Luận án tiến sĩ xây dựng và ứng dụng thang đo biếng ăn vào nghiên cứu thực trạng biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại thành phố huế

Luận án tiến sĩ kỹ thuật phân tích xây dựng và ứng dụng thang đo biếng ăn vào nghiên cứu thực trạng biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Hoàng Thị Bạch Yến
• Người hướng dẫn: Lê Thị Hương
• Trường học: Đại học Y Dược, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Xây dựng và ứng dụng thang đo biếng ăn vào nghiên cứu thực trạng biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại thành phố Huế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Hành vi ăn uống của trẻ
• 1.2. Biếng ăn trẻ em
• 1.3. Tình hình nghiên cứu biếng ăn và yếu tố nguy cơ của biếng ăn trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.4. Giới thiệu tóm tắt về địa bàn nghiên cứu và lý do chọn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Biến số nghiên cứu
• 2.4. Tiêu chí đánh giá
• 2.5. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 2.6. Sai số và biện pháp hạn chế sai số
• 2.7. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.8. Hạn chế của nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Xây dựng thang đo đánh giá biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi
• 3.2. Tỷ lệ và mô tả đặc điểm biếng ăn (nghiên cứu mô tả cắt ngang)
• 3.3. Một số yếu tố nguy cơ gây biếng ăn (nghiên cứu bệnh – chứng)
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Xây dựng thang đo đánh giá biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi
• 4.2. Tỷ lệ và đặc điểm của biếng ăn
• 4.3. Một số yếu tố nguy cơ gây biếng ăn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Thực trạng biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi tại Huế

Biếng ăn là một vấn đề phổ biến ở trẻ em dưới 5 tuổi, đặc biệt tại Huế. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá thực trạng biếng ăn thông qua việc xây dựng và ứng dụng thang đo chuyên biệt. Biếng ăn được định nghĩa là tình trạng trẻ không ăn đủ lượng thức ăn cần thiết, dẫn đến chậm tăng trưởng và ảnh hưởng đến sức khỏe trẻ em. Tỷ lệ biếng ăn tại Huế được ghi nhận là cao, với nhiều yếu tố liên quan như hành vi ăn uống, dinh dưỡng, và phát triển trẻ em.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của biếng ăn

Biếng ăn được định nghĩa là tình trạng trẻ từ chối ăn đủ lượng thức ăn cần thiết, thường liên quan đến hành vi ăn uống không phù hợp. Trẻ có thể từ chối thức ăn quen thuộc hoặc không muốn thử món mới. Điều này ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe trẻ em. Nghiên cứu chỉ ra rằng biếng ăn có thể dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng, ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ.

1.2. Tỷ lệ biếng ăn tại Huế

Tỷ lệ biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại Huế được ghi nhận là cao, dao động từ 20% đến 50% tùy theo phương pháp đánh giá. Nghiên cứu sử dụng thang đo chuyên biệt để xác định tỷ lệ này, đồng thời phân tích các yếu tố nguy cơ như can thiệp dinh dưỡng, hành vi ăn uống, và tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Kết quả cho thấy biếng ăn là vấn đề cần được quan tâm trong công tác chăm sóc sức khỏe trẻ em tại địa phương.

II. Xây dựng và ứng dụng thang đo biếng ăn

Nghiên cứu này tập trung vào việc xây dựng và ứng dụng thang đo để đánh giá biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi. Thang đo được thiết kế dựa trên các tiêu chí về hành vi ăn uống, tình trạng dinh dưỡng, và phát triển trẻ em. Quá trình xây dựng thang đo bao gồm việc thử nghiệm và đánh giá độ tin cậy, đảm bảo tính chính xác và khả năng ứng dụng trong thực tế.

2.1. Quy trình xây dựng thang đo

Quy trình xây dựng thang đo bao gồm các bước: xác định tiêu chí đánh giá, thiết kế câu hỏi, thử nghiệm và đánh giá độ tin cậy. Thang đo được xây dựng dựa trên các nghiên cứu trước đây về biếng ăn và hành vi ăn uống của trẻ. Kết quả thử nghiệm cho thấy thang đo có độ tin cậy cao, phù hợp để sử dụng trong các nghiên cứu và can thiệp liên quan đến sức khỏe trẻ em.

2.2. Ứng dụng thang đo trong thực tế

Thang đo được ứng dụng trong nghiên cứu thực trạng biếng ăn tại Huế, giúp xác định tỷ lệ và các yếu tố liên quan. Kết quả từ thang đo cung cấp thông tin quan trọng để thiết kế các chương trình can thiệp dinh dưỡng và cải thiện tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Thang đo cũng có tiềm năng ứng dụng rộng rãi trong các nghiên cứu và chương trình chăm sóc sức khỏe trẻ em tại Việt Nam.

III. Yếu tố nguy cơ và can thiệp dinh dưỡng

Nghiên cứu chỉ ra nhiều yếu tố nguy cơ dẫn đến biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi, bao gồm hành vi ăn uống không phù hợp, tình trạng dinh dưỡng kém, và thiếu can thiệp dinh dưỡng hiệu quả. Các chương trình can thiệp dinh dưỡng được đề xuất nhằm cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe trẻ em, đồng thời giảm tỷ lệ biếng ăn tại Huế.

3.1. Yếu tố nguy cơ gây biếng ăn

Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm hành vi ăn uống không phù hợp, thiếu đa dạng thực phẩm, và tình trạng dinh dưỡng kém. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc ép trẻ ăn hoặc sử dụng thực phẩm không phù hợp có thể làm trầm trọng thêm tình trạng biếng ăn. Các yếu tố xã hội và gia đình cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành hành vi ăn uống của trẻ.

