỷ lệ trao đổi quốc tế.
5. Lý thuyết Tương quan các nhân tố (Eli Heckscher và Bertil Ohlin - Mô hình H-O): Xác định nguồn gốc lợi thế so sánh dựa trên sự dồi dào về các yếu tố sản xuất (đất đai, lao động, vốn).
6. Lý thuyết Khoảng cách công nghệ: Giải thích thương mại động phát sinh từ sự chênh lệch trình độ đổi mới công nghệ và phát minh giữa các quốc gia.
7. Lý thuyết Chu kỳ sống của sản phẩm quốc tế: Phân tích sự chuyển dịch địa điểm sản xuất và mô hình thương mại qua 4 giai đoạn: xâm nhập, tăng trưởng, chín muồi và suy thoái.
8. Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh quốc gia (Michael Porter, 1990): Mô hình "khối kim cương" gồm 4 thuộc tính (điều kiện các yếu tố sản xuất, điều kiện về cầu, các ngành công nghiệp phụ trợ/liên quan, chiến lược/cơ cấu và mức độ cạnh tranh nội bộ ngành).
9. Lý thuyết Lợi thế so sánh động / Lý thuyết thương mại mới (Paul Krugman, 1980): Giải thích thương mại nội ngành giữa các nước tương đồng dựa trên tính kinh tế nhờ quy mô và sự đa dạng hóa sản phẩm.
10. Lý thuyết về toàn cầu hóa, khu vực hóa và hội nhập kinh tế quốc tế: Quá trình dỡ bỏ rào cản thương mại, gia tăng luồng chu chuyển hàng hóa và vốn của các công ty xuyên quốc gia (TNCs).

Khung phân tích vấn đề nghiên cứu

Tác giả thiết lập khung phân tích mô tả tác động tương hỗ giữa các nhóm nhân tố tới quan hệ thương mại hàng hóa hai chiều Việt Nam - ASEAN-4:

• Các yếu tố bên ngoài: Tiến trình toàn cầu hóa; việc hình thành Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC); các định chế thương mại quốc tế (PTA, FTA, WTO); chiến lược phân bổ của các công ty xuyên quốc gia (TNCs).
• Các yếu tố bên trong: Điều kiện tự nhiên thuận lợi (địa lý, tài nguyên); môi trường đầu tư kinh doanh; chính sách thương mại; năng lực cạnh tranh của sản phẩm; chuyển dịch cơ cấu kinh tế hàng hóa; khai thác lợi thế so sánh.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

• Phương pháp tiếp cận: Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của kinh tế chính trị, kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh đối chiếu theo chuỗi thời gian lịch sử.
• Nguồn dữ liệu: Nguồn số liệu thống kê sơ cấp và thứ cấp chính thống do Tổng cục Thống kê Việt Nam cung cấp theo đặt hàng của tác giả; các báo cáo và văn bản chính sách của Bộ Công Thương, các cơ quan quản lý nhà nước và dữ liệu thống kê thương mại quốc tế giai đoạn 2000 - 2014.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước có chủ đề liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa và phân loại các công trình khoa học trong và ngoài nước thành các nhóm chủ đề: quan hệ đa phương Việt Nam - ASEAN, tiến trình thực thi CEPT/AFTA, quan hệ kinh tế song phương giữa Việt Nam với từng nước phát triển trong khối (Thái Lan, Singapore, Indonesia), và các lý thuyết về phân đoạn sản xuất khu vực của các học giả quốc tế. Tác giả đánh giá những kết quả nghiên cứu đã đạt được, đồng thời chỉ ra tính chất phân tán, sự thiếu hụt các nghiên cứu chuyên sâu về nhóm ASEAN-4 giai đoạn hậu WTO và trước thềm AEC 2015. Từ đó, chương này thiết lập khung phân tích logic kết nối các nhân tố bên trong và bên ngoài tác động đến dòng thương mại hai chiều làm kim chỉ nam cho toàn bộ luận án.

