Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO TRONG THANH TOÁN QUỐC TẾ THEO PHƯƠNG THỨC THƯ TÍN DỤNG 1. Khái quát về hoạt động thanh toán quốc tế của NHTM 1. NHTM và các hoạt động chủ yếu của NHTM 1. Khái niệm về NHTM Ngân hàng thương mại (NHTM) đã hình thành tồn tại và phát triển hàng trăm năm gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hoá.
Cho đến thời điểm hiện nay có rất nhiều khái niệm về NHTM: Theo luật Mỹ: NHTM là công ty kinh doanh tiền tệ, chuyên cung cấp dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính. Theo luật Pháp: NHTM là những xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác, hoặc dưới các hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính. Từ những nhận định trên có thể thấy NHTM là một trong những định chế tài chính mà đặc trưng là cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính với nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Ngoài ra, NHTM còn cung cấp nhiều dịch vụ khác nhằm thoả mãn tối đa nhu cầu về sản phẩm dịch vụ của xã hội.
Nguyễn Thị Anh Thư 1 Lớp 11AQTKD-HL Đại học Bách Khoa Hà Nội - Viện Kinh tế và Quản lý - Luận văn cao học 1. Chức năng của NHTM - Chức năng trung gian: NHTM làm trung gian giữa người gửi tiền và người vay tiền, giữa người đầu tư và người cần vay vốn trên thị trường. - Chức năng trung gian thanh toán và quản lý các phương tiện thanh toán: NHTM thay mặt khách hàng thực hiện thanh toán việc mua bán hàng hóa và sử dụng dịch vụ. Để thực hiện chức năng này ngân hàng đã tạo ra các phương tiện thanh toán (tạo ra tiền), cung ứng mạng lưới và các dịch vụ thanh toán.
- Chức năng bảo lãnh: NHTM đứng ra đảm bảo khả năng thanh toán cho khách hàng. - Chức năng đại lý: NHTM thay mặt khách hàng quản lý và bảo vệ tài sản của họ, làm các dịch vụ tài chính và các dịch vụ khác như mua bán chứng khoán, cung cấp dịch vụ ngân quỹ, tư vấn, cho thuê két. - Chức năng thực hiện chính sách: NHTM thực hiện các chính sách kinh tế của Chính phủ, góp phần điều tiết sự tăng trưởng kinh tế và theo đuổi các mục tiêu xã hội khác. Các hoạt động chủ yếu của NHTM - Hoạt động huy động vốn: là hoạt động nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi cho người gửi tiền theo thỏa thuận.
Bên cạnh tiền gửi huy động từ khách hàng cá nhân, tổ chức còn có nguồn tiền vay từ NHNN và các TCTD khác. Tuy nhiên nguồn tiền này chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ trong tổng nguồn huy động của các NHTM do lãi suất phải trả cho các khoản vay này thường cao hơn các khoản huy động khác. - Hoạt động sử dụng vốn (hoạt động cấp tín dụng và đầu tư): là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ Nguyễn Thị Anh Thư 2 Lớp 11AQTKD-HL Đại học Bách Khoa Hà Nội - Viện Kinh tế và Quản lý - Luận văn cao học cấp tín dụng khác. + Hoạt động cấp tín dụng: cho vay sản xuất và thương mại, cho vay tiêu dùng, tài trợ dự án.
+ Hoạt động đầu tư: đầu tư chứng khoán, mua cổ phần, góp vốn liên doanh, đầu tư vào tài sản cố định. - Hoạt động cung ứng dịch vụ: là việc cung ứng phương tiện thanh toán; mua bán ngoại tệ, thẻ ngân hàng, thẻ tín dụng, dịch vụ ngân quỹ và các dịch vụ khác cho khách hàng. Hoạt động thanh toán quốc tế của NHTM 1. Khái niệm và đặc trưng của thanh toán quốc tế Thanh toán quốc tế (TTQT) đã ra đời từ lâu, nhưng nó mới chỉ phát triển mạnh mẽ vào cuối thế kỷ 20 khi mà khối lượng mua bán, đầu tư quốc tế và chuyển tiền quốc tế ngày càng gia tăng, từ đó làm cho khối lượng các giao dịch thanh toán qua ngân hàng cũng tăng theo.
Thanh toán quốc tế đã trở thành một bộ phận không thể thiếu trong hoạt động của nền kinh tế của các quốc gia hiện nay. TTQT có thể được định nghĩa theo các quan điểm khác nhau: Thứ nhất, TTQT là việc thanh toán các nghĩa vụ tiền tệ phát sinh có liên quan tới các quan hệ kinh tế, thương mại và các mối quan hệ khác giữa các tổ chức, các công ty và các chủ thể khác nhau của các nước [(11), tr. Thứ hai, TTQT là quá trình thực hiện các khoản thu chi tiền tệ quốc tế thông qua hệ thống ngân hàng trên thế giới nhằm phục vụ cho các mối quan hệ trao đổi quốc tế phát sinh giữa các nước với nhau [(3), tr. Từ hai định nghĩa trên đây, chúng ta có thể thấy một số đặc điểm TTQT.