3.2. Can thiệp dinh dưỡng

Các chương trình can thiệp dinh dưỡng được đề xuất nhằm cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe trẻ em. Các biện pháp bao gồm giáo dục dinh dưỡng cho phụ huynh, đa dạng hóa thực phẩm, và tạo môi trường ăn uống tích cực cho trẻ. Can thiệp dinh dưỡng hiệu quả có thể giúp giảm tỷ lệ biếng ăn và cải thiện phát triển trẻ em tại Huế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi là một thách thức y tế công cộng và tâm lý lâm sàng phức tạp, đặc biệt trong bối cảnh các quốc gia đang trải qua giai đoạn chuyển tiếp dinh dưỡng (nutrition transition) với gánh nặng kép gồm suy dinh dưỡng, thiếu vi chất và thừa cân/béo phì. Nghiên cứu của tác giả Hoàng Thị Bạch Yến (2020) với tiêu đề "Xây dựng và ứng dụng thang đo biếng ăn vào nghiên cứu thực trạng biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại thành phố Huế" thuộc chuyên ngành Y tế công cộng (Mã số: 9720701), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Lê Thị Hương và PGS. Võ Văn Thắng tại Trường Đại học Y Dược - Đại học Huế, là công trình tiên phong tại Việt Nam giải quyết khoảng trống học thuật cốt lõi: sự thiếu vắng một công cụ đo lường chuẩn hóa, có độ tin cậy và giá trị giá trị cấu trúc đã được thẩm định dịch tễ học để xác định hành vi biếng ăn ở trẻ nhỏ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt qua việc phần lớn các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam và quốc tế hoặc sử dụng câu hỏi đơn lẻ mang tính chủ quan từ người chăm sóc (Carruth et al., 2004; Mascola et al., 2010), hoặc áp dụng các bộ công cụ hành vi chung chưa chuẩn hóa ngưỡng cắt lâm sàng (Lifestyle Behaviour Checklist của Jillian et al., 2014; CEBQ của Anne et al., 2014). Tình trạng này dẫn đến sự phân tán dữ liệu dịch tễ nghiêm trọng (tỷ lệ báo cáo dao động bất thường từ 5,6% tại Hà Lan đến 58,7% - 62% tại Châu Á).

Nghiên cứu tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

1. Câu hỏi 1 (Q1): Làm thế nào để xây dựng một thang đo đánh giá biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi có giá trị đo lường và độ tin cậy nội tại cao phù hợp với bối cảnh văn hóa - xã hội Việt Nam? Giả thuyết 1 (H1): Thang đo đa chiều tích hợp thời gian ăn, hành vi tâm lý và sự đa dạng thực phẩm sẽ đạt độ tin cậy Cronbach's Alpha $\ge 0,8$ và giá trị hội tụ, phân biệt qua phân tích nhân tố khám phá (EFA).
2. Câu hỏi 2 (Q2): Thực trạng tỷ lệ và đặc điểm biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi tại thành phố Huế là bao nhiêu khi đo lường bằng công cụ chuẩn hóa so với nhận định chủ quan của người chăm sóc? Giả thuyết 2 (H2): Có sự sai lệch đáng kể (độ tương hợp Kappa thấp) giữa nhận định chủ quan của phụ huynh và kết quả đo lường khách quan bằng thang đo chuẩn hóa.
3. Câu hỏi 3 (Q3): Những yếu tố nguy cơ nào thuộc về nhân khẩu học, sinh lý, hành vi nuôi dưỡng và tâm lý gia đình liên quan trực tiếp đến tình trạng biếng ăn của trẻ? Giả thuyết 3 (H3): Thực hành nuôi dưỡng sai lệch (ép ăn, bạo lực bữa ăn, gây sao nhãng, cho ăn bổ sung sai thời điểm) làm tăng có ý nghĩa thống kê nguy cơ biếng ăn ở trẻ.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Mô hình nhận thức - hành vi nuôi dưỡng của Lumeng (2005), Thuyết tiến hóa về chứng sợ thức ăn mới (Rozin, 1979) và Khung phân loại lâm sàng IMFeD (Kerzner et al., 2010). Luận án mang lại đóng góp đột phá khi phát triển thành công bộ công cụ chuẩn hóa đầu tiên tại Việt Nam, khảo sát thực trạng trên quy mô mẫu đại diện tại 4 phường thuộc thành phố Huế (Phú Thuận, Phú Hậu, An Tây, Vỹ Dạ), kết hợp thiết kế bệnh - chứng bắt cặp tỷ lệ 1:2 nhằm lượng hóa chính xác các mối liên hệ dịch tễ học.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy nghiên cứu về hành vi ăn uống và biếng ăn ở trẻ em bị phân mảnh sâu sắc bởi hai luồng quan điểm học thuật đối lập:

Luồng quan điểm thứ nhất tiếp cận biếng ăn như một hiện tượng phát triển sinh lý tự nhiên mang tính tiến hóa. Căn nguyên bắt nguồn từ công trình kinh điển của Rozin (1979) về "sự do dự của loài ăn tạp" (the omnivore's dilemma), chứng sợ thức ăn mới (food neophobia) là một cơ chế thích ứng sinh tồn xuất hiện tự nhiên nhằm bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ ngộ độc trước khi phát triển đầy đủ năng lực nhận thức. Đồng thuận với quan điểm này, Carruth et al. (2004) và Sebastian et al. (2015) qua nghiên cứu đoàn hệ 4.018 trẻ tại Hà Lan cho rằng biếng ăn chỉ là hiện tượng thoáng qua trong tiến trình phát triển, đạt đỉnh ở giai đoạn 1,5 - 3 tuổi (26,5% - 27,6%) và giảm dần khi trẻ lên 6 tuổi (13,2%).

Ngược lại, luồng quan điểm thứ hai khẳng định biếng ăn là một rối loạn hành vi nuôi dưỡng mạn tính có căn nguyên từ môi trường tâm lý - xã hội và tương tác gia đình sai lệch. Nghiên cứu dọc của Mascola et al. (2010) theo dõi 120 trẻ từ 2 đến 11 tuổi tại Mỹ chỉ ra rằng 40% trường hợp biếng ăn kéo dài trên 2 năm, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng tính đa dạng khẩu phần và gia tăng xung đột gia đình. Caroline et al. (2018) và Birch & Fisher (1998) nhấn mạnh rằng việc người chăm sóc ép buộc, trừng phạt hoặc dùng thức ăn để kiểm soát hành vi chính là tác nhân củng cố phản ứng sợ hãi và chống đối tiêu cực ở trẻ.

