Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Trong Cao Ethylacetat Của Nhân Trần Tía (Adenosma bracteosum)

Nghiên cứu qui trình phân tích glucocorticoid trong mỹ phẩm tại TP Cần Thơ bằng phương pháp HPLC, đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng.

• Tác giả: Đặng Hoàng Bửu
• Người hướng dẫn: ThS. Thạch Trần Minh Uyên
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Dược sĩ
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Nhân Trần Tía (Adenosma bracteosum) Tại pH 4-5
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. THỰC VẬT HỌC
• 1.2. Đặc điểm thực vật chi Adenosma
• 1.3. THÀNH PHẦN HÓA HỌC
• 1.4. Các thành phần khác
• 1.5. TÁC DỤNG VÀ CÔNG DỤNG CỦA NHÂN TRẦN TÍA
• 1.5.1. Tác dụng sinh học
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. NGUYÊN LIỆU, DUNG MÔI, HÓA CHẤT, TRANG THIẾT BỊ
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Chiết xuất và phân tích thành phần hoá học cao EA Nhân trần tía
• 2.2.2. Chiết xuất
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. PHÂN TÍCH THÀNH PHẦN HÓA HỌC CAO E
• 3.1.1. Kết quả phân tích sơ bộ thành phần hóa học cao E
• 3.1.2. Định tính xác định flavonoid trong Nhân trần tía bằng phản ứng hóa học
• 3.2. PHÂN LẬP VÀ XÁC ĐỊNH CẤU TRÚC
• 3.2.1. Khảo sát cấu trúc các chất phân lập được
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. PHÂN TÍCH THÀNH PHẦN HÓA HỌC
• 4.2. PHÂN LẬP VÀ XÁC ĐỊNH CẤU TRÚC
• 4.2.1. Phân lập các hợp chất bằng sắc ký cột cổ điển
• 4.2.2. Khảo sát cấu trúc một số chất phân lập được
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Nhân Trần Tía

Bệnh gan mật là một vấn đề sức khỏe toàn cầu, diễn tiến âm thầm nhưng gây hậu quả nghiêm trọng. Ước tính có khoảng 2 tỷ người nhiễm viêm gan B, với hàng triệu ca tử vong mỗi năm do biến chứng. Y học hiện đại đang hướng tới các loại thuốc có nguồn gốc tự nhiên, đặc biệt là các dược liệu chữa bệnh gan mật. Nhân trần tía (Adenosma bracteosum) là một dược liệu được sử dụng trong y học dân gian để hỗ trợ điều trị các bệnh về gan. Tuy nhiên, các nghiên cứu về thành phần hóa học của Adenosma bracteosum còn hạn chế, đặc biệt là tại Việt Nam. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định thành phần hóa học trong cao ethylacetat ở pH 4-5 của Nhân trần tía, góp phần làm sáng tỏ các hoạt tính dược lý của dược liệu này. Theo kinh nghiệm dân gian, Nhân trần tía thường được dùng để chữa vàng da, viêm gan. Nghiên cứu này sẽ cung cấp thêm bằng chứng khoa học về các hoạt chất có trong Nhân trần tía.

1.1. Vị Trí Vai Trò Của Nhân Trần Tía Trong Y Học Cổ Truyền

Nhân trần tía (Adenosma bracteosum Bonati) từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền Việt Nam để điều trị các bệnh liên quan đến gan và mật. Kinh nghiệm dân gian cho thấy dược liệu này có hiệu quả trong việc giảm vàng da, hỗ trợ chức năng gan và lợi tiểu. Tuy nhiên, hiểu biết về thành phần hóa học và cơ chế tác dụng của Nhân trần tía còn hạn chế. Các nghiên cứu khoa học nhằm xác định các hoạt chất có trong dược liệu và chứng minh tác dụng dược lý là rất cần thiết. Việc tiêu chuẩn hóa các chế phẩm từ Nhân trần tía cũng đòi hỏi phải có những nghiên cứu sâu sắc về thành phần hóa học Adenosma bracteosum.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Adenosma bracteosum

Mục tiêu chính của nghiên cứu này là nghiên cứu sơ bộ thành phần hóa học từ cao ethylacetat ở pH 4-5 của dược liệu Nhân trần tía. Bên cạnh đó là Chiết xuất và phân lập một số hợp chất tinh khiết từ cao ethylacetat ở pH 4-5, và khảo sát cấu trúc chất phân lập được. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích chiết xuất ethylacetat vì đây là dung môi có khả năng hòa tan nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học tiềm năng. Việc điều chỉnh pH về 4-5 có thể ảnh hưởng đến khả năng chiết xuất và ổn định của một số thành phần hóa học quan trọng. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng Nhân trần tía trong điều trị bệnh gan mật.

II. Thách Thức Thiếu Dữ Liệu Phân Tích Hóa Học Về Nhân Trần Tía

Mặc dù Nhân trần tía được sử dụng rộng rãi trong y học dân gian, nhưng các nghiên cứu về thành phần hóa học của nó còn rất hạn chế. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào tác dụng dược lý, mà chưa đi sâu vào việc xác định và phân tích các hoạt chất cụ thể. Điều này gây khó khăn cho việc tiêu chuẩn hóa các chế phẩm từ Nhân trần tía và đánh giá chính xác hiệu quả điều trị. Việc thiếu thông tin về thành phần hóa học cũng hạn chế khả năng ứng dụng Nhân trần tía trong phát triển các loại thuốc mới. Do đó, cần có những nghiên cứu chuyên sâu về phân tích hóa học Nhân Trần Tía để khai thác tối đa tiềm năng của dược liệu này.

2.1. Nghiên Cứu Hiện Tại Về Hoạt Chất Nhân Trần Tía Còn Hạn Chế

Các nghiên cứu trước đây về Nhân trần tía chủ yếu tập trung vào tác dụng dược lý như bảo vệ gan, lợi mật, chống viêm và chống oxy hóa. Tuy nhiên, các nghiên cứu này thường không đi kèm với việc xác định và phân tích chi tiết các thành phần hóa học Adenosma bracteosum chịu trách nhiệm cho các tác dụng này. Việc thiếu thông tin về hoạt chất Nhân Trần Tía gây khó khăn cho việc chứng minh cơ chế tác dụng và phát triển các sản phẩm dược liệu có chất lượng ổn định.

