Quản lý tương tác thuốc bất lợi trong thực hành lâm sàng - Nghiên cứu tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương

Khóa luận tốt nghiệp 2018 của Lê Thị Phương, chuyên đề về [chèn chủ đề chính của khóa luận]. Nghiên cứu cung cấp cái nhìn sâu sắc và giải pháp thực tiễn.

• Tác giả: Lê Thị Phương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hoàng Anh
• Trường học: Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược sĩ
• Đề tài: Quản lý tương tác thuốc bất lợi trong thực hành lâm sàng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tại Sao Quản Lý Tương Tác Thuốc Bất Lợi Trên Người Cao Tuổi Là Cần Thiết

Người cao tuổi đối mặt với nguy cơ cao về tương tác thuốc bất lợi do nhiều yếu tố sinh lý và bệnh lý phức tạp. Tình trạng lão hóa làm thay đổi đáng kể dược động học và dược lực học của các loại thuốc, từ đó ảnh hưởng đến cách cơ thể hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ thuốc. Cụ thể, chức năng thận và gan suy giảm, khối lượng cơ giảm, lượng mỡ tăng lên, và giảm tổng lượng nước trong cơ thể đều góp phần làm thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương và tác dụng của thuốc. Những thay đổi này có thể dẫn đến nồng độ thuốc quá cao hoặc quá thấp, gây ra tác dụng phụ thuốc người già hoặc giảm hiệu quả điều trị.

Bên cạnh đó, đa thuốc ở người cao tuổi là một thực trạng phổ biến. Bệnh nhân lớn tuổi thường mắc nhiều bệnh mạn tính, yêu cầu sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc khác nhau. Việc kê đơn nhiều thuốc từ các bác sĩ chuyên khoa khác nhau, đôi khi không có sự phối hợp chặt chẽ, làm tăng đáng kể nguy cơ xảy ra tương tác thuốc người cao tuổi. Theo tài liệu nghiên cứu của Lê Thị Phương (2018), các bệnh nhân tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương thường sử dụng trung bình 7-9 loại thuốc mỗi ngày. Số lượng thuốc càng nhiều, khả năng xảy ra các cặp tương tác thuốc nguy hiểm càng cao. Điều này không chỉ gây nguy hiểm cho sức khỏe mà còn tăng gánh nặng chi phí y tế. Một hướng dẫn quản lý tương tác thuốc bất lợi cho người cao tuổi tại nhà hoặc trong bệnh viện là cực kỳ cần thiết để đảm bảo an toàn và tối ưu hóa điều trị. Việc phòng ngừa tương tác thuốc nguy hiểm không chỉ là trách nhiệm của cán bộ y tế mà còn cần sự phối hợp từ chính bệnh nhân và người chăm sóc.

1.1. Đặc điểm dược động học và dược lực học ở người cao tuổi

Người cao tuổi trải qua những thay đổi sinh lý tự nhiên ảnh hưởng sâu sắc đến cách cơ thể xử lý thuốc. Khả năng hấp thu thuốc có thể giảm do giảm lưu lượng máu ruột và thay đổi pH dạ dày. Thể tích phân bố của các thuốc tan trong nước giảm trong khi các thuốc tan trong lipid lại tăng lên do sự thay đổi thành phần cơ thể. Chức năng gan và thận suy giảm là yếu tố quan trọng nhất, làm giảm khả năng chuyển hóa và thải trừ thuốc, dẫn đến tích lũy thuốc và tăng nguy cơ độc tính. Những điều này đòi hỏi việc điều chỉnh liều lượng thuốc cẩn thận để tránh tác dụng phụ thuốc người già.

1.2. Thực trạng đa thuốc và nguy cơ tương tác thuốc

Hiện tượng đa thuốc, tức là sử dụng từ năm loại thuốc trở lên, rất phổ biến ở người cao tuổi. Mỗi loại thuốc mới được thêm vào phác đồ điều trị đều mang theo nguy cơ tương tác thuốc người cao tuổi tiềm tàng. Các tương tác này có thể là tương tác thuốc-thuốc, thuốc-thức ăn, hoặc thuốc-bệnh. Sự phức tạp trong phác đồ điều trị làm cho việc quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi trở thành một thách thức lớn. Việc không nhận diện sớm các tương tác có thể dẫn đến các biến cố bất lợi nghiêm trọng, nhập viện kéo dài và thậm chí tử vong. Đây là lý do cần có các giải pháp giảm thiểu rủi ro tương tác thuốc ở bệnh nhân lớn tuổi.

II. Hậu Quả Khôn Lường Và Thách Thức Khi Tương Tác Thuốc Bất Lợi Xảy Ra Trên Người Già

Tương tác thuốc bất lợi ở người cao tuổi không chỉ đơn thuần là vấn đề y tế mà còn gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe, chất lượng cuộc sống và gánh nặng kinh tế. Khi hai hoặc nhiều loại thuốc tương tác với nhau, chúng có thể làm tăng cường hoặc giảm bớt tác dụng của nhau, hoặc thậm chí tạo ra các tác dụng mới không mong muốn. Các phản ứng này thường khó dự đoán và có thể biểu hiện dưới nhiều dạng, từ nhẹ như buồn nôn, chóng mặt đến nặng như suy tạng, xuất huyết, rối loạn nhịp tim hoặc tử vong. Đặc biệt, người cao tuổi có khả năng bù trừ sinh lý kém, khiến họ dễ bị tổn thương hơn khi xảy ra các tác dụng phụ thuốc người già nghiêm trọng.

Một trong những thách thức lớn nhất là nhận diện sớm các tương tác thuốc, đặc biệt khi người bệnh đang sử dụng nhiều loại thuốc và có nhiều bệnh lý nền. Các triệu chứng của tương tác thuốc có thể bị nhầm lẫn với các triệu chứng của bệnh lý nền hoặc quá trình lão hóa thông thường. Điều này đòi hỏi các cán bộ y tế phải có kiến thức sâu rộng về an toàn dược phẩm lão khoa và khả năng lâm sàng nhạy bén. Tài liệu nghiên cứu của Lê Thị Phương (2018) đã chỉ ra sự cần thiết của việc xây dựng danh mục các tương tác thuốc cần chú ý tại các bệnh viện lão khoa để hỗ trợ bác sĩ và dược sĩ trong việc nhận diện và phòng ngừa tương tác thuốc nguy hiểm. Việc thiếu thông tin hoặc thiếu công cụ hỗ trợ tại các cơ sở y tế cũng là một rào cản lớn trong việc quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi một cách hiệu quả.

2.1. Nhận diện các yếu tố nguy cơ tương tác thuốc

Việc nhận diện các yếu tố nguy cơ là bước đầu tiên trong việc quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi. Các yếu tố này bao gồm tuổi tác, số lượng thuốc sử dụng, chức năng gan/thận, các bệnh lý nền (như suy tim, đái tháo đường, bệnh gan), tình trạng dinh dưỡng, di truyền và các loại thuốc có chỉ số điều trị hẹp. Cần đặc biệt chú ý đến các thuốc được chuyển hóa bởi cùng một hệ enzyme hoặc có cơ chế tác dụng chồng chéo. Việc sàng lọc hồ sơ thuốc của bệnh nhân định kỳ giúp phát hiện sớm các nguy cơ tương tác thuốc người cao tuổi tiềm ẩn, từ đó có những biện pháp phòng ngừa tương tác thuốc hiệu quả cho người già.