Chương 2. Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế

Nội dung chương 2 tập trung xây dựng cơ sở lý luận vững chắc cho đề tài:

• Trình bày toàn diện các khái niệm thương mại hàng hóa liên ngành, nội ngành ngang, nội ngành dọc và đặc trưng của cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu.
• Điểm luận chi tiết các lý thuyết thương mại từ cổ điển, tân cổ điển đến hiện đại (Adam Smith, David Ricardo, J.S. Mill, Heckscher-Ohlin, Khoảng cách công nghệ, Chu kỳ sống sản phẩm, Lợi thế cạnh tranh của Michael Porter, Lý thuyết thương mại mới của Paul Krugman).
• Phân tích 6 nhân tố chi phối dòng thương mại: Lợi thế so sánh; Chính sách thương mại; Nỗ lực của doanh nghiệp; Điều kiện và trình độ phát triển kinh tế - xã hội; Vị trí địa lý; Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Trong đó, luận án khẳng định 3 nhân tố có tính chất quyết định và có thể can thiệp bằng chính sách khả thi là: Lợi thế so sánh, Chính sách thương mại và Chính sách thu hút FDI.
• Xác định hệ thống tiêu chí định lượng (kim ngạch, tốc độ tăng trưởng, cơ cấu nhóm hàng) và tiêu chí định tính (hàm lượng công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng và an toàn môi trường).
• Phân tích kinh nghiệm thực tiễn của Hàn Quốc (ưu đãi thuế và tài chính cho các ngành công nghiệp mũi nhọn, hỗ trợ R&D, chuyển dịch sang công nghệ cao) và Trung Quốc (chính sách giảm xuất khẩu hàng giá trị gia tăng thấp/gây ô nhiễm, hạn chế xuất nguyên liệu thô, nhập khẩu công nghệ nguồn, tận dụng FDI từ các tập đoàn TNCs để tham gia chuỗi giá trị) nhằm rút ra 4 bài học cho Việt Nam.

Chương 3. Thực trạng quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với 4 nước ASEAN phát triển

Chương 3 trình bày bức tranh thực trạng thương mại hàng hóa của Việt Nam theo logic từ tổng thể thế giới, khu vực ASEAN đến 4 đối tác trọng điểm:

1. Bức tranh chung về xuất nhập khẩu của Việt Nam với thế giới:

• Giai đoạn 2000 - 2014, kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam liên tục tăng trưởng: kim ngạch năm 2005 bằng 229,8% năm 2000; năm 2010 bằng 521,5% năm 2000; năm 2014 bằng 989,6% năm 2000 (gấp gần 10 lần sau 14 năm).
• Năm 2014, tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 150.040 triệu USD (tăng 13,6% so với 2013), tổng kim ngạch nhập khẩu đạt 148.060 triệu USD (tăng 12,1% so với 2013).
• Diễn biến cán cân thương mại: Suốt 10 năm liên tiếp (2002 - 2011), Việt Nam luôn ở trạng thái nhập siêu. Năm 2008 là năm nhập siêu đỉnh điểm (-18.028,5 triệu USD), tập trung vào các nhóm hàng tư liệu sản xuất như: máy móc và thiết bị điện (nhập siêu 12.356 triệu USD), kim loại (nhập siêu 8.778 triệu USD), hóa chất (nhập siêu 5.815 triệu USD), phương tiện vận tải (nhập siêu 2.603 triệu USD), nhựa (nhập siêu 2.199 triệu USD), đá và kính (nhập siêu 1.813 triệu USD).
• Từ năm 2012, cán cân đảo chiều sang xuất siêu: năm 2012 đạt thặng dư 748,8 triệu USD, năm 2013 đạt 0,3 triệu USD và năm 2014 tiếp tục xuất siêu nhờ đóng góp của 10 nhóm hàng chủ lực (đặc biệt là điện thoại các loại và linh kiện; hàng dệt may; điện tử, máy tính và linh kiện).

Chỉ tiêu / Năm	2000	2005	2010	2014
Tổng kim ngạch XNK (Triệu USD)	30.066,2	69.092,1	156.800,0	298.100,0
Tỷ lệ tăng so với năm 2000 (%)	100%	229,8%	521,5%	989,6%
Kim ngạch Xuất khẩu (Triệu USD)	-	-	-	150.040,0
Kim ngạch Nhập khẩu (Triệu USD)	-	-	-	148.060,0
Cán cân thương mại	Nhập siêu	Nhập siêu	Nhập siêu	Xuất siêu

(Nguồn: Tổng hợp từ số liệu Tổng cục Thống kê và tính toán trong văn bản luận án)