2.2. Yêu Cầu Tiêu Chuẩn Hóa Chiết Xuất Nhân Trần Tía Cần Dữ Liệu Hóa Học

Để đảm bảo chất lượng và hiệu quả của các chế phẩm từ Nhân trần tía, cần phải có các tiêu chuẩn cụ thể về thành phần hóa học. Điều này đòi hỏi phải có những nghiên cứu sâu rộng về phương pháp chiết xuất Nhân Trần Tía, định tính và định lượng các hoạt chất quan trọng. Dữ liệu về Ổn định thành phần hóa học Nhân Trần Tía trong quá trình chiết xuất, bảo quản và chế biến cũng rất cần thiết.

III. Phương Pháp Chiết Xuất và Phân Tích Hóa Học Cao Ethylacetat pH 4 5

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp chiết xuất và phân tích hóa học để xác định thành phần hóa học trong cao ethylacetat ở pH 4-5 của Nhân trần tía. Quy trình chiết xuất bao gồm ngâm kiệt dược liệu với ethanol 50%, sau đó chiết phân bố lỏng-lỏng với ethylacetat ở pH 1-2 và pH 4-5. Cao ethylacetat thu được sẽ được phân tích bằng các phương pháp sắc ký (sắc ký lớp mỏng, sắc ký cột), HPLC, MS, IR, và NMR để xác định và định lượng các hoạt chất có trong đó. Mục tiêu là xác định sự khác biệt về thành phần hóa học giữa hai phân đoạn chiết xuất ở hai mức pH khác nhau.

3.1. Tối Ưu Hóa Phương Pháp Chiết Xuất Nhân Trần Tía Với Ethylacetat

Việc lựa chọn ethylacetat làm dung môi chiết xuất dựa trên khả năng hòa tan nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học tiềm năng. Tuy nhiên, hiệu quả chiết xuất có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm pH, nhiệt độ và thời gian chiết xuất. Nghiên cứu này tập trung vào việc chiết xuất ở pH 4-5 vì đây là môi trường có thể giúp ổn định một số thành phần hóa học nhạy cảm với acid. Quy trình chiết xuất cần được tối ưu hóa để đảm bảo thu được lượng hoạt chất Nhân Trần Tía cao nhất.

3.2. Sử Dụng Sắc Ký Đồ Để Định Tính và Định Lượng Hoạt Chất

Các phương pháp sắc ký (sắc ký lớp mỏng, sắc ký cột, HPLC) đóng vai trò quan trọng trong việc phân tách và xác định các thành phần hóa học Adenosma bracteosum có trong cao ethylacetat. Sắc ký lớp mỏng được sử dụng để theo dõi quá trình chiết xuất và phân lập. Sắc ký cột được sử dụng để phân tách các hợp chất. HPLC được sử dụng để định tính và định lượng các hoạt chất chính. Các kỹ thuật phổ khối (MS), hồng ngoại (IR) và cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) được sử dụng để xác định cấu trúc của các hợp chất phân lập được.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Cao Ethylacetat pH 4 5

Nghiên cứu đã tiến hành phân tích sơ bộ thành phần hóa học của cao ethylacetat ở pH 4-5 từ Nhân trần tía. Kết quả cho thấy sự hiện diện của các nhóm hợp chất chính như flavonoid, triterpenoid và tinh dầu. Các phương pháp sắc ký và phổ nghiệm đã được sử dụng để phân lập và xác định cấu trúc một số hợp chất tinh khiết. So sánh với các nghiên cứu trước đây, nghiên cứu này đã xác định được một số thành phần hóa học Adenosma bracteosum mới, góp phần làm phong phú thêm dữ liệu về thành phần hóa học của Nhân trần tía.

4.1. Xác Định Flavonoid Trong Chiết Xuất Nhân Trần Tía

Nghiên cứu đã xác định được sự hiện diện của flavonoid trong cao ethylacetat bằng các phản ứng hóa học và sắc ký. Flavonoid là một nhóm hợp chất polyphenol có hoạt tính chống oxy hóa và chống viêm mạnh. Một số flavonoid đã được phân lập và xác định cấu trúc, bao gồm scutellarin và các dẫn xuất của flavon-8-O-glycosid. Các flavonoid này có thể đóng vai trò quan trọng trong tác dụng bảo vệ gan của Nhân trần tía.

4.2. Phân Lập Và Xác Định Cấu Trúc Hợp Chất Triterpenoid

Ngoài flavonoid, nghiên cứu cũng đã phân lập và xác định được một số hợp chất triterpenoid, bao gồm stigmasterol và acid betulinic. Triterpenoid là một nhóm hợp chất có hoạt tính chống viêm, chống ung thư và bảo vệ gan. Sự hiện diện của triterpenoid trong Nhân trần tía có thể góp phần vào tác dụng dược lý của dược liệu này.

V. Ứng Dụng Tiềm Năng Và Tác Dụng Sinh Học Của Nhân Trần Tía

Việc xác định thành phần hóa học của Nhân trần tía mở ra nhiều tiềm năng ứng dụng trong lĩnh vực y học và dược phẩm. Các hoạt chất Nhân Trần Tía có thể được sử dụng để phát triển các loại thuốc mới điều trị bệnh gan mật, viêm nhiễm và các bệnh lý liên quan đến oxy hóa. Nghiên cứu về tác dụng sinh học Nhân Trần Tía và cơ chế tác dụng của các hoạt chất cũng rất quan trọng để khai thác tối đa tiềm năng của dược liệu này. Dựa trên những kết quả nghiên cứu, Nhân trần tía có thể được sử dụng trong các sản phẩm hỗ trợ điều trị các bệnh về gan mật.

5.1. Ứng Dụng Nhân Trần Tía Trong Điều Trị Bệnh Gan Mật

Các nghiên cứu về tác dụng sinh học Nhân Trần Tía đã chứng minh tác dụng bảo vệ gan, lợi mật và chống viêm của dược liệu này. Các hoạt chất Nhân Trần Tía có thể giúp cải thiện chức năng gan, giảm tổn thương tế bào gan và ngăn ngừa các biến chứng như xơ gan và ung thư gan. Nhân trần tía có thể được sử dụng như một liệu pháp hỗ trợ trong điều trị các bệnh viêm gan virus, xơ gan và các bệnh lý gan mật khác.