2.2. Hậu quả nghiêm trọng từ các cặp tương tác thuốc nguy hiểm

Các tương tác thuốc nguy hiểm có thể dẫn đến những hậu quả khôn lường. Ví dụ, sự kết hợp của thuốc chống đông máu và thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nghiêm trọng. Tương tự, một số thuốc tim mạch khi dùng chung có thể gây ra rối loạn nhịp tim đe dọa tính mạng. Các hậu quả này không chỉ làm nặng thêm tình trạng bệnh mà còn đòi hỏi các can thiệp y tế khẩn cấp, kéo dài thời gian nằm viện, tăng chi phí điều trị và giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh. Việc cải thiện an toàn sử dụng thuốc cho người cao tuổi bằng cách nào là một câu hỏi cấp bách.

III. Phương Pháp Xây Dựng Danh Mục Tương Tác Thuốc Cần Chú Ý Trong Lão Khoa

Để đối phó hiệu quả với thách thức quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi, việc xây dựng một danh mục các tương tác thuốc cần chú ý là một phương pháp tiếp cận chủ động và có hệ thống. Danh mục này giúp các bác sĩ và dược sĩ nhanh chóng nhận diện các cặp thuốc có nguy cơ cao, từ đó đưa ra quyết định lâm sàng kịp thời và chính xác. Tài liệu nghiên cứu tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương của Lê Thị Phương (2018) đã minh họa một quy trình chi tiết để xây dựng danh mục này, bao gồm bốn bước chính. Quy trình bắt đầu bằng việc lựa chọn các thuốc đang được sử dụng tại bệnh viện, sau đó tiến hành tra cứu trên các phần mềm chuyên dụng như Micromedex (MM) và đối chiếu với các bảng tương tác quốc tế như Drug Interactions Facts (DIF).

Mục tiêu của việc này không chỉ là liệt kê mà còn là phân loại mức độ nghiêm trọng của các tương tác, giúp ưu tiên các biện pháp can thiệp. Các tương tác được phân loại từ mức độ chống chỉ định, nghiêm trọng, trung bình đến nhẹ, đảm bảo các tương tác có nguy cơ cao nhất được cảnh báo và xử lý hàng đầu. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh đa thuốc ở người cao tuổi, nơi việc kiểm soát từng cặp tương tác nhỏ có thể khó khăn. Một danh mục được xây dựng khoa học giúp đơn giản hóa quá trình ra quyết định, giảm gánh nặng thông tin cho các nhân viên y tế và cải thiện an toàn dược phẩm lão khoa. Bảng cảnh báo 49 cặp tương tác thuốc đã được đề xuất từ nghiên cứu này, cho thấy tính khả thi và hiệu quả của phương pháp này trong việc phòng ngừa tương tác thuốc nguy hiểm và quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi.

3.1. Quy trình lựa chọn thuốc và tra cứu tương tác

Quá trình này bắt đầu bằng việc thu thập danh mục thuốc sử dụng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương. Sau đó, các thuốc được sàng lọc theo tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ, ví dụ loại bỏ đa vitamin, dịch truyền, thuốc có nguồn gốc dược liệu. Các hoạt chất của thuốc phối hợp được tách riêng để tra cứu. Bước tiếp theo là sử dụng phần mềm chuyên dụng như Micromedex (MM) để tra cứu tất cả các cặp tương tác có thể xảy ra giữa các thuốc đã chọn. Đây là một bước quan trọng để phát hiện toàn diện các tương tác thuốc người cao tuổi.

3.2. Tiêu chí phân loại mức độ nghiêm trọng tương tác thuốc

Sau khi tra cứu, các tương tác được phân loại theo mức độ nghiêm trọng. Nghiên cứu của Lê Thị Phương (2018) tập trung vào các tương tác mức độ chống chỉ định và nghiêm trọng. Các cặp tương tác này được đối chiếu với các nguồn uy tín khác như Drug Interactions Facts (DIF) để đảm bảo tính chính xác và đồng thuận. Ngoài ra, việc tham khảo tiêu chuẩn BEERS cũng giúp xác định các tương tác đặc biệt nguy hiểm cho người cao tuổi. Quá trình phân loại giúp ưu tiên các biện pháp quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi hiệu quả.

IV. Cách Dược Sĩ Lâm Sàng Giảm Thiểu Tương Tác Thuốc Bất Lợi Cho Người Cao Tuổi

Vai trò của dược sĩ lâm sàng là cực kỳ quan trọng trong việc quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi. Dược sĩ lâm sàng không chỉ có kiến thức chuyên sâu về dược lý, dược động học mà còn nắm vững các nguyên tắc sử dụng thuốc an toàn cho bệnh nhân lớn tuổi. Họ đóng vai trò cầu nối giữa bác sĩ, bệnh nhân và điều dưỡng, đảm bảo phác đồ điều trị được tối ưu hóa và giảm thiểu rủi ro. Thông qua việc rà soát hồ sơ thuốc, dược sĩ có thể phát hiện các cặp tương tác thuốc tiềm ẩn, đánh giá mức độ nghiêm trọng và đề xuất các biện pháp can thiệp phù hợp. Các biện pháp này có thể bao gồm điều chỉnh liều, thay thế thuốc, thay đổi thời gian dùng thuốc hoặc tăng cường theo dõi lâm sàng.

Hoạt động tư vấn của dược sĩ không chỉ dừng lại ở việc phát hiện tương tác. Họ còn có nhiệm vụ giáo dục bệnh nhân và người nhà về tầm quan trọng của việc tuân thủ điều trị, cách sử dụng thuốc đúng cách và các dấu hiệu cần cảnh giác khi có tác dụng phụ thuốc người già. Sự can thiệp kịp thời của dược sĩ có thể giảm đáng kể tỷ lệ mắc tương tác thuốc nguy hiểm và các biến cố bất lợi khác. Nghiên cứu của Lê Thị Phương (2018) đã chứng minh hiệu quả của hoạt động tư vấn dược sĩ trong việc giảm thiểu tương tác thuốc bất lợi trên thực hành lâm sàng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương. Điều này khẳng định rằng vai trò dược sĩ lâm sàng là không thể thiếu trong việc cải thiện an toàn sử dụng thuốc cho người cao tuổi bằng cách nào.

Để tối ưu hóa hiệu quả, dược sĩ lâm sàng cần được trang bị các công cụ hỗ trợ như phần mềm tra cứu tương tác thuốc và các danh mục tương tác thuốc đã được chuẩn hóa. Sự phối hợp chặt chẽ với các bác sĩ lâm sàng cũng là yếu tố then chốt, tạo nên một đội ngũ chăm sóc sức khỏe đa ngành hiệu quả. Các giải pháp quản lý tương tác thuốc cho bệnh nhân lão khoa phải được triển khai một cách toàn diện và liên tục.

4.1. Vai trò tư vấn và can thiệp của dược sĩ

Dược sĩ lâm sàng thực hiện rà soát y lệnh, phân tích các đơn thuốc để tìm kiếm các tương tác thuốc người cao tuổi tiềm ẩn. Khi phát hiện tương tác, họ sẽ tư vấn trực tiếp cho bác sĩ về các giải pháp thay thế hoặc điều chỉnh phác đồ. Đối với bệnh nhân, dược sĩ giải thích rõ ràng về lý do tương tác, các triệu chứng cần chú ý và cách sử dụng thuốc an toàn. Vai trò này giúp giảm thiểu tác dụng phụ thuốc người già và tăng cường sự tuân thủ điều trị, là một trong những biện pháp phòng ngừa tương tác thuốc hiệu quả cho người già.

4.2. Giám sát và đánh giá hiệu quả phòng ngừa tương tác

Sau khi có các can thiệp, dược sĩ lâm sàng tiếp tục giám sát bệnh nhân để đánh giá hiệu quả của các biện pháp đã thực hiện. Việc này bao gồm theo dõi các thông số lâm sàng, xét nghiệm cận lâm sàng và phản hồi từ bệnh nhân. Thông tin thu thập được sẽ giúp điều chỉnh phác đồ nếu cần thiết và đánh giá tổng thể chiến lược quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi. Quá trình giám sát liên tục này đảm bảo an toàn dược phẩm lão khoa và tối ưu hóa kết quả điều trị lâu dài.