Về phương diện định nghĩa và công cụ đo lường, văn bản trích dẫn rõ nét: "Biếng ăn là một vấn đề phức tạp, phản ánh trong sự không thống nhất về phương pháp đánh giá và sự thiếu rõ ràng về định nghĩa" [46]. Các nghiên cứu quốc tế ghi nhận sự biến thiên tỷ lệ rất lớn: tại Hoa Kỳ, tỷ lệ biếng ăn dao động từ 19% đến 50% ở trẻ 4 - 24 tháng (Carruth et al., 2004) và 21% ở trẻ 3 - 4 tuổi (Jacobi et al., 2003); tại Úc là 44,6% ở trẻ 12 - 47,9 tháng (Klazine et al., 2017); tại Singapore là 49,2% ở trẻ 1 - 10 tuổi (Goh et al., 2012); trong khi tại Đài Loan, Hsun-Chin Chao (2017, 2018) ghi nhận tỷ lệ từ 54% (trẻ 2 - 4 tuổi) đến 62% (trẻ 1 - 10 tuổi). Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Huỳnh Văn Sơn (2011) ghi nhận tỷ lệ biếng ăn tâm lý ở trẻ 1 - 3 tuổi là 54,58%, Mai Thị Mỹ Thiện (2014) ghi nhận 20,8% tại TP.HCM, và Nguyễn Đức Tâm, Lưu Thị Mỹ Thục (2017) ghi nhận 44,9% tại Bệnh viện Nhi Trung ương.

Luận án của Hoàng Thị Bạch Yến định vị chính xác vào khoảng trống phương pháp luận: trong khi các nghiên cứu quốc tế như của Dubois et al. (2007) hoặc Pernilla et al. (2018) thường lẫn lộn giữa chứng sợ thức ăn mới (food neophobia) và biếng ăn (picky/fussy eating), thì luận án đã kế thừa định nghĩa toàn diện của Lumeng (2005): "Biếng ăn là không chịu ăn những thức ăn quen thuộc hay thử thức ăn mới, trầm trọng đến mức làm ảnh hưởng đến các hoạt động thường ngày và gây ra nhiều vấn đề cho bố mẹ, trẻ và mối quan hệ giữa bố mẹ và con cái" [54]. Sự định vị này cho phép phân biệt rõ rệt giữa cơ chế sinh lý thích ứng và rối loạn hành vi kéo dài, từ đó xác lập cơ sở cấu trúc cho một thang đo đa chiều hoàn chỉnh.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm Mô hình nhận thức - hành vi nuôi dưỡng của Lumeng (2005) và Thuyết tạo thuận lợi xã hội (Social Facilitation Theory) của Herman et al. (2003) trong bối cảnh chuyển tiếp dinh dưỡng tại một quốc gia đang phát triển.

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập rằng biếng ăn không đơn thuần là sự sụt giảm lượng ăn vào mang tính cơ học, mà là một cấu trúc hành vi đa chiều (multidimensional behavioral construct) chịu sự chi phối tương hỗ của 3 thành phần cốt lõi:

1. Thành phần 1 ($C_1$): Thời gian ăn và hoạt động thể chất/hành vi trong bữa ăn (ngậm thức ăn, ăn chậm kéo dài $>30$ phút, chạy trốn).
2. Thành phần 2 ($C_2$): Số bữa ăn, thể tích/khối lượng thức ăn và tính nghèo nàn trong đa dạng thực phẩm (từ chối nhóm chất đạm, rau quả, chỉ ăn đơn điệu một món).
3. Thành phần 3 ($C_3$): Trạng thái tâm lý - cảm xúc tiêu cực và phản ứng sinh lý chống đối (lo âu, buồn nôn khi nhìn thấy thức ăn, la khóc, đánh lại người cho ăn).

Phát hiện của luận án mang lại bước chuyển dịch nhận thức (paradigm shift): bác bỏ giả định truyền thống cho rằng biếng ăn hoàn toàn do lỗi chủ quan của đứa trẻ hoặc do thiếu hụt dinh dưỡng đơn thuần. Thay vào đó, luận án chứng minh biếng ăn là kết quả của một vòng xoắn bệnh lý tâm lý - hành vi gia đình: nhận thức sai lệch của phụ huynh dẫn đến các hành vi bạo lực bữa ăn (ép ăn, nhồi nhét, đe dọa), kích hoạt phản xạ có điều kiện tiêu cực ở trẻ, gây ức chế tiết dịch vị và phản xạ nuốt, từ đó biến biếng ăn sinh lý thoáng qua thành biếng ăn tâm lý mạn tính.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự giao thoa độc đáo giữa 3 lý thuyết nền tảng:

• Thuyết tiến hóa và phát triển giác quan (Rozin, 1979; Andrea, 2015): Giải thích sự từ chối thức ăn mới và cơ chế phòng vệ xúc giác (tactile defensiveness).
• Thuyết học tập xã hội (Bandura) và Thuận lợi hóa xã hội (Herman et al., 2003): Xác định vai trò làm mẫu hành vi ăn uống của cha mẹ, anh chị em và bạn đồng lứa; cơ chế trẻ ăn tốt hơn khi tham gia bữa ăn chung gia đình thay vì bị cô lập ăn riêng.
• Khung phân loại lâm sàng IMFeD (Kerzner et al., 2010): Cung cấp các tiêu chuẩn chẩn đoán phân biệt giữa nhận định sai của người chăm sóc, trẻ giảm cảm giác thèm ăn do bệnh lý thực thể, ác cảm mùi vị thực phẩm (sensory food aversion) và biếng ăn do sợ hãi chấn thương tâm lý.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho quần thể trẻ em từ 6 đến dưới 60 tháng tuổi trong giai đoạn ăn bổ sung tại khu vực đô thị và bán đô thị, loại trừ các trường hợp dị tật giải phẫu bẩm sinh vùng hàm mặt (sứt môi, hở hàm ếch), bệnh lý mạn tính nặng hoặc hội chứng Down và chậm phát triển trí tuệ đã được chẩn đoán xác định.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan thực chứng hậu thực chứng (post-positivism) kết hợp thực dụng luận (pragmatism), triển khai thiết kế nghiên cứu phức hợp gồm 3 giai đoạn chặt chẽ:

[GIAI ĐOẠN 1: Nghiên cứu thăm dò]
Xây dựng ngân hàng mục hỏi -> Thử nghiệm sơ bộ (n=50) -> Đánh giá độ tin cậy (Cronbach's Alpha) & Cấu trúc (EFA)
[GIAI ĐOẠN 2: Thiết kế hỗn hợp Cắt ngang (Mixed-Methods Concurrent Triangulation)]
- Định lượng: Khảo sát mẫu đại diện cộng đồng tại 4 phường -> Xác định tỷ lệ biếng ăn chuẩn hóa & Hệ số tương hợp Kappa
- Định tính: Phỏng vấn sâu (PVS) & Thảo luận nhóm (TLN) người chăm sóc -> Giải thích chiều sâu hành vi và quan niệm
[GIAI ĐOẠN 3: Thiết kế Bệnh - Chứng bắt cặp (Matched Case-Control 1:2)]
Nhóm bệnh (Trẻ biếng ăn) vs. Nhóm chứng (Trẻ không biếng ăn bắt cặp cùng giới, tuổi, phường) -> Hồi quy Logistic đa biến xác định yếu tố nguy cơ (OR, 95% CI)

Quy mô mẫu và tiêu chí tuyển chọn:

• Tiêu chuẩn chọn trẻ: Trẻ từ 6 - <60 tháng tuổi, đã bắt đầu ăn bổ sung, thường trú tại thành phố Huế ít nhất 1 năm, không mắc bệnh lý mạn tính hay dị tật thể chất.
• Tiêu chuẩn chọn người chăm sóc: Người trực tiếp chế biến và cho trẻ ăn hàng ngày tối thiểu 1 tháng liên tục (chọn duy nhất 1 người chăm sóc chính cho mỗi trẻ).
• Nhóm nghiên cứu bệnh - chứng: Cứ 1 trẻ biếng ăn được chọn từ nghiên cứu cắt ngang (nhóm bệnh), tiến hành bắt cặp chính xác với 2 trẻ không biếng ăn (nhóm chứng) có cùng giới tính, cùng nhóm tuổi và cùng địa bàn cư trú tại phường nhằm kiểm soát tối đa các biến gây nhiễu môi trường và nhân khẩu học.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và thẩm định dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn dịch tễ học:

• Xây dựng công cụ đo lường: Ngân hàng mục hỏi ban đầu gồm các biến quan sát đo lường 3 chiều cạnh lý thuyết, sử dụng thang đo Likert 4 mức độ tần suất.
• Quy trình kiểm định độ tin cậy và giá trị cấu trúc:
  • Đánh giá sơ bộ hệ số tương quan biến - tổng (Corrected item - total correlation), loại bỏ các biến có hệ số $<0,3$.
  • Kiểm định tính nhất quán nội tại toàn thang đo và từng phân nhóm bằng hệ số Cronbach's Alpha (yêu cầu đạt ngưỡng $\ge 0,8$).
  • Đánh giá sự thích hợp của mẫu qua chỉ số Kaiser-Meyer-Olkin ($KMO > 0,5$) và kiểm định Bartlett's Test of Sphericity có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$).
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) với phép trích Principal Axis Factoring / Principal Components và phép xoay Varimax, duy trì các mục hỏi có hệ số tải nhân tố (factor loading) $>0,5$ và giá trị đặc trưng (Eigenvalue) $>1,0$.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kết hợp định lượng diện rộng với kỹ thuật thảo luận nhóm trọng tâm và phỏng vấn sâu người chăm sóc để đối chiếu chéo, thẩm định tính hợp lệ nội dung và sinh thái học của thang đo.
• Độ tin cậy tương hợp: Sử dụng chỉ số Cohen's Kappa để đánh giá mức độ đồng thuận giữa phương pháp chẩn đoán bằng thang đo chuẩn hóa và nhận định chủ quan của phụ huynh.

Data và phân tích

Số liệu được nhập liệu bằng phần mềm Epidata và phân tích thống kê chuyên sâu bằng phần mềm SPSS.

• Thống kê mô tả: Tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình và độ lệch chuẩn ($\bar{X} \pm SD$) cho các biến nhân khẩu học của trẻ và người chăm sóc.
• Thống kê suy luận và phân tích đa biến:
  • Kiểm định Chi-square ($\chi^2$) hoặc Fisher's exact test cho các biến định loại.
  • Phân tích hồi quy Logistic đơn biến và đa biến (Multivariate Logistic Regression) nhằm ước tính tỷ suất chênh hiệu chỉnh (Adjusted Odds Ratio - aOR) và khoảng tin cậy 95% ($95% CI$) cho các yếu tố nguy cơ độc lập.
  • Kiểm soát đa cộng tuyến, kiểm tra tính vững của mô hình hồi quy qua chỉ số log-likelihood và Hosmer-Lemeshow goodness-of-fit test.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện then chốt có ý nghĩa dịch tễ học và lâm sàng sâu sắc:

1. Chuẩn hóa thành công công cụ đo lường: Thang đo biếng ăn được hoàn thiện với các chỉ số đo lường học xuất sắc (Cronbach's Alpha toàn thang đo đạt chuẩn tin cậy cao $>0,8$, các biến quan sát đều có tương quan biến - tổng $>0,3$; phân tích EFA giải thích thỏa đáng tỷ lệ phương sai trích với Eigenvalues $>1$).
2. Hiện tượng "biếng ăn giả tạo" do nhận thức sai của người chăm sóc: Nghiên cứu phát hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa tỷ lệ biếng ăn do người chăm sóc tự khai thác và tỷ lệ chẩn đoán xác định qua thang đo. Chỉ số Kappa cho thấy sự tương hợp giữa hai phương pháp ở mức thấp đến trung bình, chứng minh nhiều phụ huynh ngộ nhận con bị biếng ăn do kỳ vọng khẩu phần vượt quá nhu cầu sinh lý của trẻ.
3. Đặc trưng hành vi và sự suy giảm tính đa dạng thực phẩm: Nhóm trẻ biếng ăn có tần suất tiêu thụ thực phẩm giàu đạm (thịt, cá, trứng), rau củ và trái cây thấp hơn rõ rệt so với nhóm không biếng ăn ($p < 0,05$). Biểu hiện chiếm ưu thế nhất là thời gian bữa ăn kéo dài trên 30 phút, hành vi ngậm thức ăn không chịu nuốt, và phản ứng chống đối, buồn nôn khi nhìn thấy thức ăn.
4. Mối liên hệ giữa giai đoạn chuyển tiếp vận động và biếng ăn sinh lý: Tỷ lệ biếng ăn tăng vọt tại các thời điểm trẻ 6 - 12 tháng và 13 - 24 tháng, trùng khớp với các mốc sinh lý tập lẫy, bò, đi, mọc răng và giai đoạn bắt đầu tập ăn dặm hoặc chuyển đổi cấu trúc thức ăn từ lỏng sang thô.
5. Mô hình đa biến xác lập các yếu tố nguy cơ độc lập: Phân tích hồi quy Logistic đa biến khẳng định các thực hành nuôi dưỡng sai lầm là nguyên nhân hàng đầu làm gia tăng nguy cơ biếng ăn (tất cả đều có $p < 0,05$):
   • Trẻ bị ép ăn, nhồi nhét, bị la mắng hoặc đe dọa trong bữa ăn.
   • Thói quen cho trẻ vừa ăn vừa xem tivi, điện thoại hoặc đi ăn rong làm mất phản xạ tập trung vào tín hiệu no - đói nội tại.
   • Trẻ không được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu hoặc cho ăn bổ sung quá sớm trước 6 tháng tuổi.
   • Trì hoãn việc tập cho trẻ nhai thức ăn thô, lạm dụng thức ăn xay nhuyễn kéo dài.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý thuyết: Xác lập bằng chứng thực nghiệm vững chắc chứng minh biếng ăn là một cấu trúc tương tác tâm lý - dinh dưỡng hai chiều, củng cố học thuyết điều kiện hóa hành vi trong phát triển thói quen ăn uống thời thơ ấu.
• Đổi mới phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ đo lường chuẩn hóa có thể chuyển giao, tái lập và ứng dụng rộng rãi trong các nghiên cứu dịch tễ học dinh dưỡng và y tế công cộng tại các địa bàn khác của Việt Nam.
• Ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cho các bác sĩ lâm sàng và chuyên gia tư vấn dinh dưỡng cơ sở khoa học để hướng dẫn cha mẹ thiết lập môi trường ăn uống tích cực: loại bỏ hành vi ép ăn, ngừng sử dụng thiết bị điện tử trong bữa ăn, tuân thủ nguyên tắc nuôi dưỡng đáp ứng (responsive feeding).
• Khuyến nghị chính sách: Đề xuất đưa nội dung giáo dục kỹ năng nuôi dưỡng và nhận diện hành vi biếng ăn vào chương trình Chăm sóc Sức khỏe Ban đầu và Chiến lược Quốc gia về Dinh dưỡng tại tuyến y tế cơ sở.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn ghi nhận 4 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn không gian và tính đại diện: Nghiên cứu được thực hiện tại 4 phường thuộc thành phố Huế, mang đặc thù văn hóa - xã hội và tập quán ẩm thực của miền Trung đô thị, do đó khả năng khái quát hóa toàn diện cho các vùng nông thôn, miền núi hoặc đồng bằng sông Cửu Long cần được kiểm chứng thêm.
2. Sai số nhớ lại (Recall bias): Các thông tin về tiền sử nuôi con bằng sữa mẹ, thời điểm ăn bổ sung và hành vi bữa ăn trong quá khứ phụ thuộc vào trí nhớ của người chăm sóc trong các cuộc phỏng vấn hồi cứu.
3. Giới hạn của thiết kế cắt ngang và bệnh - chứng: Mặc dù thiết kế bệnh - chứng cho phép ước tính tỷ suất chênh (OR) mạnh mẽ, nhưng không thể xác lập mối quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian giữa một số yếu tố tâm lý gia đình và tình trạng biếng ăn.
4. Chỉ số sinh hóa chuyên sâu: Luận án chưa kết hợp xét nghiệm vi chất toàn diện hàng loạt (kẽm huyết thanh, ferritin, nồng độ enzym tiêu hóa) trên toàn bộ mẫu nghiên cứu do điều kiện nguồn lực cộng đồng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Triển khai nghiên cứu thuần tập tiến cứu (prospective cohort study) theo dõi trẻ từ lúc sinh đến 5 tuổi để xác định chính xác quan hệ nhân quả và quỹ đạo diễn tiến tự nhiên của hành vi biếng ăn.
• Thẩm định và chuẩn hóa thang đo trên quy mô đa trung tâm tại 3 miền Bắc - Trung - Nam, bổ sung phân tích nhân tố khẳng định (Confirmatory Factor Analysis - CFA).
• Thực hiện các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp hành vi nuôi dưỡng dựa vào cộng đồng (responsive feeding interventions).
• Nghiên cứu tích hợp các chỉ dấu sinh học (biomarkers) chuyển hóa và hệ vi sinh vật đường ruột (gut microbiome) trong mối tương tác não - ruột liên quan đến hành vi ăn uống của trẻ.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án tạo lập chuẩn mực phương pháp luận mới cho các đề tài nghiên cứu sau đại học về dinh dưỡng và y tế công cộng tại Việt Nam, đóng góp ấn phẩm khoa học chất lượng với tiềm năng trích dẫn cao trong mạng lưới nghiên cứu nhi khoa khu vực Đông Nam Á.
• Tác động hệ thống y tế và lâm sàng: Cung cấp công cụ sàng lọc nhanh cho các khoa Nhi, phòng khám tư vấn dinh dưỡng tại các bệnh viện tuyến tỉnh và trung ương, giúp phân loại chính xác giữa biếng ăn bệnh lý, biếng ăn tâm lý và nhận thức sai của phụ huynh.
• Ảnh hưởng chính sách y tế công cộng: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị cho Viện Dinh dưỡng Quốc gia và Bộ Y tế trong việc cập nhật các hướng dẫn quốc gia về thực hành nuôi dưỡng trẻ nhỏ và phòng chống suy dinh dưỡng thể nhẹ cân, thấp còi.
• Lợi ích xã hội: Giảm thiểu áp lực tâm lý, căng thẳng và xung đột trong gia đình xung quanh bữa ăn của trẻ; nâng cao nhận thức cộng đồng về nuôi dưỡng khoa học, nhân văn, không bạo lực.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận một quy trình phương pháp luận mẫu mực về xây dựng, thử nghiệm và kiểm định thang đo dịch tễ học kết hợp thiết kế nghiên cứu hỗn hợp và bệnh - chứng.
• Bác sĩ Nhi khoa và Chuyên gia Dinh dưỡng: Sở hữu công cụ chẩn đoán sàng lọc chuẩn hóa để tư vấn điều trị hành vi hiệu quả, tránh lạm dụng thuốc kích thích ăn hoặc vi chất không cần thiết.
• Cán bộ Y tế cơ sở và Cộng tác viên Dinh dưỡng: Có tài liệu hướng dẫn cụ thể để truyền thông giáo dục sức khỏe cho các bà mẹ tại cộng đồng trong các chiến dịch tiêm chủng và cân đo trẻ.
• Nhà hoạch định chính sách y tế: Có cơ sở dữ liệu dịch tễ vững chắc để xây dựng các chương trình can thiệp dinh dưỡng sớm nhắm trúng các yếu tố nguy cơ hành vi có thể thay đổi được.
• Cha mẹ và người chăm sóc trẻ: Được giải phóng khỏi những ngộ nhận và áp lực tâm lý sai lệch, tiếp cận phương pháp chăm sóc bữa ăn chuẩn mực giúp trẻ phát triển toàn diện thể chất và tinh thần.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án đã mở rộng Mô hình nhận thức - hành vi về nuôi dưỡng trẻ của Lumeng (2005) và Thuyết tạo thuận lợi xã hội của Herman et al. (2003) bằng việc lượng hóa cấu trúc đa chiều của biếng ăn trong bối cảnh văn hóa - xã hội Việt Nam. Nghiên cứu chứng minh rằng biếng ăn không phải là một thuộc tính sinh học đơn lẻ của đứa trẻ, mà là một rối loạn tương tác tâm lý - xã hội nảy sinh từ sự bất tương thích giữa thực hành nuôi dưỡng mang tính kiểm soát cao (ép ăn, bạo lực bữa ăn) của người chăm sóc và nhu cầu khẳng định tính tự chủ sinh lý của trẻ trong giai đoạn 1 - 3 tuổi.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế trước đây? Trả lời: So với nghiên cứu của Mascola et al. (2010) tại Mỹ (chỉ sử dụng một câu hỏi Likert đơn lẻ mang tính chủ quan của phụ huynh) và nghiên cứu của Anne et al. (2014) tại Hà Lan (sử dụng CEBQ phân tích lớp ẩn phức tạp nhưng thiếu điểm cắt lâm sàng thực địa), luận án của Hoàng Thị Bạch Yến đã đổi mới vượt bậc bằng cách thiết kế quy trình 3 giai đoạn: xây dựng thang đo bản địa hóa có kiểm định đo lường học nghiêm ngặt (Cronbach's Alpha, EFA), kết hợp tam giác hóa định tính - định lượng để xác lập tính tương hợp (Kappa), và áp dụng thiết kế bệnh - chứng bắt cặp 1:2 để kiểm soát triệt để các biến gây nhiễu môi trường.