Trước hết, TTQT diễn ra trên phạm vi toàn cầu, phục vụ các giao dịch thương mại, đầu tư, hợp tác quốc tế thông qua mạng lưới ngân hàng trên thế giới. Ngoài ra, khác với thanh toán trong nước, TTQT thường gắn với việc trao đổi đồng tiền nước này với đồng tiền của nước khác. Do vậy, khi ký kết các hợp đồng ngoại thương, các bên phải thống nhất loại ngoại tệ được dùng để thanh toán, Nguyễn Thị Anh Thư 3 Lớp 11AQTKD-HL Đại học Bách Khoa Hà Nội - Viện Kinh tế và Quản lý - Luận văn cao học đồng thời thận trọng lựa chọn các biện pháp phòng chống rủi ro khi tỷ giá hối đoái biến động. Các đồng tiền được sử dụng trong thanh toán quốc tế chủ yếu là các loại ngoại tệ mạnh có khả năng chuyển đổi tự do như Đô la Mỹ (USD), Euro (EUR), Bảng Anh (GBP) và Yên Nhật (JPY).
Tiền tệ trong TTQT thường tồn tại dưới hình thức các phương tiện thanh toán như hối phiếu, séc, thẻ thanh toán, thư chuyển tiền, điện chuyển tiền. Mặt khác, thanh toán giữa các nước đều được tiến hành thông qua ngân hàng và không dùng tiền mặt, nếu có thì chỉ trong những trường hợp đặc biệt. Do vậy TTQT về bản chất chính là các nghiệp vụ ngân hàng quốc tế, được hình thành và phát triển trên cơ sở các hợp đồng ngoại thương và các trao đổi tiền tệ quốc tế. Bên cạnh đó, TTQT được thực hiện dựa trên nền tảng pháp luật và tập quán thương mại quốc tế, đồng thời nó cũng bị chi phối bởi luật pháp của các quốc gia, bởi các chính sách kinh tế, chính sách ngoại thương và chính sách ngoại hối của các quốc gia tham gia trong thanh toán.
Vai trò của NHTM trong TTQT Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu như hiện nay, các mối quan hệ kinh tế, chính trị thương mại ngày càng phát triển mạnh mẽ. Từ đó hình thành nên các khoản thu và chi tiền tệ quốc tế giữa các đối tác ở các nước khác nhau. Các mối quan hệ tiền tệ này ngày một phong phú, đa dạng với quy mô ngày càng lớn. Chúng góp phần tạo nên tình trạng tài chính của mỗi nước, có thể ở trạng thái bội thu hay bội chi.
Trong các giao dịch thương mại quốc tế, các đối tác ở các nước khác nhau, do vậy có sự khác nhau về ngôn ngữ, cách xa nhau về địa lý nên việc thanh toán không thể tiến hành trực tiếp với nhau mà phải thông qua các tổ chức trung gian, đó chính là các ngân hàng thương mại cùng với mạng lưới hoạt động khắp nơi trên thế giới. Vì vậy, các NHTM có vai trò rất quan trọng trong thương mại quốc tế, điều này được thể hiện ở các mặt sau: - Cung cấp các khoản bảo lãnh tín dụng hoặc tín dụng: bao gồm bảo lãnh tín chấp, bảo lãnh phát hành L/C, cho vay… đối với nhà nhập khẩu và chiết khấu chứng từ xuất khẩu, mua lại chứng từ nhờ thu… đối với nhà xuất khẩu. Nguyễn Thị Anh Thư 4 Lớp 11AQTKD-HL Đại học Bách Khoa Hà Nội - Viện Kinh tế và Quản lý - Luận văn cao học - Trung gian thanh toán: thực hiện thanh toán giữa các bên liên quan, đảm bảo an toàn, nhanh chóng và chính xác. - Tư vấn: trong bất kì trường hợp nào nếu gặp phải những vấn đề liên quan đến thanh toán trong giao dịch ngoại thương, khách hàng liên quan đều có thể nhận được những tư vấn tốt từ cán bộ chuyên môn trong các NHTM.
- Quản lý rủi ro tín dụng: trong thương mại quốc tế, người mua có thể phải giao dịch với một người bán mà họ không hề biết, thậm chí kể cả sau khi đã có giao dịch mua bán với nhau, các bên cũng không thể chắc chắn về mức độ tin cậy của đối tác, do đó khó lường trước được những rủi ro có thể xảy ra. Với sự giúp đỡ của NHTM, người mua và người bán sẽ yên tâm và tin tưởng hơn vì sẽ loại trừ được rủi ro. Ví dụ cụ thể đối với phương thức thanh toán tín dụng chứng từ, hành động phát hành L/C của NHTM đồng nghĩa với cam kết sẽ thay thế người mua trả tiền cho người bán nếu người bán thực hiện đúng điều khoản và điều kiện của L/C. - Quản lí rủi ro về ngoại hối: Trong thương mại quốc tế người mua và người bán ở hai nước khác nhau và loại tiền giao dịch sẽ là ngoại tệ đối với ít nhất một trong hai bên.
Do vậy, họ phải đương đầu với những rủi ro về tỷ giá tiền tệ biến động. Những rủi ro này sẽ dễ dàng loại trừ với các hoạt động nghiệp vụ của NHTM như mua bán quyền chọn, kỳ hạn. - Cung cấp khả năng lựa chọn các phương thức thanh toán: hiện nay các NHTM có thể cung cấp cho khách hàng nhiều phương thức thanh toán quốc tế khác nhau như: chuyển tiền, nhờ thu, L/C. và các bên có thể lựa chọn phương thức phù hợp nhất với điều kiện của mình.
Các phương thức TTQT chủ yếu của NHTM Phương thức TTQT là toàn bộ quá trình, cách thức nhận trả tiền trong giao dịch, mua bán ngoại thương giữa người nhập khẩu và người xuất khẩu. Mỗi phương thức thanh toán đều có ưu điểm và nhược điểm khác nhau.