2. Thực trạng quan hệ thương mại với từng nước ASEAN-4:

• Thương mại với Singapore: Đóng vai trò là trung tâm trung chuyển và thương mại dịch vụ kỹ thuật cao, quan hệ thương mại có quy mô kim ngạch lớn nhưng Việt Nam chịu thâm hụt kéo dài ở các nhóm hàng xăng dầu tái xuất và máy móc công nghệ.
• Thương mại với Thái Lan: Là đối tác có cơ cấu hàng hóa cạnh tranh trực tiếp và bổ trợ trong nông nghiệp, công nghiệp chế biến, linh kiện ô tô, hàng tiêu dùng gia dụng; Việt Nam nhập siêu lớn từ thị trường này.
• Thương mại với Indonesia: Trao đổi tập trung vào than đá, hóa chất, dầu cọ, phương tiện vận tải và nông sản nguyên liệu.
• Thương mại với Malaysia: Tăng trưởng mạnh về các mặt hàng dầu thô, linh kiện điện tử, máy vi tính và dầu mỡ động thực vật.

3. Đánh giá chung và những hạn chế:

• Thành tựu: Kim ngạch hai chiều tăng trưởng nhanh, thị trường tiêu thụ được mở rộng, góp phần gắn kết nền kinh tế Việt Nam vào mạng lưới sản xuất khu vực.
• Hạn chế nhìn từ góc độ Việt Nam: Việt Nam ở vị thế nhập siêu kéo dài từ nhóm ASEAN-4; cơ cấu xuất khẩu chủ yếu là hàng thô, nông sản sơ chế, khoáng sản hoặc sản phẩm gia công có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng nội địa thấp; xuất khẩu dựa nhiều vào khối doanh nghiệp FDI; năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật và chuỗi cung ứng còn yếu.

Chương 4. Giải pháp thúc đẩy phát triển quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với 4 nước ASEAN phát triển

Chương 4 phân tích bối cảnh phát triển và đề xuất các nhóm giải pháp toàn diện:

• Bối cảnh tác động: Sự hình thành của AEC (2015) thúc đẩy tự do hóa thuế quan nội khối; sự phân chia công đoạn sản xuất toàn cầu; áp lực cạnh tranh từ các nước thành viên; yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế trong nước.
• Quan điểm và định hướng: Chủ động tận dụng ưu đãi hội nhập, khai thác lợi thế so sánh động, chuyển dịch cơ cấu hàng hóa từ xuất khẩu tài nguyên thô sang hàng chế biến sâu và sản phẩm công nghệ cao.
• Các nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Giải pháp đối với nhóm hàng hóa nhập khẩu: Kiểm soát chặt chẽ việc nhập khẩu công nghệ lạc hậu, tiêu tốn năng lượng và gây ô nhiễm môi trường; ưu đãi nhập khẩu công nghệ nguồn, máy móc thiết bị hiện đại và vật tư phục vụ sản xuất hàng xuất khẩu.
  2. Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu: Khuyến khích đầu tư cho hoạt động R&D; đổi mới đồng bộ dây chuyền công nghệ; tăng cường chế biến tinh; xây dựng thương hiệu quốc gia cho sản phẩm xuất khẩu sang ASEAN.
  3. Điều chỉnh chính sách thuế quan: Rà soát và thực thi hiệu quả lộ trình cắt giảm thuế trong khuôn khổ ATIGA/AFTA; tối ưu hóa biểu thuế nhập khẩu để bảo hộ hợp lý các ngành sản xuất trong nước theo quy định quốc tế.
  4. Hoàn thiện các biện pháp phi thuế quan: Xây dựng hàng rào kỹ thuật, quy chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS) và kiểm dịch thực vật phù hợp chuẩn mực quốc tế nhằm bảo vệ thị trường nội địa lành mạnh.
  5. Một số giải pháp khác: Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính hải quan; nâng cấp cơ sở hạ tầng logistics; xúc tiến thương mại có trọng điểm tại thị trường 4 nước ASEAN; thu hút có chọn lọc vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) từ các tập đoàn xuyên quốc gia (TNCs) nắm giữ công nghệ nguồn.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý thuyết về quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế, thương mại liên ngành và thương mại nội ngành (ngang và dọc).
• Xây dựng khung phân tích khoa học đánh giá tác động tổng hòa của các yếu tố bên ngoài (AEC, WTO, TNCs) và các yếu tố bên trong (điều kiện tự nhiên, môi trường đầu tư, chính sách thương mại, lợi thế so sánh) đối với dòng thương mại song phương.
• Phân định rõ nhóm các nhân tố có tính quyết định và có khả năng can thiệp bằng các công cụ chính sách kinh tế (lợi thế so sánh, chính sách thương mại, chính sách thu hút FDI) so với các nhân tố cố định (vị trí địa lý).