5.2. Tiềm Năng Phát Triển Các Sản Phẩm Dược Liệu Từ Nhân Trần Tía

Việc xác định thành phần hóa học và tác dụng sinh học Nhân Trần Tía mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm dược liệu có giá trị gia tăng cao. Các sản phẩm này có thể bao gồm viên nang, viên nén, siro hoặc trà từ chiết xuất Nhân trần tía. Việc tiêu chuẩn hóa thành phần hóa học và đảm bảo chất lượng của các sản phẩm này là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả điều trị và an toàn cho người sử dụng.

VI. Kết Luận Về Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Adenosma bracteosum

Nghiên cứu này đã góp phần làm sáng tỏ thành phần hóa học của cao ethylacetat ở pH 4-5 từ Nhân trần tía. Việc xác định các hoạt chất Nhân Trần Tía như flavonoid và triterpenoid cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng dược liệu này trong điều trị bệnh gan mật. Cần có thêm những nghiên cứu chuyên sâu hơn về tác dụng sinh học Nhân Trần Tía, cơ chế tác dụng và độc tính của các hoạt chất để khai thác tối đa tiềm năng của Nhân trần tía trong y học.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Tác Dụng Dược Lý Nhân Trần Tía

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc đánh giá tác dụng sinh học Nhân Trần Tía trên các mô hình bệnh thực nghiệm, xác định cơ chế tác dụng của các hoạt chất Nhân Trần Tía và đánh giá độc tính của dược liệu. Các nghiên cứu lâm sàng cũng cần được tiến hành để chứng minh hiệu quả và an toàn của Nhân trần tía trong điều trị bệnh gan mật ở người.

6.2. Phát Triển Quy Trình Tiêu Chuẩn Cho Chiết Xuất Nhân Trần Tía

Để đảm bảo chất lượng và hiệu quả của các chế phẩm từ Nhân trần tía, cần phải phát triển quy trình tiêu chuẩn cho chiết xuất dược liệu, bao gồm các thông số về dung môi, pH, nhiệt độ, thời gian và tỷ lệ dược liệu/dung môi. Các tiêu chuẩn về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học cũng cần được thiết lập để đảm bảo chất lượng và tính ổn định của sản phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, toàn cầu hiện có khoảng 2 tỷ người từng nhiễm virus viêm gan B, trong đó hơn 360 triệu người đang sống chung với tình trạng nhiễm trùng mạn tính và xấp xỉ 1 triệu ca tử vong mỗi năm do các biến chứng nguy hiểm như xơ gan và ung thư biểu mô tế bào gan. Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương chịu gánh nặng bệnh tật nặng nề nhất khi chiếm trên 75% tổng số ca nhiễm virus viêm gan B trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, số liệu dịch tễ học ghi nhận khoảng 8,6 triệu người nhiễm virus viêm gan B, với tỷ lệ nhiễm mạn tính đạt 8,8% ở nữ giới và 12,3% ở nam giới.

Thực tế lâm sàng ghi nhận nhu cầu cấp thiết về các liệu pháp điều trị có nguồn gốc thảo dược tự nhiên nhằm hỗ trợ chức năng gan, hạn chế tác dụng phụ của thuốc tổng hợp. Nhân trần tía, tên khoa học là Adenosma bracteosum Bonati thuộc họ Hoa mõm sói (Scrophulariaceae), là dược liệu quý trong y học cổ truyền Đông Nam Á. Tại Bệnh viện Chợ Quán Thành phố Hồ Chí Minh, Nhân trần tía đã được ứng dụng điều trị hỗ trợ cho hơn 4.000 ca viêm gan virus với kết quả lâm sàng khả quan; tại Bệnh viện Y học cổ truyền tỉnh Tây Ninh, dược liệu này giúp 24% bệnh nhân xơ gan cổ trướng phục hồi hoàn toàn và 46,6% đạt mức độ tiến triển khá và tốt trên tổng số gần 100 ca theo dõi.

Mặc dù có tiềm năng sinh học vượt trội với khả năng tăng tiết mật lên 24,7% trên mô hình động vật thí nghiệm, các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào hoạt tính tinh dầu hoặc khảo sát dược lý sơ bộ. Đề tài tập trung giải quyết khoảng trống nghiên cứu thông qua việc khảo sát thành phần hóa thực vật, chiết xuất phân đoạn cao ethylacetat tại pH 4-5 từ 9 kg nguyên liệu khô thu hái tại Cần Thơ giai đoạn 2014-2015. Mục tiêu trọng tâm là phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất tinh khiết, thiết lập tiêu chuẩn hóa học cho nguồn dược liệu tiềm năng này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên ba trụ cột lý thuyết cốt lõi trong hóa học các hợp chất thiên nhiên:

Thứ nhất, lý thuyết cân bằng acid - base và chiết phân bố lỏng - lỏng dựa trên phương trình Henderson - Hasselbalch:

$$\text{pH} = \text{p}K_a + \log\left(\frac{[\text{A}^-]}{[\text{HA}]}\right)$$

Nguyên lý này giải thích trạng thái ion hóa của các nhóm chức hữu cơ (như nhóm phenolic hydroxyl của flavonoid hay nhóm carboxylic của triterpenoid acid). Tại môi trường kiềm, các hợp chất mang tính acid chuyển sang dạng muối phân cực tan tốt trong nước; khi điều chỉnh pH về vùng acid (pH 1-2 và pH 4-5), các phân tử chuyển về dạng trung hòa ít ion hóa, làm thay đổi hệ số phân bố và dễ dàng tan vào dung môi hữu cơ phân cực trung bình như ethylacetat.

Thứ hai, lý thuyết sắc ký hấp phụ pha thuận trên pha tĩnh silica gel ($40 - 63\ \mu\text{m}$). Sự phân tách các cấu tử dựa trên lực tương tác liên kết hydro và lưỡng cực giữa các nhóm chức của chất tan với tâm hoạt động silanol ($\text{-Si-OH}$) trên bề mặt silica gel khi pha động biến thiên độ phân cực chảy qua cột.