3. Phát hiện bất ngờ nhất (counter-intuitive result) thu được từ dữ liệu là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là tỷ lệ biếng ăn do người chăm sóc tự nhận định cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ xác định bằng thang đo chuẩn hóa, với hệ số tương hợp Cohen's Kappa chỉ ở mức thấp đến trung bình. Điều này chỉ ra một thực tế lâm sàng: phần lớn "biếng ăn" ở trẻ em đô thị thực chất là "biếng ăn giả tạo" trong nhận thức của người lớn do sự thiếu hiểu biết về sinh lý dinh dưỡng và tâm lý lứa tuổi, dẫn đến việc cha mẹ tự tạo ra áp lực và biến bữa ăn thành "cuộc chiến" gia đình.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) rõ ràng không? Trả lời: Luận án cung cấp một giao thức nghiên cứu chi tiết và minh bạch tuyệt đối: từ tiêu chuẩn chọn mẫu và loại trừ cụ thể, bảng cấu trúc mục hỏi của thang đo với các trọng số nhân tố, quy trình tính điểm cắt chẩn đoán, đến quy trình phân tích dữ liệu trên phần mềm chuyên dụng (Epidata, SPSS). Giao thức này cho phép bất kỳ nhóm nghiên cứu độc lập nào cũng có thể tái lập hoàn toàn trên các quần thể trẻ em khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được định hình ra sao từ kết quả này? Trả lời: Luận án định hình lộ trình nghiên cứu 10 năm gồm 3 trụ cột: (1) Chuẩn hóa quốc gia thang đo biếng ăn trẻ em qua nghiên cứu đa trung tâm và phân tích CFA; (2) Thiết lập nghiên cứu thuần tập dịch tễ học tiến cứu theo dõi dọc từ chu sinh đến tuổi vị thành niên nhằm đánh giá tác động lâu dài của biếng ăn lên sự phát triển thần kinh, nhận thức và nguy cơ rối loạn ăn uống tuổi dậy thì; (3) Thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đánh giá hiệu quả của các mô hình can thiệp hành vi "Bữa ăn hạnh phúc - Nuôi dưỡng đáp ứng" tích hợp trong hệ thống y tế cơ sở.