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Phân tích chi tiết thực trạng dòng thương mại hàng hóa hai chiều giữa Việt Nam với 4 nước ASEAN phát triển (Singapore, Thái Lan, Indonesia, Malaysia) trong giai đoạn 2001 - 2014 dựa trên bộ số liệu thống kê chính thức của Tổng cục Thống kê.
• Đánh giá khách quan những thành tựu đạt được, đồng thời chỉ rõ các hạn chế cốt lõi trong cơ cấu thương mại của Việt Nam (tình trạng nhập siêu, xuất khẩu hàng hàm lượng công nghệ thấp, giá trị gia tăng nội địa hạn chế).
• Rút ra 4 bài học kinh nghiệm thiết thực từ thực tiễn phát triển thương mại của Hàn Quốc và Trung Quốc để vận dụng vào điều kiện của Việt Nam.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ chính sách quản lý nhập khẩu công nghệ nguồn, nâng cao năng lực cạnh tranh sản phẩm xuất khẩu, hoàn thiện công cụ thuế quan và phi thuế quan, đến các giải pháp bổ trợ về logistics và thu hút FDI theo chuỗi giá trị toàn cầu.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Phạm vi lĩnh vực: Luận án chỉ tập trung vào thương mại hàng hóa hai chiều, chưa bao quát mảng thương mại dịch vụ – một lĩnh vực có tỷ trọng ngày càng tăng trong quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và các nước phát triển như Singapore.
• Dòng thương mại: Luận án chỉ phân tích dòng thương mại trực tiếp giữa Việt Nam và ASEAN-4, chưa xem xét các dòng thương mại gián tiếp qua nước thứ ba do sự phức tạp của chuỗi giá trị trung gian.
• Số liệu định tính: Do hạn chế về nguồn dữ liệu thống kê sẵn có, một số tiêu chí đánh giá chất lượng dòng thương mại như hàm lượng công nghệ thực tế và các chỉ số vệ sinh an toàn môi trường chưa được phân tích sâu ở phần thực trạng.
• Phạm vi thời gian: Chuỗi số liệu phân tích dừng lại ở mốc năm 2014, chưa phản ánh đầy đủ tác động thực tế sau khi Cộng đồng Kinh tế ASEAN chính thức đi vào vận hành từ cuối năm 2015.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phân tích sang quan hệ thương mại dịch vụ giữa Việt Nam và các nước ASEAN.
• Nghiên cứu định lượng sâu hơn về chuỗi giá trị gia tăng (TiVA) và dòng thương mại gián tiếp qua nước thứ ba.
• Cập nhật số liệu giai đoạn vận hành chính thức của AEC (từ năm 2015 trở đi) để đánh giá tác động thực tế của việc tự do hóa hoàn toàn thuế quan nội khối.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị tham khảo học thuật và ứng dụng thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Các bộ, ngành như Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Tổng cục Hải quan có thể tham khảo các phân tích thực trạng và nhóm giải pháp chính sách về thuế quan, phi thuế quan và kiểm soát công nghệ nhập khẩu để điều chỉnh chính sách thương mại song phương.
• Giảng viên và nghiên cứu sinh: Cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị về mặt phương pháp luận, hệ thống lý thuyết thương mại quốc tế (từ cổ điển đến hiện đại) và khung phân tích quan hệ thương mại song phương trong chuyên ngành Kinh tế chính trị và Kinh tế quốc tế.
• Hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Giúp các doanh nghiệp nắm bắt cơ cấu thị trường, các đặc điểm thương mại nội ngành và những rào cản kỹ thuật khi mở rộng hoạt động kinh doanh sang thị trường Thái Lan, Singapore, Malaysia và Indonesia.
• Nội dung đáng tham khảo nhất: Khung phân tích các nhân tố tác động (Chương 1 và Chương 2); Bài học kinh nghiệm từ Hàn Quốc, Trung Quốc (Chương 2); Bộ số liệu thống kê gốc giai đoạn 2000 - 2014 về quan hệ thương mại Việt Nam - ASEAN-4 (Chương 3 và Phụ lục).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Nhóm 4 nước ASEAN phát triển (ASEAN-4) trong luận án bao gồm những quốc gia nào và tại sao lại được chọn nghiên cứu?