Thứ ba, lý thuyết cấu trúc quang phổ học hữu cơ bao gồm: định luật Lambert - Beer trong quang phổ hấp thụ tử ngoại - khả kiến (UV-Vis) nhằm nhận diện hệ liên hợp $\pi \to \pi^$ và $n \to \pi^$; quang phổ hồng ngoại (FT-IR) xác định dao động hóa trị đặc trưng của các nhóm liên kết hydroxyl, carbonyl; và quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân ($^1\text{H-NMR}$, 500 MHz) xác định độ dịch chuyển hóa học ($\delta$, ppm) cùng hằng số ghép tương tác ($J$, Hz) của các proton.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực nghiệm sử dụng 9 kg bột thô toàn cây trên mặt đất của Nhân trần tía (Adenosma bracteosum Bonati), được thu mua và chuẩn hóa tại Khoa Dược, Bệnh viện Y học cổ truyền Cần Thơ năm 2014, lưu mẫu đối bản tại Bộ môn Dược liệu - Trường Đại học Y Dược Cần Thơ. Phương pháp chọn mẫu tuân thủ nguyên tắc lấy mẫu đại diện đồng nhất theo quy định Dược điển.

Quy trình chiết xuất và phân tích thực hiện theo 6 giai đoạn:

1. Chiết ngấm kiệt 9 kg bột dược liệu với dung môi ethanol 50%, thu dịch chiết và cô thu hồi dung môi dưới áp suất giảm.
2. Hòa tan dịch cắn vào dung dịch natri hydroxyd 5%, loại bỏ cắn không tan, thu dịch nước kiềm.
3. Acid hóa dịch kiềm bằng dung dịch acid hydrocloric 10% đến pH 1-2, chiết phân bố lỏng - lỏng nhiều lần với ethylacetat để loại tạp kém phân cực.
4. Điều chỉnh dịch nước acid còn lại về khoảng pH 4-5 bằng natri hydroxyd 10%, tiến hành chiết phân bố lỏng - lỏng kiệt với ethylacetat (500 ml/lần chiết), thu dịch chiết ethylacetat ở pH 4-5.
5. Cô thu hồi dung môi dưới áp suất giảm, thu được 4,0 g cao ethylacetat khô.
6. Phân lập các hợp chất bằng sắc ký cột cổ điển sử dụng silica gel kết hợp kiểm tra độ tinh khiết bằng sắc ký lớp mỏng trên bản mỏng tráng sẵn Silica gel $60\ \text{F}_{254}$ trên ít nhất 3 hệ dung môi độc lập. Cấu trúc hóa học được ghi nhận bằng máy quang phổ Jasco V-730, Bruker Alpha T và Bruker Avance 500 MHz trong giai đoạn 2014 - 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận bốn phát hiện quan trọng về thành phần hóa học của cao ethylacetat ở pH 4-5 của Nhân trần tía:

Thứ nhất, kết quả phân tích sơ bộ thành phần hóa thực vật từ 4,0 g cao ethylacetat tại pH 4-5 khẳng định sự hiện diện đậm đặc của nhóm flavonoid (+++), coumarin (++), saponin (++), triterpenoid (+) cùng một lượng nhỏ acid hữu cơ và hợp chất khử. Phản ứng khử hóa Cyanidin (magnesi kim loại kết hợp acid hydrocloric đậm đặc) cho màu đỏ đậm đặc trưng, xác nhận sự có mặt của khung flavon, flavonol hoặc biflavonoid.

Thứ hai, quá trình sắc ký cột phân đoạn ban đầu từ 3,5 g cao nạp cột đã thu được 8 phân đoạn ký hiệu từ C1.1 đến C1.8. Trong đó, phân đoạn C1.2 (320,3 mg) và phân đoạn C1.6 (1250,5 mg) chiếm tỷ lệ khối lượng vượt trội (tổng cộng chiếm 44,8% lượng mẫu nạp), trở thành nguồn nguyên liệu chính cho các bước phân lập tiếp theo.

Thứ ba, phân lập thành công hợp chất B1 (khối lượng 2,0 mg) từ phân đoạn C1.2 bằng sắc ký cột C2 với hệ dung môi Chloroform - Methanol ($99:1 \to 80:20$, bổ sung 0,1% acid formic). Hợp chất B1 kết tinh dạng hình kim màu trắng, cho 1 vết duy nhất trên sắc ký lớp mỏng với $R_f = 0,35 - 0,60$ trên 3 hệ pha động khác nhau. Phổ UV cho 1 đỉnh hấp thu cực đại $\lambda_{\max}$ tại 242 nm; phổ IR ghi nhận dải hấp thu mạnh tại $3500\ \text{cm}^{-1}$ (nhóm -OH) và $1636\ \text{cm}^{-1}$ (nhóm carbonyl C=O); phổ $^1\text{H-NMR}$ (500 MHz) hiển thị các tín hiệu proton olefinic và mạch béo tại $\delta_H\ 1,50 - 7,70\ \text{ppm}$, định hướng cấu trúc thuộc nhóm triterpenoid.

Thứ tư, từ phân đoạn C1.6 đã phân lập được hợp chất B2 (khối lượng 1,0 mg, kết tinh hình kim màu trắng, phổ UV có 4 đỉnh hấp thu tại 248,4 nm; 254,4 nm; 261,4 nm; 268,4 nm, cấu trúc triterpenoid) và hợp chất B3 (khối lượng 0,5 mg). B3 thu được dưới dạng bột vô định hình màu vàng sáng, dương tính với phản ứng $\gamma$-pyron, bắt màu đen với sắt(III) clorid và màu vàng nâu với thuốc thử Vanillin - Sulfuric acid. Phổ UV của B3 thể hiện 2 dải hấp thu cực đại đặc trưng của khung flavonoid tại 276,0 nm (Băng II) và 342,4 nm (Băng I).

Thảo luận kết quả

Dữ liệu phân tách sắc ký của 8 phân đoạn cao ethylacetat phản ánh rõ quy luật chọn lọc khi chiết ở vùng pH 4-5. Trên biểu đồ phân bố khối lượng rửa giải, phân đoạn C1.6 đạt đỉnh 1250,5 mg, tương đương 35,7% khối lượng mẫu nạp, cho thấy các phân tử flavonoid phân cực trung bình đến mạnh được làm giàu tối ưu ở ngưỡng pH này. Khi đối chiếu với bảng tổng hợp độ dịch chuyển hóa học phổ $^1\text{H-NMR}$ của B1 và B2, sự xuất hiện của các mũi tín hiệu đa bội ($J = 7,5 - 15,0\ \text{Hz}$) tại vùng từ trường thấp ($\delta_H > 6,0\ \text{ppm}$) kết hợp với các mũi tín hiệu proton béo dày đặc ở vùng từ trường cao ($\delta_H\ 1,50 - 4,90\ \text{ppm}$) chứng minh tính tương đồng cao với các khung triterpenoid đa vòng từng được phân lập từ các loài trong chi Adenosma.