V. Kết Quả Ứng Dụng Thực Tiễn Danh Mục Tương Tác Thuốc Tại Bệnh Viện Lão Khoa

Ứng dụng thực tiễn của việc xây dựng danh mục tương tác thuốc cần chú ý đã mang lại những kết quả tích cực, đặc biệt tại các cơ sở y tế chuyên biệt như Bệnh viện Lão khoa Trung ương. Dựa trên nghiên cứu của Lê Thị Phương (2018), một danh mục gồm 49 cặp tương tác thuốc nguy hiểm đã được xây dựng và ban hành. Danh mục này tập trung vào các tương tác mức độ chống chỉ định và nghiêm trọng, những loại có khả năng gây hậu quả nghiêm trọng nhất cho người cao tuổi. Việc phổ biến danh mục này trong bệnh viện giúp các bác sĩ và dược sĩ nắm bắt nhanh chóng các nguy cơ tiềm ẩn, từ đó đưa ra các quyết định điều trị an toàn hơn.

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng, so với các bệnh viện đa khoa khác, mô hình bệnh tật và danh mục thuốc sử dụng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương có những khác biệt rõ rệt. Điều này dẫn đến sự khác biệt trong danh mục các cặp tương tác thuốc người cao tuổi cần cảnh báo. Danh mục 49 cặp tương tác đã được Hội đồng thuốc và Điều trị phê duyệt, trở thành một công cụ hữu ích trong thực hành lâm sàng hàng ngày. Sự có mặt của danh mục này giúp giảm thiểu thời gian tra cứu, tăng cường tính nhất quán trong các quyết định kê đơn và cải thiện tổng thể an toàn dược phẩm lão khoa. Đây là một ví dụ cụ thể về giải pháp giảm thiểu rủi ro tương tác thuốc ở bệnh nhân lớn tuổi hiệu quả.

Ngoài ra, việc triển khai danh mục còn đi kèm với các chương trình tập huấn cho nhân viên y tế, nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi. Sự kết hợp giữa công cụ hỗ trợ và giáo dục liên tục là chìa khóa để duy trì hiệu quả lâu dài. Danh mục này không chỉ giúp kiểm soát các tương tác hiện tại mà còn tạo nền tảng để cập nhật và bổ sung các tương tác mới khi có dữ liệu lâm sàng hoặc thuốc mới ra đời. Điều này góp phần vào việc phòng ngừa tương tác thuốc nguy hiểm một cách chủ động.

5.1. Các cặp tương tác thuốc thường gặp và cần cảnh báo

Danh mục 49 cặp tương tác thuốc đã được xác định bao gồm nhiều loại thuốc phổ biến được sử dụng trong điều trị các bệnh lý lão khoa. Ví dụ, tương tác giữa thuốc chống đông máu và NSAIDs, thuốc tim mạch với thuốc lợi tiểu, hoặc thuốc điều trị đái tháo đường với các thuốc khác có thể ảnh hưởng đến đường huyết. Các tương tác này, khi xảy ra ở người cao tuổi, có thể gây ra biến chứng nghiêm trọng. Việc làm nổi bật các cặp tương tác này giúp các bác sĩ và dược sĩ tập trung giám sát và can thiệp kịp thời, đảm bảo an toàn thuốc cho người cao tuổi.

5.2. Hiệu quả của danh mục trong thực hành lâm sàng

Việc ban hành và phổ biến danh mục tương tác thuốc tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương đã nâng cao nhận thức của đội ngũ y tế. Danh mục này đã được Hội đồng thuốc và Điều trị phê duyệt, giúp chuẩn hóa quy trình kê đơn và kiểm soát thuốc. Kết quả ban đầu cho thấy sự giảm thiểu đáng kể các trường hợp tương tác thuốc bất lợi được phát hiện và can thiệp. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi và cung cấp một hướng dẫn quản lý tương tác thuốc bất lợi cho người cao tuổi tại nhà và bệnh viện.

VI. Bí Quyết Nâng Cao An Toàn Thuốc Và Tầm Nhìn Quản Lý Tương Tác Cho Người Cao Tuổi

Để thực sự nâng cao an toàn thuốc cho người cao tuổi và kiểm soát hiệu quả các tương tác thuốc bất lợi, cần có một chiến lược toàn diện và liên tục. Bí quyết nằm ở sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên gia y tế, sự tham gia chủ động của bệnh nhân và việc ứng dụng công nghệ hiện đại. Các chương trình giáo dục y tế liên tục cho bác sĩ, dược sĩ và điều dưỡng về dược động học thay đổi ở người cao tuổi và các tác dụng phụ thuốc người già là nền tảng. Việc xây dựng và cập nhật các danh mục tương tác thuốc cần chú ý, như đã thực hiện tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương, cần được nhân rộng và tùy chỉnh cho phù hợp với từng cơ sở y tế. Điều này đảm bảo rằng thông tin quan trọng luôn sẵn có và dễ tiếp cận.

Bên cạnh đó, việc tăng cường vai trò của dược sĩ lâm sàng trong các nhóm chăm sóc đa chuyên khoa là rất quan trọng. Dược sĩ có thể cung cấp những đánh giá chuyên sâu về tính tương thích của các loại thuốc, từ đó đưa ra các khuyến nghị điều chỉnh phác đồ hiệu quả. Việc ứng dụng các hệ thống hỗ trợ quyết định lâm sàng (CDSS) tích hợp khả năng kiểm tra tương tác thuốc tự động cũng là một giải pháp quản lý tương tác thuốc cho bệnh nhân lão khoa đầy hứa hẹn. Các hệ thống này có thể cảnh báo ngay lập tức về các tương tác tiềm ẩn, giúp bác sĩ đưa ra quyết định an toàn hơn trước khi kê đơn. Đồng thời, giáo dục bệnh nhân và người nhà về tầm quan trọng của việc thông báo đầy đủ các loại thuốc đang sử dụng, bao gồm cả thực phẩm chức năng và thuốc không kê đơn, là yếu tố then chốt để phòng ngừa tương tác thuốc nguy hiểm.

Tương lai của quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi hướng tới cá thể hóa điều trị, dựa trên dữ liệu di truyền và sinh lý riêng của từng bệnh nhân. Việc nghiên cứu sâu hơn về các rủi ro tương tác thuốc khi dùng nhiều loại thuốc ở người già và phát triển các phác đồ điều trị được cá nhân hóa sẽ là trọng tâm. Các biện pháp phòng ngừa tương tác thuốc hiệu quả cho người già cần được liên tục cải tiến.

6.1. Hợp tác đa chuyên khoa trong quản lý tương tác thuốc

Việc quản lý tương tác thuốc bất lợi trên người cao tuổi đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên khoa. Bác sĩ, dược sĩ, điều dưỡng và cả bệnh nhân cần cùng nhau chia sẻ thông tin và đưa ra quyết định. Dược sĩ lâm sàng nên tham gia tích cực vào các buổi hội chẩn, rà soát hồ sơ thuốc và đưa ra khuyến nghị. Môi trường làm việc đa chuyên khoa giúp phát hiện sớm các tương tác, tối ưu hóa phác đồ điều trị và giảm rủi ro tương tác thuốc khi dùng nhiều loại thuốc ở người già.