Nhóm ASEAN-4 trong luận án được xác định gồm 4 quốc gia: Thái Lan, Singapore, Malaysia và Indonesia. Nhóm nước này được lựa chọn vì đây là các nền kinh tế phát triển hơn trong khối ASEAN, là những đối tác thương mại truyền thống và quan trọng nhất của Việt Nam trong khu vực, đóng vai trò quyết định đối với quy mô và cơ cấu thương mại hàng hóa nội khối trước thềm thành lập AEC.

2. Luận án xác định những nhân tố nào có ảnh hưởng quyết định và có thể can thiệp bằng giải pháp chính sách?

Trong 6 nhân tố phân tích (lợi thế so sánh, chính sách thương mại, nỗ lực doanh nghiệp, trình độ KT-XH, vị trí địa lý, FDI), luận án chỉ ra 3 nhân tố có ý nghĩa quyết định và có thể can thiệp trực tiếp bằng các giải pháp khả thi là:

1. Lợi thế so sánh (chuyển dịch từ lợi thế tĩnh sang lợi thế động dựa trên công nghệ và kỹ năng).
2. Chính sách thương mại (các công cụ thuế quan, phi thuế quan và quy hoạch phát triển xuất nhập khẩu).
3. Chính sách thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài - FDI (thu hút có chọn lọc gắn với chuỗi sản xuất toàn cầu).

3. Diễn biến cán cân thương mại của Việt Nam giai đoạn 2000 - 2014 có những bước ngoặt số liệu nào đáng chú ý?

• Quy mô tăng trưởng: Kim ngạch XNK năm 2014 đạt 298,1 tỷ USD, gấp gần 10 lần (989,6%) so với năm 2000.
• Nhập siêu kéo dài: Suốt 10 năm liên tiếp từ 2002 đến 2011, Việt Nam luôn ở tình trạng nhập siêu. Năm 2008 ghi nhận nhập siêu cao nhất với cán cân âm 18.028,5 triệu USD, tập trung ở nhóm máy móc, thiết bị điện (-12.356 triệu USD) và kim loại (-8.778 triệu USD).
• Chuyển sang xuất siêu: Từ năm 2012, cán cân thương mại đổi chiều sang xuất siêu liên tiếp: năm 2012 đạt +748,8 triệu USD, năm 2013 đạt +0,3 triệu USD và năm 2014 tiếp tục thặng dư kỷ lục nhờ sự bứt phá của 10 nhóm hàng xuất khẩu chủ lực (dẫn đầu là điện thoại, linh kiện, dệt may, điện tử và máy tính).

4. Luận án đã rút ra những bài học kinh nghiệm cụ thể nào từ Hàn Quốc và Trung Quốc?

Từ thực tiễn của Hàn Quốc và Trung Quốc, luận án tổng kết 4 bài học kinh nghiệm cho Việt Nam:

1. Tạo lợi thế cạnh tranh của sản phẩm sản xuất tại Việt Nam bằng cách tăng đầu tư cho R&D, đổi mới đồng bộ công nghệ theo hướng hiện đại, ưu tiên xuất khẩu hàng công nghệ cao.
2. Kiểm soát chặt chẽ, không nhập khẩu máy móc thiết bị lạc hậu, tiêu hao năng lượng và gây ô nhiễm môi trường; có chính sách ưu đãi nhập khẩu công nghệ nguồn.
3. Tạo môi trường thuận lợi để các doanh nghiệp trong nước đủ năng lực tham gia mạng lưới sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu.
4. Thu hút có chọn lọc các dự án FDI từ các công ty xuyên quốc gia (TNCs) nắm giữ công nghệ tiên tiến phù hợp với trình độ phát triển của đất nước.