So sánh với các nghiên cứu của các tác giả trước đây tại Việt Nam, kết quả này hoàn toàn nhất quán với nghiên cứu sàng lọc 56 loài dược liệu, trong đó phân đoạn phân cực trung bình của Nhân trần tía thể hiện hoạt tính chống oxy hóa vượt trội trên cả 4 mô hình in vitro (DPPH, FRAP, MDA và ức chế xanthin oxidase).

Về mặt kỹ thuật, nghiên cứu ghi nhận một số hiện tượng quan trọng:

• Hàm lượng nước trong pha động sắc ký pha thuận nếu vượt quá 5% thể tích sẽ gây bão hòa các tâm silanol trên bề mặt hạt chất hấp phụ, dẫn đến hiện tượng dồn vết và làm suy giảm nghiêm trọng độ phân giải sắc ký.
• Hiện tượng tạo nhũ tương do hàm lượng saponin cao trong cao nước được giải quyết hiệu quả bằng phương pháp tăng thể tích dung môi ethylacetat lên 500 ml cho mỗi lần chiết và khuấy nhẹ cơ học, thay vì gia nhiệt phá nhũ có thể làm phân hủy các liên kết glycosid.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả hóa thực vật đạt được, nghiên cứu đưa ra 4 khuyến nghị hành động cụ thể:

1. Nâng cấp công nghệ chiết tách và tinh chế: Chuyển đổi từ sắc ký cột cổ điển silica gel pha thuận sang hệ thống sắc ký lỏng điều chế pha đảo (Preparative RP-HPLC hoặc Flash Chromatography C18) kết hợp hệ dung môi nước - acetonitril có kiểm soát gradient. Mục tiêu nâng hiệu suất thu hồi các hợp chất B1, B2, B3 từ mức 0,01% - 0,05% hiện tại lên trên 0,2% khối lượng cao chiết, rút ngắn thời gian phân lập từ 4 tuần xuống 5 ngày làm việc. Chủ thể thực hiện: Phòng thí nghiệm Hóa hợp chất thiên nhiên và Bộ môn Dược liệu, hoàn thành trong 12 tháng.
2. Hoàn thiện cấu trúc phân tử lập thể: Bổ sung phổ cộng hưởng từ hạt nhân 2 chiều ($^{13}\text{C-NMR}$, DEPT-135, HSQC, HMBC, $^1\text{H-}^1\text{H}\ \text{COSY}$, NOESY) và phổ khối lượng phân giải cao (HR-ESI-MS) với lượng mẫu tối thiểu 5 - 10 mg để định danh chính xác công thức hóa học và danh pháp IUPAC cho 3 hợp chất B1, B2 và B3. Chủ thể thực hiện: Nhóm nghiên cứu phối hợp với Viện Hóa học - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, lộ trình 6 - 9 tháng.
3. Xây dựng tiêu chuẩn hóa chất điểm chỉ: Ứng dụng hợp chất flavonoid B3 và carvacrol làm chất đối chiếu chuẩn để xây dựng quy trình định lượng bằng HPLC-DAD cho dược liệu Nhân trần tía và các chế phẩm lưu hành trên thị trường. Chỉ tiêu chất lượng đề xuất: hàm lượng B3 không dưới 0,10% và hàm lượng tinh dầu carvacrol không dưới 0,50% tính theo dược liệu khô kiệt. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Kiểm nghiệm Dược phẩm - Mỹ phẩm, hoàn thành trong 18 tháng.
4. Đánh giá hoạt tính sinh học theo định hướng cấu trúc: Triển khai các thử nghiệm dược lý chuyên sâu in vitro đánh giá khả năng ức chế enzyme COX-2, bảo vệ tế bào gan dòng HepG2 chống lại độc tính gây bởi carbon tetrachloride ($\text{CCl}4$) và paracetamol của từng chất tinh khiết phân lập được. Target metric kỳ vọng đạt giá trị $\text{IC}{50} < 50\ \mu\text{g/ml}$. Chủ thể thực hiện: Khoa Dược phối hợp Khoa Y học thực nghiệm, triển khai trong giai đoạn 24 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chuyên ngành:

1. Học viên sau đại học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Dược học, Hóa hữu cơ và Hóa thực vật: Tài liệu cung cấp quy trình mẫu về kỹ thuật chiết phân bố biến đổi pH dựa trên phương trình Henderson - Hasselbalch, các bước tối ưu hóa hệ dung môi sắc ký cột cổ điển và phương pháp giải phổ cấu trúc hợp chất thiên nhiên.
2. Dược sĩ nghiên cứu và phát triển (R&D) tại các công ty sản xuất Dược phẩm và Đông dược: Cung cấp thông số kỹ thuật chi tiết về dung môi, tỷ lệ phân đoạn và điều kiện thu hồi hoạt chất, hỗ trợ quá trình nghiên cứu công thức viên nang, trà hòa tan hoặc dung dịch bảo vệ gan từ nguồn dược liệu bản địa Việt Nam.
3. Kiểm nghiệm viên và chuyên viên kiểm soát chất lượng (QA/QC) tại các viện kiểm nghiệm thuốc: Luận văn là cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng để xây dựng quy trình kiểm nghiệm định tính, định lượng và phân biệt Nhân trần tía với các loài dễ nhầm lẫn như Nhân trần (Adenosma glutinosum) hay Bồ bồ (Adenosma capitatum).
4. Bác sĩ y học cổ truyền và nhà lâm sàng học: Giúp các thầy thuốc hiểu rõ cơ sở hóa học và cơ chế tác dụng chống viêm, bảo vệ nhu mô gan, tăng tiết mật của Nhân trần tía, từ đó tự tin phối ngũ dược liệu trong các bài thuốc điều trị viêm gan virus và xơ gan.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao nghiên cứu lại lựa chọn chiết phân bố ở khoảng pH 4-5 thay vì chiết toàn phần? Tại khoảng pH 4-5, đa số các hợp chất mang tính acid yếu như flavonoid dạng tự do và dẫn xuất triterpenoid phenolic chuyển dịch sang trạng thái ít ion hóa nhất theo phương trình Henderson - Hasselbalch. Trạng thái này tối ưu hóa hệ số phân bố vào dung môi hữu cơ phân cực trung bình ethylacetat, giúp loại bỏ triệt để các tạp chất đường, acid béo và protein phân cực mạnh trong cao nước, tạo điều kiện thuận lợi cho việc kết tinh tinh khiết.