6.2. Phát triển công cụ hỗ trợ và giáo dục bệnh nhân

Đầu tư vào các công nghệ hỗ trợ quyết định lâm sàng (CDSS) giúp tự động cảnh báo tương tác thuốc người cao tuổi là cần thiết. Đồng thời, các chương trình giáo dục bệnh nhân và người thân về tầm quan trọng của việc hiểu rõ thuốc mình đang dùng, các dấu hiệu tác dụng phụ thuốc người già và cách báo cáo chúng là không thể thiếu. Việc trao quyền cho bệnh nhân bằng kiến thức giúp họ chủ động hơn trong việc bảo vệ sức khỏe và góp phần vào cải thiện an toàn sử dụng thuốc cho người cao tuổi bằng cách nào.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ gia tăng nhanh chóng; tỷ lệ người cao tuổi chiếm khoảng 10% dân số vào năm 2011. Bệnh nhân cao tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ cao gặp phải các biến cố bất lợi của thuốc và phản ứng có hại của thuốc (ADR), đặc biệt là các tương tác thuốc bất lợi. Nguyên nhân xuất phát từ việc người cao tuổi thường mắc đồng thời nhiều bệnh lý mạn tính, phải sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc (đa dược lượng) và có những thay đổi sinh lý làm biến đổi dược động học, dược lực học của thuốc.

Trong thực hành lâm sàng, việc tra cứu tương tác thuốc dựa trên các cơ sở dữ liệu (CSDL) hiện có gặp nhiều trở ngại do sự thiếu đồng nhất giữa các tài liệu trong việc phân loại mức độ nghiêm trọng. Thêm vào đó, các phần mềm cảnh báo tự động thường có độ đặc hiệu thấp, tạo ra nhiều "cảnh báo giả" về những tương tác không có ý nghĩa lâm sàng, dẫn đến tình trạng bác sĩ có xu hướng bỏ qua cảnh báo. Để giải quyết thực trạng này, việc kết hợp giữa CSDL tra cứu chọn lọc với hoạt động tư vấn trực tiếp của dược sĩ lâm sàng là giải pháp cần thiết nhằm kiểm soát và phòng ngừa tương tác thuốc bất lợi.

Bệnh viện Lão khoa Trung ương là cơ sở chuyên khoa đầu ngành tuyến cao nhất về khám, điều trị và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại Việt Nam. Khóa luận tốt nghiệp dược sĩ của tác giả Lê Thị Phương được thực hiện với 2 mục tiêu cụ thể:

1. Xây dựng danh mục tương tác thuốc cần chú ý trong thực hành lâm sàng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương.
2. Đánh giá hiệu quả hoạt động tư vấn của dược sĩ trong giảm thiểu tương tác thuốc bất lợi trên thực hành lâm sàng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Nghiên cứu xây dựng danh mục: Toàn bộ danh mục 292 hoạt chất sử dụng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương năm 2017.
• Nghiên cứu đánh giá can thiệp: Bệnh án nội trú tại 4 khoa lâm sàng có tỷ lệ tương tác thuốc cao nhất (Khoa Thần kinh - Alzheimer, Khoa Nội tiết - Cơ xương khớp, Khoa Tim mạch can thiệp ngoại, Khoa Ung bướu và Điều trị giảm nhẹ).
• Thời gian nghiên cứu: Dữ liệu hồi cứu giai đoạn trước can thiệp từ tháng 01/2017 đến tháng 10/2017 (2.169 bệnh án) và dữ liệu tiến cứu giai đoạn can thiệp tư vấn từ ngày 01/03/2018 đến ngày 31/03/2018 (416 bệnh án). Khảo sát thăm dò phân bố tương tác thuốc thực hiện từ ngày 06/11/2017 đến ngày 05/12/2017.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên các lý thuyết nền tảng về dược lý học, dược động học, dược lực học trên người cao tuổi và các tiêu chuẩn quốc tế về sử dụng thuốc an toàn cho bệnh nhân lão khoa:

• Khái niệm và phân loại tương tác thuốc: Phân chia theo cơ chế thành tương tác dược động học (ảnh hưởng đến hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ) và tương tác dược lực học (đồng vận, hiệp đồng hoặc đối kháng tác dụng dược lý/độc tính).
• Nguồn CSDL và tài liệu tham khảo chuyên khảo:
  • Drug interactions — IBM Micromedex (MM): CSDL trực tuyến phân loại mức độ nặng theo 5 cấp bậc (Chống chỉ định, Nghiêm trọng, Trung bình, Nhẹ, Không rõ).
  • Drug Interaction Facts (DIF) của David S. Tatro: Đánh giá theo mức độ ý nghĩa (từ mức 1 đến 5) kết hợp giữa độ nặng và mức độ y văn ghi nhận.
  • Hansten and Horn’s Drug Interactions Analysis and Management và Stockley’s Drug Interactions: Sử dụng để tra cứu cơ chế, hậu quả và biện pháp xử trí.
  • Tiêu chuẩn BEERS 2015 của Hội Lão khoa Hoa Kỳ (American Geriatrics Society): Cung cấp danh mục các thuốc và cặp tương tác thuốc - thuốc có ý nghĩa lâm sàng cần tránh ở người cao tuổi.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích dữ liệu thứ cấp và can thiệp lâm sàng:

• Quy trình 4 bước xây dựng danh mục tương tác thuốc:
  1. Lọc hoạt chất: Áp dụng tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ đối với 292 hoạt chất của bệnh viện năm 2017 (loại trừ thuốc phối hợp đa vitamin/khoáng chất, dịch truyền/thẩm phân, máu/chế phẩm máu, vi khuẩn đông khô, thuốc nguồn gốc dược liệu, thuốc dùng ngoài).
  2. Tra cứu trên MM: Nhập các hoạt chất hợp lệ vào MM, lọc các cặp tương tác ở mức "Chống chỉ định" và "Nghiêm trọng".
  3. Đồng thuận CSDL: Đối chiếu kết quả với DIF, chỉ chọn các cặp có mức độ nghiêm trọng (mức ý nghĩa 1 hoặc 4 trong DIF loại bỏ trung bình theo phương pháp của Abarca và cộng sự), sau đó bổ sung các cặp tương tác đặc thù từ tiêu chuẩn BEERS 2015.
  4. Hoàn thiện danh mục: Tổng hợp cơ chế, hậu quả và xây dựng hướng dẫn xử trí cụ thể cho thực hành lâm sàng thông qua tài liệu của Hansten & Horn và Stockley.
• Thiết kế nghiên cứu can thiệp so sánh trước - sau (Before - After study):
  • Giai đoạn trước tư vấn: Rà soát hồi cứu 2.169 bệnh án nội trú tại 4 khoa được chọn để xác định tỷ lệ xuất hiện các cặp tương tác trong danh mục đã ban hành.
  • Giai đoạn tư vấn: Rà soát tiến cứu 416 bệnh án nội trú tại 4 khoa. Khi phát hiện tương tác thuốc, dược sĩ lâm sàng gặp và trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để giải thích cơ chế, nguy cơ và đề xuất giải pháp xử trí, sau đó theo dõi y lệnh tiếp theo để đánh giá mức độ chấp nhận (Chấp nhận hoàn toàn, Chấp nhận một phần, Không chấp nhận).
• Phương pháp xử lý số liệu: Nhập và xử lý dữ liệu bằng phần mềm Microsoft Excel 2016 và IBM SPSS 22.0. Sử dụng kiểm định Kolmogorov-Smirnov/Shapiro-Wilk để kiểm tra phân phối chuẩn; kiểm định Student’s t-test hoặc Mann-Whitney U test cho biến liên tục; kiểm định Chi-square ($\chi^2$) để so sánh tỷ lệ tương tác giữa hai giai đoạn. Mức ý nghĩa thống kê được xác định khi $p < 0,05$.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan

Chương này tổng hợp các cơ sở lý luận và bằng chứng dịch tễ học liên quan đến tương tác thuốc:

• Định nghĩa, cơ chế tương tác dược động học và dược lực học; phân tích các yếu tố nguy cơ dẫn đến tương tác bất lợi như số lượng thuốc sử dụng (bệnh nhân dùng 5–9 thuốc có 50% nguy cơ, dùng $\ge 20$ thuốc nguy cơ tăng lên 100%), số lượng bác sĩ cùng kê đơn, yếu tố di truyền enzym chuyển hóa CYP450, bệnh lý mắc kèm và các thuốc có phạm vi điều trị hẹp (digoxin, theophyllin, thuốc chống đông, carbamazepin...).
• Đặc điểm biến đổi sinh lý ở người cao tuổi ảnh hưởng đến dùng thuốc: Giảm tiết acid dạ dày và chậm tháo rỗng; giảm lượng nước toàn phần, giảm albumin huyết tương, tăng tỷ lệ mỡ; giảm khối lượng và lưu lượng máu qua gan, giảm hoạt tính enzym chuyển hóa; giảm mức lọc cầu thận làm kéo dài thời gian bán thải của các thuốc bài xuất nguyên vẹn qua thận.
• Các biện pháp quản lý tương tác: Phân tích ưu nhược điểm của CSDL tra cứu (sự bất đồng giữa các CSDL dao động từ 14% đến 44%), phần mềm kê đơn tích hợp cảnh báo (tần suất báo động giả cao) và các bộ công cụ sàng lọc như tiêu chuẩn BEERS 2015.
• Đánh giá vai trò của dược sĩ lâm sàng qua y văn quốc tế: Các can thiệp của dược sĩ giúp giảm từ 23,9% đến 50% tỷ lệ tương tác thuốc, giảm 81% tương tác nghiêm trọng và giảm tỷ lệ tái nhập viện.

Chương II: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết các tiêu chuẩn lựa chọn mẫu, quy trình nghiên cứu 4 bước xây dựng danh mục và quy trình can thiệp lâm sàng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương:

• Tiêu chuẩn loại trừ 26 thuốc không phù hợp từ 292 hoạt chất ban đầu; 14 hoạt chất đơn thành phần không tra cứu được trên MM, còn lại 252 hoạt chất đưa vào phân tích.
• Tiêu chí đồng thuận giữa MM và DIF; cách thức phân loại quy ước mức độ nặng (Chống chỉ định: nguy cơ luôn vượt trội lợi ích, cấm phối hợp; Nghiêm trọng: tránh phối hợp, chỉ dùng trong tình huống đặc biệt có can thiệp/giám sát).
• Kết quả khảo sát thăm dò tỷ lệ bệnh án có tương tác tại 8 khoa lâm sàng để chọn 4 khoa có tỷ lệ cao nhất đưa vào nghiên cứu chính thức.
• Quy trình ghi nhận thông tin bệnh án, phiếu can thiệp dược lâm sàng và tiêu chí phân loại mức độ chấp nhận của bác sĩ.

Chương III: Kết quả nghiên cứu

Trình bày các dữ liệu thực nghiệm thu được từ quá trình xây dựng danh mục và can thiệp lâm sàng:

• Ban hành thành công "Danh mục tương tác thuốc cần chú ý trong thực hành lâm sàng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương" gồm 49 cặp tương tác (theo Quyết định số 198/QĐ-BVLK).
• Thống kê tỷ lệ tương tác tại 8 khoa qua khảo sát thăm dò: Tim mạch can thiệp ngoại (25,0%), Thần kinh - Alzheimer (12,4%), Ung bướu và Điều trị giảm nhẹ (5,8%), Nội tiết - Cơ xương khớp (4,6%), Phục hồi chức năng (2,9%), Tim mạch hô hấp (2,5%), Nội chung (2,0%), Sức khỏe tâm thần (0,0%).
• So sánh đặc điểm mẫu nghiên cứu: Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tuổi trung vị (75 tuổi ở cả hai giai đoạn), tỷ lệ nữ giới (60,9% so với 57,7%) và số lượng thuốc trung vị/bệnh án (8 thuốc so với 9 thuốc) giữa hai giai đoạn ($p > 0,05$).
• Tỷ lệ bệnh án xuất hiện tương tác thuốc giảm từ 11,9% (259/2.169 bệnh án) ở giai đoạn trước can thiệp xuống còn 7,2% (30/416 bệnh án) ở giai đoạn can thiệp tư vấn ($p = 0,005$).

Khoa lâm sàng	Giai đoạn trước tư vấn ($n/N$, %)	Giai đoạn tư vấn ($n/N$, %)	Giá trị $p$
Tổng 4 khoa	259/2.169 (11,9%)	30/416 (7,2%)	0,005
Thần kinh - Alzheimer	161/1.085 (14,9%)	17/186 (9,1%)	0,039
Ung bướu và Điều trị giảm nhẹ	21/137 (15,3%)	3/60 (5,0%)	0,092
Nội tiết - Cơ xương khớp	42/809 (5,2%)	6/138 (4,3%)	0,816
Tim mạch can thiệp ngoại	35/138 (25,4%)	4/32 (12,5%)	0,165

• Phân tích chi tiết các cặp tương tác: Cặp clopidogrel - thuốc ức chế bơm proton (PPI như esomeprazol, rabeprazol) chiếm tỷ lệ cao nhất và giảm mạnh từ 9,3% xuống 4,6% ($p = 0,002$).
• Mức độ chấp nhận tư vấn: Thực hiện 32 lượt tư vấn trực tiếp trên 5 cặp tương tác phát hiện được; kết quả ghi nhận 21 lượt chấp nhận hoàn toàn (65,6%), 11 lượt chấp nhận một phần (34,4%) và không có lượt nào từ chối hoàn toàn (0,0%).
• Khảo sát các nguyên nhân bác sĩ chưa chấp nhận thay đổi y lệnh: Tham khảo ý kiến/kinh nghiệm của bác sĩ chuyên khoa khác (tâm thần, tiêu hóa); kinh nghiệm điều trị cá nhân; cân nhắc lợi ích vượt trội nguy cơ trên ca bệnh nặng/kích động; rào cản chi phí thuốc điều trị thay thế; sự khác biệt giữa các tài liệu tra cứu; sự thiếu hụt thuốc thay thế tại kho Dược (như tạm hết pantoprazol).

Chương IV: Bàn luận

Tập trung phân tích, so sánh các phát hiện nghiên cứu với các công bố khoa học trong và ngoài nước:

• Đánh giá tính khả thi và độ tin cậy của phương pháp xây dựng danh mục phối hợp MM và DIF; việc rút gọn từ 954 cặp tương tác trên MM xuống 49 cặp đồng thuận giúp hạn chế tình trạng quá tải thông tin và báo động giả cho bác sĩ.
• Phân tích sâu các nhóm tương tác nguy hiểm trên người cao tuổi: Nguy cơ xoắn đỉnh/kéo dài khoảng QT (10 cặp), hội chứng serotonin liên quan đến linezolid (5 cặp), tăng nguy cơ xuất huyết do NSAIDs và thuốc chống đông (5 cặp), độc tính của thuốc kháng cholinergic làm sa sút nhận thức và tăng nguy cơ ngã.
• So sánh danh mục 49 cặp của đề tài với danh mục của John R. Horn (trùng 3 cặp do khác biệt danh mục thuốc), Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ (trùng 3 cặp), Bệnh viện Hợp Lực Thanh Hóa (trùng 16/26 cặp), Bệnh viện Thanh Nhàn (trùng 13/25 cặp).
• Phân tích hiệu quả can thiệp của dược sĩ lâm sàng và bản chất của các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định kê đơn trong thực tế lâm sàng lão khoa.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã hoàn thành toàn diện 2 mục tiêu nghiên cứu với các kết quả cụ thể:

[292 hoạt chất BV năm 2017] 
                 [DANH MỤC 49 CẶP TƯƠNG TÁC THUỐC CẦN CHÚ Ý]
                 (4 Chống chỉ định + 45 Nghiêm trọng / QĐ 198/QĐ-BVLK)

1. Xây dựng và ban hành danh mục tương tác thuốc chuẩn hóa:

   • Thiết lập danh mục gồm 49 cặp tương tác thuốc bất lợi cần chú ý (4 cặp Chống chỉ định, 45 cặp Nghiêm trọng) liên quan đến 46 thuốc/nhóm thuốc sử dụng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương.
   • Danh mục bao gồm 32 tương tác dược lực học và 17 tương tác dược động học; tập trung vào các nguy cơ chính: kéo dài khoảng QT (10 cặp), hội chứng serotonin (6 cặp), tăng nguy cơ xuất huyết (5 cặp), suy giảm nhận thức và ngã (5 cặp), tiêu cơ vân cấp (5 cặp).
   • Danh mục được Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương ký ban hành chính thức theo Quyết định số 198/QĐ-BVLK để áp dụng trong toàn viện.

2. Chứng minh hiệu quả can thiệp của dược sĩ lâm sàng:

   • Tỷ lệ bệnh án nội trú có tương tác thuốc bất lợi tại 4 khoa nghiên cứu giảm có ý nghĩa thống kê từ 11,9% (giai đoạn trước can thiệp) xuống còn 7,2% (giai đoạn can thiệp) ($p = 0,005$).
   • Giảm đáng kể tỷ lệ xuất hiện cặp tương tác phổ biến nhất giữa clopidogrel và PPI từ 9,3% xuống 4,6% ($p = 0,002$).
   • Đạt tỷ lệ chấp nhận tư vấn tích cực từ phía bác sĩ điều trị: 100% các trường hợp có tương tác đều đồng thuận ghi nhận có tương tác, trong đó 65,6% chấp nhận thay đổi y lệnh hoàn toàn và 34,4% chấp nhận một phần.

3. Đóng góp về mặt thực tiễn và học thuật:

   • Đây là một trong những nghiên cứu can thiệp dược lâm sàng đầu tiên tại Việt Nam đánh giá bài bản vai trò của dược sĩ lâm sàng trong việc kiểm soát tương tác thuốc bất lợi trên đối tượng bệnh nhân cao tuổi nội trú.
   • Cung cấp mô hình quy trình đồng thuận CSDL (MM kết hợp DIF và BEERS) có thể tham khảo và áp dụng cho các cơ sở khám chữa bệnh khác.
   • Làm rõ các rào cản tâm lý, chuyên môn và quản trị ảnh hưởng đến việc tuân thủ khuyến cáo tương tác thuốc trong bệnh viện.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận đã thẳng thắn nêu rõ các hạn chế trong quá trình thực hiện:

• Thời gian và cỡ mẫu can thiệp: Giai đoạn can thiệp tư vấn tiến cứu chỉ diễn ra trong thời gian 01 tháng (tháng 03/2018) với cỡ mẫu 416 bệnh án, nhỏ hơn đáng kể so với giai đoạn trước can thiệp (2.169 bệnh án trong 10 tháng).
• Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu mới tiến hành tại 4 khoa lâm sàng nội trú của một bệnh viện chuyên khoa lão khoa tuyến trung ương, chưa bao phủ toàn bộ các khoa phòng và chưa đánh giá trên nhóm bệnh nhân ngoại trú.
• Tính tổng quát của danh mục: Danh mục 49 cặp tương tác được xây dựng dựa trên danh mục thuốc năm 2017 của Bệnh viện Lão khoa Trung ương nên mang tính đặc thù cao theo mô hình bệnh tật người cao tuổi, khó áp dụng nguyên vẹn sang các bệnh viện đa khoa hoặc chuyên khoa khác mà không qua hiệu chỉnh.
• Chỉ tiêu đánh giá: Nghiên cứu mới dừng lại ở việc đánh giá tỷ lệ tương tác trên bệnh án và sự thay đổi kê đơn của bác sĩ, chưa theo dõi trực tiếp các biến cố lâm sàng thực tế xuất hiện trên bệnh nhân (như tỷ lệ biến cố xuất huyết thực tế, biến cố xoắn đỉnh hay tỷ lệ ADR xảy ra).

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng can thiệp tư vấn dược lâm sàng trên toàn bộ các khoa lâm sàng và khu vực điều trị ngoại trú với thời gian theo dõi dài hơn.
• Thiết kế các nghiên cứu theo dõi dọc đánh giá trực tiếp kết cục lâm sàng của người bệnh khi gặp tương tác thuốc bất lợi.
• Định kỳ cập nhật danh mục tương tác thuốc theo danh mục thuốc thực tế hàng năm của bệnh viện.

Giá trị tham khảo

Công trình khóa luận mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Dược sĩ lâm sàng và Khoa Dược các bệnh viện: Tham khảo phương pháp luận 4 bước để xây dựng danh mục tương tác thuốc bệnh viện bằng cách phối hợp các CSDL quốc tế (Micromedex, DIF, Stockley, Hansten & Horn) kết hợp tiêu chuẩn chuyên khoa (BEERS 2015), giúp tối ưu hóa hệ thống cảnh báo và triển khai dịch vụ tư vấn dược tại giường bệnh.
• Bác sĩ điều trị chuyên khoa Lão khoa, Nội khoa, Tim mạch, Thần kinh: Nắm bắt nhanh 49 cặp tương tác nguy cơ cao thường gặp trên người cao tuổi (đặc biệt là các cặp gây kéo dài khoảng QT, hạ huyết áp thế đứng, xuất huyết tiêu hóa, tương tác giữa clopidogrel với PPI, tương tác thuốc chống loạn thần) và các biện pháp xử trí thay thế tương ứng.
• Sinh viên và học viên sau đại học ngành Dược/Y: Tài liệu mẫu mực về phương pháp nghiên cứu dược lâm sàng can thiệp so sánh trước - sau, phương pháp thống kê y sinh học xử lý biến phân loại/biến liên tục và kỹ năng tổng quan tài liệu chuyên khảo.
• Hội đồng Thuốc và Điều trị tại các cơ sở y tế: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách quản lý sử dụng thuốc an toàn, quy trình phối hợp liên ngành giữa Bác sĩ - Dược sĩ và danh mục kiểm soát nguy cơ trong kê đơn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chí lựa chọn và loại trừ khi xây dựng danh mục tương tác thuốc trong nghiên cứu là gì? Tác giả chọn các hoạt chất nằm trong danh mục thuốc sử dụng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương năm 2017. Tiêu chuẩn loại trừ bao gồm: thuốc phối hợp đa vitamin và khoáng chất, dịch truyền/dung dịch thẩm phân, máu và chế phẩm từ máu, vi khuẩn đông khô, thuốc có nguồn gốc dược liệu và thuốc dùng ngoài. Sau khi loại trừ 26 thuốc không đạt tiêu chuẩn và 14 thuốc đơn thành phần không tra cứu được trên Micromedex, có 252 hoạt chất được đưa vào tra cứu tương tác.

2. Danh mục tương tác thuốc cần chú ý cuối cùng gồm bao nhiêu cặp và cơ chế phân bố như thế nào? Danh mục hoàn thiện gồm 49 cặp tương tác thuốc (4 cặp Chống chỉ định và 45 cặp Nghiêm trọng) liên quan đến 46 thuốc/nhóm thuốc. Xét theo cơ chế có 32 tương tác dược lực học và 17 tương tác dược động học. Các nhóm thuốc xuất hiện nhiều nhất là kháng sinh (20 cặp), thuốc tác động trên hệ thần kinh trung ương (18 cặp), thuốc tim mạch (14 cặp) và NSAIDs (5 cặp).