---

Kết luận

Luận án "Quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam với một số nước ASEAN phát triển" là một công trình nghiên cứu chuyên khảo thuộc chuyên ngành Kinh tế chính trị, làm rõ bức tranh thương mại song phương giữa Việt Nam và nhóm 4 nước ASEAN phát triển (Singapore, Thái Lan, Indonesia, Malaysia) trong giai đoạn 2001 - 2014. Bằng việc kết hợp hệ thống lý thuyết thương mại từ cổ điển đến hiện đại với nguồn dữ liệu thống kê chính thống, luận án đã chỉ ra các động thái tăng trưởng, cơ cấu mặt hàng và những bất cập căn bản trong cán cân thương mại của Việt Nam. Công trình đã cung cấp hệ thống giải pháp đồng bộ và bài học kinh nghiệm quốc tế có giá trị thực tiễn cao, phục vụ hiệu quả cho việc hoạch định chính sách thương mại của Việt Nam trong tiến trình hội nhập Cộng đồng Kinh tế ASEAN.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ CHỦ ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nghiên cứu trong nước 1. Nhóm 1: Các công trình khoa học nghiên cứu về quan hệ thương mại quốc tế nói chung và quan hệ thương mại Việt Nam - ASEAN nói riêng Đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này như: “Thương mại Việt Nam - ASEAN trong bối cảnh triển khai thực hiện CEPT/AFTA” (Vũ Khoan- 2001); “5 năm thực hiện CEPT/AFTA và những vấn đề đặt ra với Việt Nam” (Trần Xuân Thắng - 2001); “Việt Nam – ASEAN quan hệ đa phương và song phương” (Vũ Dương Ninh, 2004); “Quan hệ thương mại ASEAN-Trung Quốc: cơ hội và thách thức đối với sự phát triển thương mại Việt Nam” (Đặng Đình Đào -2005); “ASEAN-Thị trường lớn trong thương mại của Việt Nam” (Hồng Vân – 2007); “Hợp tác thương mại nội khối ASEAN: Phần thắng và phần thua” (Võ Văn Quyền – 2009); Đồng thời, một số tác giả cũng đã nghiên cứu về thương mại song phương giữa các quốc gia khác như: Lưu Ngọc Trịnh, Nguyễn Ngọc Mạnh (2010) “Quan hệ Việt Nam – Mỹ hướng tới một tầm cao mới”; Đồng Thị Thùy Linh (2010) “Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các quốc gia mới gia nhập EU từ năm 2004 đến nay”; Lê Thị Ngọc Lan, Nguyễn Hữu Thật, Ngô Thị Minh Nguyệt (2009)“Quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc cơ hội và thách thức”; Nguyễn Hồng Thu (2009), “Tác động của khu vực mậu dịch tự do ASEAN – Trung Quốc tới thương mại Việt – Trung”; Nguyễn Thị Quỳnh Nga (2009), “Quan hệ thương mại Việt Nam - Ấn Độ: Cơ hội và thách thức”; Nguyễn Xuân Thiên, Trần Văn Tùng (2009), “Quan hệ thương mại Việt Nam – Campuchia”; Lê Khương Thùy (2008) “35 năm quan hệ 6 Việt Nam – Canada”. Dưới đây là nội dung cụ thể của một số công trình tiêu biểu: * Nghiên cứu về quan hệ giữa Việt Nam với ASEAN nói chung Cuốn sách “Việt Nam – ASEAN quan hệ song phương và đa phương” (Vũ Dương Ninh, 2004) phân tích khái quát tiềm năng, thế mạnh và cả những mặt hạn chế và tồn tại của từng quốc gia (Bruney, Campuchia, Indonesia, Malaysia, Myanmar, Lào, Philippines, Thái Lan, Singapore).

Cuốn sách cũng khái quát mối quan hệ giữa nước ta với tổ chức khu vực (ASEAN), với từng nước thành viên trên nhiều lĩnh vực: chính trị, kinh tế, ngoại giao, văn hóa, từ đó nêu lên một số suy nghĩ về hướng phát triển tiếp theo. Cùng chủ đề nghiên cứu về quan hệ hợp tác Việt Nam – ASEAN trên các phương diện hợp tác chính trị - an ninh và quan hệ đối ngoại; hợp tác và liên kết kinh tế; hợp tác chuyên ngành và các vấn đề văn hóa – xã hội [28]. Cuốn sách “Quan hệ quốc tế Việt Nam trong ASEAN: nhìn lại và hướng tới” (Phạm Đức Thành, Trần Khánh, 2006) đã trình bày những thành tựu, phân tích những thách thức, triển vọng của Việt Nam sau 10 năm gia nhập ASEAN trên các mặt: hợp tác chính trị - an ninh và quan hệ đối ngoại, hợp tác liên kết kinh tế, hợp tác chuyên ngành và các vấn đề văn hóa xã hội. Đưa ra những khuyến nghị Việt Nam nên tiếp tục làm gì để đóng góp phần mình vào tiến trình xây dựng và phát triển của ASEAN [43].

Cuốn sách “Quá trình triển khai thực hiện chích sách đối ngoại của Đại hội IX Đảng Cộng sản Việt Nam” (Nguyễn Danh Quỳnh, 2005) đề cập đến Quan hệ Việt Nam - ASEAN từ sau Đại hội IX của Đảng đến 2005.