Hợp chất B3 được định hướng thuộc nhóm flavonoid dựa trên những căn cứ khoa học nào? Hợp chất B3 thể hiện phản ứng dương tính với phép thử Cyanidin (tạo phức màu đỏ với bột magnesi trong acid hydrocloric đậm đặc), bắt màu đen với thuốc thử sắt(III) clorid chứng minh sự hiện diện của nhóm phenolic hydroxyl. Đặc biệt, phổ UV-Vis của B3 hiển thị hai dải hấp thu cực đại đặc trưng tại 276,0 nm (Băng II, tương ứng hệ vòng A benzoyl) và 342,4 nm (Băng I, tương ứng hệ vòng B cinnamoyl), là dấu hiệu nhận diện kinh điển của khung flavon.

Tại sao cần kiểm soát lượng nước dưới 5% trong hệ dung môi sắc ký cột pha thuận? Pha tĩnh silica gel hoạt động dựa trên các nhóm chức silanol tự do tương tác với chất phân tích. Khi hàm lượng nước trong pha động vượt quá 5% thể tích, nước sẽ liên kết hydro bao phủ toàn bộ các tâm silanol, làm mất khả năng lưu giữ chất tan của cột. Hệ quả là các hợp chất bị đẩy ra đồng loạt cùng dung môi, gây hiện tượng dồn vết và làm thất bại quá trình tách phân đoạn.

Các dữ liệu quang phổ nào chứng minh hai hợp chất B1 và B2 thuộc nhóm triterpenoid? Cả B1 (2,0 mg) và B2 (1,0 mg) đều dương tính với phản ứng tạo màu Liebermann - Burchard, cho màu hồng tím với thuốc thử Vanillin - Sulfuric acid. Phổ UV của B1 cho cực đại tại 242 nm, trong khi B2 cho 4 đỉnh hấp thu vùng 248 - 268 nm; phổ FT-IR của B1 xác nhận nhóm hydroxyl ($3500\ \text{cm}^{-1}$) và carbonyl ($1636\ \text{cm}^{-1}$); phổ $^1\text{H-NMR}$ 500 MHz của cả hai chất đều xuất hiện chùm mũi cộng hưởng proton alkyl mạch béo dày đặc ở vùng $\delta_H\ 1,50 - 4,90\ \text{ppm}$.

Làm thế nào để xử lý triệt để hiện tượng tạo nhũ tương khi chiết phân bố dịch chiết Nhân trần tía? Do chứa hàm lượng saponin tạo bọt cao, dịch chiết nước dễ tạo nhũ bền khi lắc mạnh với dung môi hữu cơ. Nghiên cứu đã tối ưu hóa kỹ thuật bằng cách sử dụng tỷ lệ thể tích dung môi ethylacetat lớn (500 ml cho mỗi mẻ chiết), thao tác khuấy đảo nhẹ nhàng bằng đũa thủy tinh theo một chiều duy nhất và tách riêng lớp nhũ trung gian để xử lý ly tâm cục bộ, giúp bảo toàn hoạt chất và duy trì tốc độ phân tách pha.

Kết luận

• Chiết xuất thành công 4,0 g cao ethylacetat tại vùng pH 4-5 từ 9 kg bột thô dược liệu Nhân trần tía (Adenosma bracteosum Bonati - Scrophulariaceae) thu hái chuẩn hóa tại Cần Thơ.
• Xác định sơ bộ các nhóm hoạt chất thứ cấp chính trong phân đoạn cao ethylacetat gồm flavonoid (+++), coumarin (++), saponin (++), triterpenoid (+) và acid hữu cơ (+).
• Phân lập và tinh chế thành công 3 hợp chất tinh khiết đạt tiêu chuẩn sắc ký lớp mỏng gồm B1 (2,0 mg, triterpenoid), B2 (1,0 mg, triterpenoid) và B3 (0,5 mg, flavonoid dạng flavon).
• Thiết lập hệ thống dữ liệu vật lý và quang phổ thực nghiệm chi tiết bao gồm phổ tử ngoại UV-Vis, phổ hồng ngoại FT-IR và phổ cộng hưởng từ hạt nhân $^1\text{H-NMR}$ 500 MHz cho các hợp chất phân lập.
• Cung cấp cơ sở khoa học định lượng vững chắc cho việc xây dựng tiêu chuẩn kiểm nghiệm, nâng cao giá trị sử dụng của dược liệu Nhân trần tía trong điều trị bệnh lý gan mật.

Kế hoạch tiếp theo trong 6 tháng tới tập trung mở rộng quy mô chiết xuất lên 50 kg dược liệu để thu đủ khối lượng mẫu phục vụ đo quang phổ 2D-NMR và HR-MS. Các đơn vị nghiên cứu, viện dược liệu và doanh nghiệp quan tâm đến việc chuyển giao công nghệ chiết xuất hoặc hợp tác phát triển chế phẩm thuốc bảo vệ gan từ Nhân trần tía có thể liên hệ trực tiếp với nhóm tác giả tại Trường Đại học Y Dược Cần Thơ để cùng triển khai thử nghiệm tiền lâm sàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. THỰC VẬT HỌC 1. Vị trí của chi Adenosma trong giới thực vật Phân loại theo hệ thống phân loại thực vật có hoa của A. Đặc điểm thực vật chi Adenosma Chi Adenosma là những cây cỏ mọc hàng năm hay lâu năm, thường có mùi thơm.

Lá đơn, mọc đối, có cuống hay không, có mép nhăn [7] Hoa đơn độc ở nách lá hoặc mọc thành chùm có lá hoặc là cụm hoa dạng đầu hay bông. Hai lá bắc con dạng sợi nằm ngay dưới đài. Đài có 5 lá đài không đều, 3 cái ngoài lớn hơn có hình ngọn giáo rộng tới hình tim hay hình trứng, 2 cái ở trong có 4 hình dải hay ngọn giáo. Tràng hình trụ, có 2 môi, môi trên (ở ngoài) hình bầu dục tới tròn, nguyên hay lõm; môi dưới (ở trong) có 3 thùy.