Kết luận

1. Xây dựng và kiểm định thành công Thang đo biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi đầu tiên tại Việt Nam đạt chuẩn đo lường học quốc tế với độ tin cậy Cronbach's Alpha $>0,8$ và cấu trúc 3 nhân tố vững chắc qua phân tích EFA.
2. Xác định chính xác thực trạng tỷ lệ và các đặc trưng lâm sàng, hành vi của biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi tại thành phố Huế, vạch rõ khoảng cách sai lệch giữa nhận thức chủ quan của phụ huynh và chẩn đoán chuẩn hóa.
3. Nhận diện và lượng hóa chính xác các yếu tố nguy cơ độc lập hàng đầu dẫn đến biếng ăn qua mô hình hồi quy đa biến: ép ăn, bạo lực bữa ăn, gây sao nhãng bằng thiết bị điện tử, và thực hành ăn bổ sung sai quy chuẩn sinh lý.
4. Thúc đẩy bước chuyển dịch mô hình lý thuyết (paradigm shift) từ nhìn nhận biếng ăn như một triệu chứng thể chất đơn thuần sang một rối loạn tương tác tâm lý - hành vi - xã hội phức hợp giữa trẻ và người chăm sóc.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới mang tính ứng dụng cao: nghiên cứu thuần tập tiến cứu về quỹ đạo phát triển hành vi ăn uống; nghiên cứu sinh học thần kinh - hệ vi sinh đường ruột liên quan đến cảm giác thèm ăn; và thử nghiệm can thiệp hành vi nuôi dưỡng đáp ứng tại cộng đồng.
6. Thiết lập di sản khoa học thực tiễn thông qua việc cung cấp công cụ chuẩn hóa có thể chuyển giao trực tiếp vào mạng lưới y tế công cộng và thực hành nhi khoa lâm sàng trên phạm vi toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Biếng ăn là khi trẻ ăn không đủ khẩu ph n ăn theo nhu c u, dẫn đến trẻ có biểu hiện chậm tăng trưởng [1]. Đây là một trong những hành vi cho thấy trẻ có sự khó khăn hay không chấp nhận thức ăn [114] - một vấn đề rất phổ biến ở trẻ em nhưng cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa nào rõ ràng, nhất quán và cũng chưa có tiêu chuẩn thống nhất để đánh giá. Có nhiều phương pháp khác nhau được sử d ng để đánh giá biếng ăn, từ phương pháp sử d ng một câu hỏi đơn giản (“Con của anh/chị có biếng ăn không?” [47],[96]) đến những thang điểm với nhiều tiểu m c phức tạp hơn trong các bộ câu hỏi đánh giá mà những bộ câu hỏi này chủ yếu tìm hiểu về hành vi ăn uống [25],[30],[46],[57],[81],[96],[114]. Các nghiên cứu trên thế giới cho thấy rằng biếng ăn phổ biến ở trẻ em, dao động từ 5,6% đến 58,7% ở trẻ dưới 6 tuổi, tùy thuộc vào phương pháp đánh giá và tuổi của trẻ [99],[115].

Một nghiên cứu phân tích gộp năm 2017 cho thấy tỷ lệ biếng ăn là 22% [99]. Tỷ lệ này khá cao ở trẻ em các nước có thu nhập cao, lên đến 50% trong các nghiên cứu tại Mỹ [47],[77],[87]; 31% ở ustralia (2017) [107] nhưng thấp hơn nhiều ở Hà Lan với tỷ lệ 5,6% [33] và ở nh với tỷ lệ 8% [129]. Tại Châu Á cũng có một số nghiên cứu về vấn đề này. Ở Singapore, 49,2% trẻ từ 1 đến 10 tuổi biếng ăn [62].

Tại Trung Quốc, tỷ lệ biếng ăn ở trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ là 23,8% [131]; 54% ở trẻ 2 - 4 tuổi (Young Xue, 2015) [130] và 62% ở trẻ 1- 10 tuổi (Hsun-Chin Chao, 2017) [69]. Ở Việt Nam có rất ít nghiên cứu về vấn đề này. Tỷ lệ biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi tại Bệnh viện Nhi Trung ương (Hà Nội) là 44,9% [20]. Tại thành phố Hồ Chí Minh, tỷ lệ biếng ăn ở trẻ từ 1 đến 6 tuổi là 54,58% [16] và 20,8% ở trẻ dưới 5 tuổi [22].

Các nghiên cứu này cũng sử d ng các phương pháp khác nhau để đánh giá, chưa có một tiêu chuẩn thống nhất và cũng chưa có thang đo nào được xây dựng, sử d ng để đánh giá biếng ăn ở trẻ. Biếng ăn được xem như một hiện tượng trong tiến trình phát triển của trẻ, chỉ tồn tại trong khoảng thời gian ngắn nhưng sẽ là vấn đề nếu việc trẻ không sẵn sàng để ăn những thực phẩm quen thuộc hay để thử thức ăn mới, tr m tr ng đến mức có thể ảnh hưởng đến sự tăng trưởng, phát triển của trẻ và/hoặc gây ảnh hưởng đến các mối quan hệ trong gia đình. Hậu quả của biếng ăn có thể bao gồm: chế độ ăn thiếu đa dạng, dẫn đến thiếu các thành ph n dinh dưỡng c n thiết cho trẻ và gây ra các 1 hậu quả bất lợi đối với sức khỏe [46]. Biếng ăn thường liên quan với các vấn đề về dinh dưỡng [53],[54],[68],[88],[114],[130], thường gây lo lắng cho bố mẹ và cũng có thể là nguyên nhân khiến bố mẹ phải đưa trẻ đến bác sỹ để được khám và tư vấn [96].

Đối với nhiều bà mẹ hoặc người chăm sóc trẻ, mỗi l n cho trẻ ăn là một thử thách và được mô tả như là “cuộc chiến” giữa bố mẹ và con cái, thậm chí đây có thể là nguyên nhân gây ra mâu thuẫn vợ chồng [77]. Ngoài ra, khi bố mẹ nhận định không đúng về biếng ăn có thể dẫn đến thực hành nuôi dưỡng không hợp lý như ép trẻ ăn, ép đến mức “nhồi nhét”… làm tổn hại đến sự phát triển của trẻ [17]. Biếng ăn cũng là yếu tố nguy cơ phát triển thành một dạng rối loạn ăn uống [97]. Hiện nay có rất ít nghiên cứu tập trung vào những yếu tố liên quan đến biếng ăn ở trẻ nhỏ.

Một số nghiên cứu cho thấy biếng ăn chịu ảnh hưởng của một số yếu tố như bị ép ăn; thực hành nuôi dưỡng của bố mẹ (bao gồm ảnh hưởng của việc bố mẹ kiểm soát con cái); ảnh hưởng của xã hội; không được bú mẹ hoàn toàn; cho ăn bổ sung trước 6 tháng và trì hoãn việc cho trẻ ăn nhai [46],[114]. Việt Nam đang trải qua giai đoạn chuyển tiếp về dinh dưỡng và tồn tại gánh nặng kép gồm suy dinh dưỡng, thừa cân/béo phì; các bệnh không lây nhiễm và thiếu vi chất. Sự thay đổi này liên quan với việc cải thiện lượng thực phẩm ăn vào, đặc biệt là tăng sử d ng những thực phẩm có đậm độ năng lượng cao [126]. Do điều kiện kinh tế phát triển, an ninh lương thực được đảm bảo hơn so với thời gian trước nên biếng ăn cũng trở thành vấn đề phổ biến và được quan tâm nhiều hơn.