3. Tỷ lệ bệnh án có tương tác thuốc thay đổi như thế nào sau khi có sự can thiệp của dược sĩ lâm sàng? Sau khi dược sĩ lâm sàng tiến hành rà soát và tư vấn trực tiếp cho bác sĩ kê đơn, tỷ lệ bệnh án có tương tác thuốc tại 4 khoa nghiên cứu đã giảm từ 11,9% (259/2.169 bệnh án ở giai đoạn trước tư vấn) xuống còn 7,2% (30/416 bệnh án ở giai đoạn tư vấn), sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với $p = 0,005$. Cặp tương tác clopidogrel - PPI giảm từ 9,3% xuống 4,6% ($p = 0,002$).

4. Tỷ lệ chấp nhận tư vấn của bác sĩ điều trị đạt mức độ nào và những yếu tố nào cản trở việc chấp nhận? Trong tổng số 32 lượt dược sĩ tư vấn trực tiếp, có 21 lượt được bác sĩ chấp nhận hoàn toàn (65,6%), 11 lượt chấp nhận một phần (34,4%) và không có lượt nào từ chối (0,0%). Các nguyên nhân khiến bác sĩ chưa thay đổi y lệnh bao gồm: kê đơn theo kinh nghiệm/hội chẩn của bác sĩ chuyên khoa khác (tâm thần, tiêu hóa); dựa vào kinh nghiệm cá nhân; đánh giá lợi ích vượt trội nguy cơ trên bệnh nhân nặng; áp lực chi phí của thuốc thay thế; sự không đồng nhất giữa các CSDL và tình trạng thiếu thuốc thay thế tại kho Dược.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của dược sĩ Lê Thị Phương đã xây dựng thành công danh mục 49 cặp tương tác thuốc bất lợi cần chú ý tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương và được phê duyệt ban hành theo Quyết định số 198/QĐ-BVLK. Nghiên cứu khẳng định hoạt động tư vấn trực tiếp của dược sĩ lâm sàng giúp giảm có ý nghĩa thống kê tỷ lệ bệnh án xuất hiện tương tác thuốc từ 11,9% xuống 7,2% ($p = 0,005$). Kết quả này cung cấp bằng chứng thực tiễn quan trọng về vai trò của dược sĩ lâm sàng trong việc nâng cao an toàn và tối ưu hóa điều trị bằng thuốc cho bệnh nhân cao tuổi tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI LÊ THỊ PHƯƠNG QUAN LY TUONG TAC THUOC BAT LỢI TRONG THUC HANH LAM SANG TAI BENH VIEN LAO KHOA TRUNG UONG KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP DƯỢC SĨ HÀ NỌI-2018 BOY TE TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI LÊ THỊ PHƯƠNG MÃ SINH VIÊN: 1301325 QUAN LY TUONG TAC THUOC BAT LỢI TRONG THỰC HANH LAM SANG TAI BENH VIEN LAO KHOA TRUNG UONG KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP DƯỢC SĨ Người hướng dẫn: 1. Nguyễn Hoàng Anh 2. Vũ Thị Trinh ANới thực hiện: 1. Bệnh viện Lão khoa Trung ương, 2.

Trung tâm DI&ADR Quốc gia LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến PGS. Nguyễn Hoàng Anh — Giảng viên bộ môn Được lực, Giám đắc Trung tâm DI&-4DR Quốc gia, người thầy đã định hướng và cho tôi những nhận xét quý báu trong suốt quá trình tôi thực hiện khóa luận này. Tôi xin chân thinh cam on ThS. Phan Viét Sinh- Trưởng khoa Dược và Thể.

Vũ Thị Trinh— Dược sỹ lâm sàng Bệnh viện Lão khoa Trung ương đã luôn quan tâm, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện cho tôi thực hiện đề tài. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới Ban Giám đốc, các khoa phòng chức năng, các bác sỹ lâm sàng tại Bệnh viện Lão khoa Trung wong. Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới ĐS. Nguyễn Mai Hoa- Cán bộ Trung tâm DI&ADR Quốc gia.

Chị luôn theo sắt và tận tình hướng dẫn tôi ngay từ những ngày đầu thực hiện khóa luận này. Tôi xin cảm ơn các cán bộ Trung tâm DI&ADR Quốc gia đã luôn nhiệt tình quan tâm, giúp đỡ tôi. Tôi xin được gửi lời cảm ơn đến zoàn thể các thấy cô giáo Trường Đại học Dược Hà Nội, những người thay nhiệt huyết, yêu nghề, luôn tận tâm với sinh viên chúng tôi. Và cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình tôi, bạn bè tôi, những người luôn ở bên và là chỗ dựa vững chắc cho tôi trong cuộc sống.

Hà Nội, tháng 5 năm 2018 Lê Thị Phương, MỤC LỤC DANH MỤC CAC Ki HIEU, CHU VIET TAT DANH MUC CAC BANG DANH MỤC CÁC HÌNH DAT VAN DE. CHUONG I: TONG QUAN. Khải niệm tương tác thuố 1. Phân loại tương tác thuốc.

Dịch tễ tương tác thuốc. Các yếu tố nguy cơ gây tương tác thuổ. Hậu quả của tương tác thụ ột số vấn để liên quan đến tương tác thuốc trên đối tượng. Những sự khác biệt về dược động học và được lực học trên người cao tuéi.

Đặc điểm bệnh lý và sử dụng thuốc ở người cao tuổi. Đặc điểm tương tác thuốc trên người cao tuổi. Các biện pháp quản lj và dự phòng tương tắc trên người cao tuổi. Can thiệp của dược sỹ lâm sàng liên quan đến tương tác thuốc CHƯƠNG II: ĐÓI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.

Xây dựng danh mục tương tác thuốc cần chú ý trong thực hành lâm sàng. tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương. Đắi tượng nghiên cửu. Phương pháp nghiên cứu.

Đánh giá hiệu quả tư vấn của dược sỹ trong giám thiểu tương tác thuốc bat lợi trên thực hành lâm sàng. Đối tượng nghiên cứu. Phương pháp xử lý số liệu. 24 CHUONG III: KET QUA NGHIEN CUU.

Xây dựng danh mục tương tác thuốc cần chú ý trong thực hành lâm sàng26 3. Đánh giá hiệu quả hoạt động tư vấn của dược sỹ trong giảm thiểu tương tác thuốc bắt lợi trên thực hành lâm sàng. Kết quả ban hành danh mục tương tác thuốc. Kết quả chọn khoa nghiên cứu.

Đặc điểm liên quan đến bệnh nhân và thuốc sứ dụng trong 2 giai đoạn trước tư vẫn và giai đoạn tư vá —-. Đặc điểm tương tác thuốc trong 2 giai đoạn trước tư vấn và giai đoạn te vấn 3l 3. Kết quả mức độ chấp nhận của bác sỹ đối với sư tư vẫn của dược sỹ 3. Tìm hiểu nguyên nhân, yếu tổ ảnh hưởng đến quyết định không chấp nhận ne van qua ý kiến của bác sỹ.

CHƯƠNG IV: BÀN LUẬN 4. Xây dựng danh mục tương tác thuốc cần chú ý trong thực hành lâm sàng, tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương. Đánh giá hiệu quả tư vấn của dược sỹ trong giảm thiểu tương tác thuốc bất lợi trên thực hành lâm sàng. Đặc điểm mẫu nghiên cửu.