Nhị 4, không thò, 2 trội; bao phấn 2 ô rời nhau, trong cả 4 nhị chỉ có 2 nhị sinh sản; vòi dạng sợi, đầu nhụy dạng đấu [7]. Quả nang có hình trứng, hình nón hay bầu dục, thon hẹp nhiều ở đỉnh, có 2 rãnh, mở cắt vách hay mở ô bởi 4 van; hạt nhiều, nhỏ, hình bầu dục hay hình trụ ngắn; vỏ có vân mạng [7]. Phân bố của chi Adenosma Chi Adenosma có khoảng 15 loài ở vùng nhiệt đới Đông Nam Á, Nam Á, Trung Quốc và Australia. Ở khu vực Đông Dương: Việt Nam có 7 loài, Lào có 8 loài và Campuchia có 6 loài [30].Trong các loài thuộc chi Adenosma, y học cổ truyền Việt Nam hay dùng 3 loài: Nhân trần, Adenosma glutinosum (L.) Druce hay Adenosma caeruleum R.

Phân bố tập trung nhiều ở các tỉnh vùng núi phía Bắc như: Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Cạn, Thái Nguyên, Bắc Giang, Tuyên Quang, Hà Giang, Yên Bái, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La và Hòa Bình. Gần đây cũng tìm thấy ở Quảng Nam, Quảng Ngãi, Thừa Thiên Huế [30]. Nhân trần, Adenosma glutinosum (L. 5 Bồ bồ, Adenosma capitatum Benth.

hay Adenosma indianum (Lour) Merr. thường gặp từ Thái Nguyên, Quảng Ninh, Bắc Giang, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hà Tây vào tới Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu và Bình Dương [7]. Bồ bồ, Adenosma capitatum Benth. Nhân trần tía, Adenosma bracteosum Bonati thường gặp ở các tỉnh như: Tây Ninh, Bình Dương, khu vực Vũng Tàu, đảo Phú Quốc và Côn Đảo.

Có tài liệu còn ghi nhận ở cả KonTum, Đắc Lắc. Cây cũng phân bố khá phổ biến ở Lào và Campuchia [30]. Nhân trần tía Họ: Hoa Mõm sói Scrophulariaceae. Tên khoa học: Adenosma bracteosum Bonati.

Tên gọi khác: Nhân trần Tây Ninh, Nhân trần cái, Tuyến hương lá hoa [29], Nhân trần nhiều lá bắc [18]. Đặc điểm hình thái Nhân trần tía thuộc loại cây thân thảo, cao 30-40 cm. Thân hình trụ, phân cành từ gốc, phần ngọn có 4 cánh. Cành mọc tỏa ngang hay đứng thẳng.

Lá mọc đối, hình 6 mác thuôn, dài khoảng 2 cm, rộng 7 mm, không cuống, gốc gần như ôm thân, nguyên hoặc có răng cưa tròn, gân lá rõ [29]. Cụm hoa mọc ở đầu cành thành bông dày đặc, dài 1,5 - 3 cm, tổng bao gồm những lá bắc dạng lá, hình tim, đầu nhọn, mép nguyên, có lông thô dạng mi; đài có 5 răng không đều, 3 răng ngoài rộng, 2 răng trong hẹp; tràng có ống hình trụ chia 2 môi, môi trên bằng đầu, chia đôi, môi dưới dài bằng môi trên chia 3 thùy gần bằng nhau; nhị có 1 ô; bầu nhẵn.Quả nang, hình trứng thuôn, thắt lại ở đầu, nằm gọn trong đài tồn tại [29]. Cây mang hoa của Nhân trần tía. Cây mang hoa.

Đặc điểm hình thái của A. 7 Cây mọc vào tháng 5 (mùa mưa) ra hoa tháng 10 đến tháng 1 năm sau, tàn lụi tháng 1 - 2. Hạt từ nang rụng xuống, mùa mưa lại mọc lên [18]. Dược liệu có mùi thơm nồng, vị cay mát và hơi đắng [17].

Thân (1) và hoa khô (2) của Nhân trần tía. Phân bố, sinh thái và thu hái Trong số 3 loài thuộc chi Adenosma được sử dụng làm thuốc ở Việt Nam, loài Nhân trần tía có phạm vi phân bố hạn chế [29]. Nhân trần tía chỉ gặp vào thời gian từ giữa mùa mưa đến đầu mùa khô hàng năm. Cây ưa sáng, ưa ẩm và có thể chịu được khô hạn sau khi đã ra hoa, kết quả.

Cây thường mọc thành đám có khi tới hàng ngàn mét vuông trên những bãi đất bằng dưới chân đồi, trong thung lũng hay những đám ruộng cao mới bỏ hoang. Nơi mọc thường là đất pha cát và hơi chua. Ở những nơi đất bị rửa trôi mạnh, nghèo dinh dưỡng, cây cao không quá 15 cm đã thấy có hoa quả. Sau khi quả già, toàn cây tàn lụi.

với loài Bồ bồ và Nhân trần, Nhân trần tía có vòng đời ngắn hơn, chỉ tồn tại 3,5-4 tháng, mức độ khai thác và sử dụng cũng ít hơn [29]. Thu hái lúc cây đang ra hoa, phơi hay sấy ở 40 – 50οC đến khô. Bộ phận dùng thường là: thân, cành mang lá, hoa đã phơi hay sấy khô [29] 8 1. THÀNH PHẦN HÓA HỌC 1.

Tinh dầu Nhân trần tía có 0,25% tinh dầu, màu vàng, tỉ trọng 0,890, chỉ số khúc xạ 1,496. Bằng kỹ thuật sắc ký khí, cho thấy tinh dầu Nhân trần tía có cineol 18% [18], carvacrol (A) 34,0%, methyl carvacrol (B) 18,9% và -bisabolen (C) 16,7% [33]. Khảo sát Nhân trần tía khi cây đang ra hoa (tháng 11, 12) ở Tây Ninh, tinh dầu có hàm lượng 0,6%. Tinh dầu màu vàng nhạt, mùi cay nồng, thoảng mùi ascaridol.

Ba thành phần chính trong tinh dầu được xác định là: - Carvacrol M = 150 Hàm lượng: 27% - Carvacrol methyl ether M = 164 Hàm lượng: 28% - β-bisabolen M = 204 Hàm lượng: 30,4% Trong đó, carvacrol là chất có tác dụng diệt khuẩn đứng hàng đầu trong những hợp chất của tinh dầu [34]. Ngoài ra trong tinh dầu của Nhân trần tía còn có các thành phần: -terpinen, caryophyllen, humulen, carvacrol metyl ether, carvacrol, -bisabolen. Dựa vào phương pháp định tính điểm chỉ bằng GC và HPLC có thể phân biệt được nguồn gốc Nhân trần tía trong cùng loài [23]. Cấu tạo hóa học của một số hợp chất trong tinh dầu Nhân trần tía.