Việc phát triển thang đo đánh giá biếng ăn và xác định những yếu tố liên quan đến biếng ăn của trẻ trong bối cảnh Việt Nam là nhu c u thực tế, cấp thiết không chỉ đối với trẻ, bố mẹ, người chăm sóc mà còn rất c n thiết đối với những người công tác trong lĩnh vực y tế và giáo d c. Nghiên cứu này nhằm ba m c tiêu sau: 1. Xây dựng và thử nghiệm thang đo đánh giá biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại thành phố Huế. Xác định tỷ lệ và mô tả đặc điểm biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi tại thành phố Huế năm 2017 theo thang đo đã xây dựng.

Mô tả một số yếu tố liên quan đến biếng ăn ở đối tượng nghiên cứu. 2 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm hành vi ăn uống Hành vi ăn uống (HV U) là biểu hiện bên ngoài của hoạt động được điều chỉnh bởi cấu trúc tâm lý bên trong của chủ thể có ý thức (thích/không thích, thoải mái/căng thẳng…) và chịu sự quy định của các tác nhân kích thích có điều kiện ăn uống (mùi vị thực phẩm (TP), sự bắt mắt của thức ăn (T )… hay những tác nhân kích thích từ môi trường (sự vui vẻ, yên tĩnh hay ồn ào, căng thẳng. HV U của trẻ chịu sự chi phối của giáo d c dinh dưỡng và thói quen ăn uống.

Trẻ sinh ra và tiếp xúc với T , những TP đ u tiên này sẽ tạo cho trẻ cảm giác yêu thích hay chán ghét, từ đó trẻ sẽ thể hiện thông qua HV U của mình. Ngoài ra, HV U ph thuộc vào những nguồn TP cung cấp cho trẻ, ph thuộc vào vùng miền, văn hóa ẩm thực nơi trẻ sinh sống. Trẻ ở những vùng miền khác nhau sẽ có HV U khác nhau, nếu cung cấp cho trẻ những TP mà trẻ quen thuộc sẽ giúp trẻ có được HV U tốt, trẻ sẽ không cáu gắt, khó chịu hay nảy sinh bệnh lý. Chế độ ăn uống hàng ngày cũng là cơ sở hình thành HV U ở trẻ.

Nếu cho trẻ ăn lệch giờ mà trẻ đã quen thuộc cũng làm cho trẻ không muốn ăn, gây ức chế cho trẻ [18]. Khái niệm biếng ăn 1. Quan niệm về biếng ăn Có nhiều quan niệm khác nhau về vấn đề biếng ăn (BA). Quan niệm đơn giản B nghĩa là chán ăn hay không muốn ăn, không thèm ăn.

Đây là c m từ được sử d ng rộng rãi để mô tả những trẻ chỉ ăn được số lượng ít, chỉ thích một vài loại TA nhất định hoặc tránh né, sợ hãi hay không muốn ăn món nào đó. Theo từ điển tiếng Việt thì B là thuật ngữ chỉ trạng thái không thiết ăn hay ăn vào nhưng không có những cảm giác thích thú hay sự cảm nhận về độ ngon miệng hoặc sự thoải mái về tinh th n. Tuy nhiên, những quan niệm này chỉ mô tả được biểu hiện bên ngoài của B [18]. Quan niệm của một số bố mẹ về B : “Trẻ thường ăn rất ít và tìm mọi cách để trốn tránh khi đến bữa ăn.

So với những đứa trẻ cùng tuổi ở hàng xóm, cháu ăn ít 3 hơn nhiều” [16], “Biếng ăn là trẻ không chịu ăn khi đến bữa ăn, thường xuyên tìm cách chạy trốn khi đến bữa ăn” hoặc “Biếng ăn là ăn ít hơn so với những đứa trẻ cùng tuổi khác” [18]. Định nghĩa biếng ăn trong các nghiên cứu Có rất nhiều tác giả đã định nghĩa B theo nhiều cách khác nhau. B là một vấn đề phức tạp, phản ánh trong sự không thống nhất về phương pháp đánh giá và sự thiếu rõ ràng về định nghĩa [46]. Sau đây là một số định nghĩa B trong các nghiên cứu (NC) trước: - Irene C.

và cộng sự (cs) (2007): B là “luôn” ăn những bữa ăn khác với các thành viên còn lại trong gia đình, từ chối những T do mẹ nấu hoặc thường từ chối ăn [53]. và cs (2010): B dùng để mô tả sự tiêu th không đa dạng các loại T. B bao gồm không chấp nhận hoặc chỉ chấp nhận một loại TP nào đó, ng n ngại thử một loại TP mới, ăn giới hạn một vài nhóm TP nhất định và ăn lượng ít hơn những gì mà chúng ta mong đợi ở tuổi của trẻ [96]. - BA là không muốn ăn những TP quen thuộc hoặc không muốn thử TA mới, đủ tr m tr ng đến mức ảnh hưởng đến các hoạt động thường ngày và gây ảnh hưởng đến bố mẹ, trẻ hoặc mối quan hệ giữa trẻ với bố mẹ (Lumeng 2005, được trích dẫn trong bài báo của Ekstein S.

- Huỳnh Văn Sơn và cs (2012): B là không chịu ăn đủ số lượng T c n thiết cho nhu c u sống, hoạt động và tăng trưởng của trẻ [18]. Như vậy, có nhiều định nghĩa về B nhưng tất cả đều chưa thống nhất và chưa được chấp nhận rộng rãi, tuy nhiên, nhìn chung trẻ mắc phải tình trạng này thường có biểu hiện không chịu ăn đủ số lượng T c n thiết theo nhu c u của lứa tuổi, chỉ ưa thích một vài loại T nhất định hoặc tránh thử món ăn mới [17],[47],[110] và BA chính là một biểu hiện của HV U ở trẻ từ 1 đến 5 tuổi [17]. Trong NC này, chúng tôi sử d ng định nghĩa của Lumeng (2005) được trích dẫn trong bài báo của Ekstein S. và cs (2010) [54] vì định nghĩa này bao gồm các yếu tố như chế độ ăn thiếu đa dạng, sợ T và có các hành vi dai dẳng: “B là không chịu ăn những T quen thuộc hay thử T mới, tr m tr ng đến mức làm ảnh hưởng đến các hoạt động thường ngày và gây ra nhiều vấn đề cho bố mẹ, trẻ và mối quan hệ giữa bố mẹ và con cái”.

Định nghĩa này cũng được một số tác giả khác công nhận [46]. Giải thích một số thuật ngữ Bảng 1.