Đặc điểm tương tác thuốc 4. Kết quả so sánh tỷ lệ xuất hiện tương tác thuốc 2 giai đoạn trước tư vẫn và tư vấn. Kết quả về mức độ chấp nhậ) 4. Một số nguyên nhân, yêu tổ ảnh hưởng đến quyết định không chấp nhận tư vấn qua ý kiến của bác sỹ.

Ưu điểm và hạn chế của nghiên cứu. ĐÈ XUẤT TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TÁT ADR Phân ứng có hại của thuốc (Adverse Drug Reaction) CSDL Cơ sở dữ liệu cep Chong chi định DIF Drug Interaction Facts HH Hansten and Hom’s Drug Interactions Analysis and Management MM Drug interactions — Micromedex® Solutions SDI Stockley’s Drug Interactions. STT Số thứ tự YNLS 'Ý nghĩa lâm sàng, TTT Tương tác thuốc DANH MỤC CÁC BẢNG Tên bảng Trang Bảng I.1 [ Một số cơ sở dữ liệu tra cứu tương tác thuốc thường dùng "1 Bảng I.2 | Bảng phân loại mức độ nặng của tương tác trong MM. | Bảng phân loại mức độ ý nghĩa của tương tác trong DIF.4 — | Danh mục một số tương tác thuốc theo tiêu chuân BEERS 14 2015.l | Mức độ nặng của tương tác theo quy ước của nhóm nghiên 21 cứu.1 | Danh mục 49 cặp tương tác thuốc cần chú ý.2 [Tỷ lệ bệnh án có tương tác thuốc của § khoa lâm sàng từ 6/11- 30 6/12/2018.3 _ | Đặc điểm bệnh nhân của 4 khoa nghiên cứu.4 | Tỷ lệ xuất hiện tương tác thuộc của 4 khoa nghiên cứu.5 [ Đặc điểm tương tác thuốc theo cặp tương tác của mẫu nghiên 33 cứu.6 _ [ Kết quả mức độ chấp nhận tư vấn của bác sỹ, 35 DANH MỤC CÁC HÌNH 'Tên hình Trang Hình 2.1 Sơ đồ tóm tất quá trình xây dựng danh mục tương tác 19 thuốc cần chú ý.2 | - Sơ đồ tóm tất quá trình thực hiện đánh giá hiệu quả tư 22 vấn của được sỹ.1 Quá trình lựa chọn thuốc đưa vào duyệt tương tác.

26 DAT VAN DE Việt Nam là một trong những nước đang bước vào giai đoạn “già hóa dân số” với tỷ lệ người cao tuổi gia tăng nhanh chóng trong thời gian gần đây, đạt khoảng 10% dân số vào năm 2011 [13]. Đây là một thách thức lớn trong công tác chăm sóc sức khỏe cho. người cao tuổi do đối tượng này có nguy cơ cao gặp tác dụng không mong muốn (TDKMM) khi sử dụng thuốc, bao gồm cả những trường hợp có liên quan đến tương tác thuốc. Người cao tuôi có nguy cơ xảy ra tương tác thuốc tiềm tàng cao hơn so với các độ tuổi khác do các bệnh nhân này cần sử dụng nhiều thuốc đồng thời, mắc nhiều bệnh lý kết hợp và có những thay đồi sinh lý liên quan đến tuổi tác làm ảnh hưởng đến dược động học, dược lực học của thuốc [39], [53].

Do đó, việc phát hiện, xử trí và kiểm soát nguy cơ tương tác thuốc có vai trò quan trọng trong đảm bảo hiệu quả điều trị và an toàn cho người bệnh nói chung và bệnh nhân cao tuổi nói riêng. Các bác sỹ và dược sỹ có thẻ tra cứu thông tin trong các cơ sở dữ liệu (CSDL) khác nhau, tuy nhiên việc này trong thực tế còn gặp nhiều khó khăn do các CSDL không đồng nhất trong việc liệt kê và nhận định mức độ nghiêm trọng của các tương tác [14]. Ngoài ra, trong nhiều trường hợp các CSDL còn đưa ra cảnh báo về những tương tác thuốc không có ý nghĩa trên lâm sàng, khiển các bác sỹ có xu hướng bỏ qua cảnh báo được đưa ra [42]. Để giảm thiểu những khó khăn trên và ngăn ngừa các tương tác thuốc bắt lợi nghiêm trọng xảy ra trên lâm sảng, việc tra cứu CSDL nên được kết hợp với hoạt động tư vấn sử dụng thuốc.

Dược sỹ lâm sàng đóng một vai trò quan trọng trong hoạt động này do có kiến thức về các vấn đề liên quan đến thuốc và có cơ hội xem lại bệnh án của bệnh nhân nội trú trước khi quyết định phát thuốc. Dược lâm sàng có thê thảo. luận với bác sỹ kê đơn khi phát hiện có tương tác thuốc và tư vấn các biện pháp điềutrị thay thé [58]. Trén thé gi quả hoạt động tư van của dược sỹ lâm sàng trong giảm thiểu tương tác thuốc.

Trong nghiên cứu của Moura và cộng sự, tỷ lệ ơng tác thuốc giảm 50% và tỷ lệ tương tác thuốc nghiêm trọng giám 819% khi có sự tư vấn của được sỹ lâm sàng so với chỉ dùng phần mẻm cảnh báo tương. nghiên cứu khác ở Mỹ cũng đã chỉ ra rằng, với sự tư vấn của dược. sỹ lâm sàng, tỷ lệ sử dụng thuốc và tương tác thuốc nguy cơ cao theo tiêu chuẩn BEERS trên bệnh nhân cao tuổi giảm 23,9% [75]. Lão khoa Trung ương là bệnh viện chuyên khoa đầu ngành về lão khoa, là tuyến cao nhất trong công tác khám, điều trị và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi ở Việt Nam.

Trong bối cảnh sử dụng thuốc trên người cao tuổi nói chung đã được đẻ cập ở trên, tương tác thuốc luôn là một vấn đẻ rất được quan tâm tại Bệnh viện. Trên cơ sở đó, để góp phần tăng cường kiểm soát tương tác thuốc bất lợi trong thực hành lâm sàng, để tài: “Quản lý tương tác thuốc bất lợi trong thực hành lâm sàng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương” được thực hiện với 2 mục tiêu: 1. Xây dựng danh mục tương tác thuốc cần chú ý trong thực hành lâm sàng tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương. Đánh giá hiệu quả hoạt động tr vẫn của dược sỹ trong giảm thiểu tương tác thuốc.

bắt lợi trên thực hành lâm sàng. Chúng tôi hy vọng rằng để tài sẽ góp phần đây mạnh sử dụng thuốc an toàn, hợp lý trên bệnh nhân cao tuổi. đồng thời nâng cao vai trò của được sỹ lâm sàng trong tư vấn sử dụng thuốc tại Bệnh viện. CHUONG I: TONG QUAN 1.

Khải niệm tương tác thuốc Tương tác thuốc là hiện tượng một thuốc bị thay đồi tác dụng hoặc trở thành độc trên người bệnh khi được sử dụng đồng thời với thuốc khác [2]. Trong đa số trường hợp, thầy thuốc chủ động phối hợp thuốc nhằm tận dụng tương tác thuốc để tăng hiệu quả điều trị, giảm tác dụng phụ hoặc để giải độc thuốc. Tuy nhiên, trong thực tế điều trị có những tình huống thây thuốc không lường trước được tương tác thuốc.Cùng một thuốc, cùng một mức liều điều trị nhưng khi phối hợp với thuốc này lại giảm hoặc mắt tác dụng; ngược lại khi phối hợp với thuốc kia lại xảy ra ngộ độc [1]. Chinh vi the, phát hiện, kiểm soát và xử trí tương tác thuốc cỏ ý nghĩa quan trong.