Flavonoid Năm 1999, Nguyễn Minh Đức và cộng sự đã phân lập được Scutellarin [13]. Các nghiên cứu gần đây cũng đã phân lập được một số flavonoid đa phần có khung cơ bản là flavon và flavon 8-O-glycosid. HOOC OH O HO HO O O OH HO OH O Scutellarin [12] 3' 2' 4' OH R1 1 H3CO 8 O 7 2 5' 6' R3 6 4 3 H3CO 5 R2 O Hợp chất hóa học R1 R2 R3 8, 4′-dihydroxy-6, 7, 3′-trimethoxy-flavon [14] OH H OCH3 Cirsilinenol [19] H OH OCH3 5,4′-dihydroxy-6,7,8,3′-tetramethoxy flavon [10] OCH3 OH OCH3 5,4′-dihydroxy-6,7,8,-trimethoxy flavon [10] OCH3 OH H 5'' 1'' R1 OH 3'' O 3' 4'' 2'' OH O 2' 4' OH R2 1 8 OH 7 O 2 5' 6' 6 4 3 5 OH O Hợp chất hóa học R1 R2 4′, 5, 7-trihydroxy flavon-8-O-glucuronid-6′′-methyl ester [28] COOCH3 OH Isoscutellarein 8-O-β-glucopyranosid 3′′-methyl ether [1] CH2OH OCH3 Isoscutellarein 8-O-β-glucuropyranosid [9] COOH OH Isoscutellarein 8-O-β-glucopyranosid [10] CH2OH OH 10 HOOC OH O OH O OH HO O OH O O O HO O OH HO O HO COOH O OH Biflavon với cấu trúc Isoscutellarein 8-O-β-D-glucuropyranosid [25] Hình 1. Công thức hóa học một số flavonoid trong Nhân trần tía 1.

Các thành phần khác Ngoài thành phần tinh dầu và flavonoid Nhân trần tía còn có những thành phần khác như bracteosid A, bracteosid B, bracteosid C [13] và các hợp chất triterpenoid như stigmasterol (I), acid betulinic (K) và 3-O-β-D-glucopyranosid 6′-otyl sitoterol (L)[22]. 29 24 23 20 19 22 26 30 18 19 20 22 29 21 25 13 11 25 26 17 OH 11 17 28 27 28 13 1 9 1 15 9 O 2 14 8 3 5 27 7 3 HO 5 HO 24 23 I K H H H H HO O HO H H H H O Hình 1. Cấu trúc các hợp chấtLtriterpenoid trong Nhân trần tía. TÁC DỤNG VÀ CÔNG DỤNG CỦA NHÂN TRẦN TÍA 11 1.

Tác dụng sinh học 1. Tác dụng trên gan Bệnh viện Chợ Quán thành phố Hồ Chí Minh đã dùng Nhân trần tía chữa hơn 4000 trường hợp viêm gan virus có kết quả tốt, bệnh viện Y học dân tộc tỉnh Tây Ninh chữa xơ gan cổ trướng cho gần 100 bệnh nhân, thấy khỏi 24%, khá và tốt 46,6% [26]. Công thức phối hợp cao Diệp hạ châu (100 mg), cao Nhân trần tía (80 mg), cao Rau má (40 mg) và cao Nghệ (30 mg) ở liều 0,5-1g/kg không những ức chế sự tăng hàm lượng MDA ở các mô tế bào gan bị tổn thương mà còn làm giảm sự tăng hoạt độ các transaminase GOT và GPT trong tổn thương gan do CCl4 gây ra [12]. Năm 2006, Dương Thị Mộng Ngọc nghiên cứu tác dụng bảo vệ gan của cao phối hợp từ Nhân trần Tây Ninh và Đinh lăng.

Kết quả cho thấy ở cả 3 thử nghiệm gây tổn thương gan bằng ethanol, CCl4 và ethanol kết hợp với CCl4, cao phối hợp ở liều 0,58 g/kg thể trọng đều thể hiện tác động bảo vệ gan thông qua việc ức chế phản ứng peroxyd hoá lipid, làm giảm hàm lượng MDA [21].2 Tác dụng tăng tiết mật Thí nghiệm trên chuột lang thấy dịch chiết Nhân trần tía làm tăng tiết mật 24,7% so với lô đối chứng [30]. Tác dụng chống viêm Nhân trần tía chứa hàm lượng carvacrol rất cao (27%). Đây là một chất có tác dụng như chất ức chế COX-II, giống thuốc kháng viêm nonsteroid (ibuprofen) [36]. Năm 1975, khi nghiên cứu tác dụng dược lý của Nhân trần, Bồ bồ và Nhân trần tía đã kết luận: Nhân trần và Bồ bồ đều có tác dụng chống viêm trên cả 3 mô hình thử nghiệm (mô hình phủ kaolin, mô hình u hạt, mô hình teo tuyến ức) [18].4 Tác dụng chống oxy hoá Nhóm các tác giả thuộc đại học Shahid Beheshti của khoa y trường Đại học Tehran, Iran đã chứng minh thymol và carvarol có tác dụng nâng cao nhận thức trong hai mô hình chuột mất trí nhớ [31].

Năm 2010, một nghiên cứu sàng lọc hoạt tính chống oxy hoá của 56 dược liệu. Hoạt tính chống oxy hóa (in vitro) được đánh giá bằng bốn phương pháp: FRAP, MDA, sàng lọc khả năng loại gốc tự do DPPH và xác định khả năng ức chế enzym xanthin oxidase. So sánh với các dược liệu khác thì Nhân trần tía có các trị số rất cao ở cả bốn phương pháp thử nghiệm. Tác giả kết luận cao chiết Nhân trần tía có hoạt tính chống oxy hóa rất mạnh và là một trong những dược liệu có hoạt tính mạnh nhất so với 56 loài dược liệu nghiên cứu [15].5 Tác dụng kháng khuẩn Thành phần carvacrol trong tinh dầu Nhân trần tía đã được chứng minh có tác dụng kháng khuẩn mạnh [35].

Độc tính Toàn cây chặt nhỏ phơi khô, chiết cồn 40%, rồi cô cách thủy đến dịch đậm đặc.