Luận án nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng sinh học cây Gạo (Bombax malabaricum DC.)

Cây Gạo (Bombax malabaricum), hay còn gọi là Gạo đỏ, là một loài cây quen thuộc với người dân Việt Nam, đặc… 330 trang · Trường Đại Học Dược Hà Nội · 2014.

• Tác giả: Hồ Thị Thanh Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thái An
• Trường học: Trường Đại Học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược Học Cổ Truyền
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học và Tác Dụng Sinh Học của Bombax malabaricum DC.
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT
• 1.1.1. Họ Gạo (Bombacaceae L.)
• 1.1.2. Bombax malabaricum DC.
• 1.2. THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA MỘT SỐ LOÀI THUỘC CHI Bombax L.
• 1.2.1. Loài Bombax anceps Pierre
• 1.2.2. Loài Bombax costatum Pellegr & Vuillet
• 1.2.3. Loài Bombax malabaricum DC.
• 1.3. TÁC DỤNG SINH HỌC VÀ CÔNG DỤNG
• 1.3.1. Tác dụng sinh học
• 2. CHƯƠNG 2: NGUYÊN VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. NGUYÊN VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Nguyên liệu nghiên cứu
• 2.1.2. Động vật thí nghiệm
• 2.1.3. Hóa chất và thiết bị
• 2.1.4. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Nghiên cứu về thực vật
• 2.2.2. Nghiên cứu thành phần hóa học
• 2.2.3. Phương pháp đánh giá độc tính cấp và tác dụng sinh học
• 2.2.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. NGHIÊN CỨU VỀ THỰC VẬT
• 3.1.1. Mô tả đặc điểm hình thái thực vật và giám định tên khoa học cây Gạo
• 3.1.2. Đặc điểm vi học và cấu tạo giải phẫu
• 3.2. NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC
• 3.2.1. Định tính các nhóm chất thường có trong dược liệu
• 3.2.2. Chiết xuất và phân lập các hợp chất từ lá và vỏ thân cây Gạo
• 3.2.3. Nhận dạng các hợp chất phân lập từ các bộ phận của cây Gạo
• 3.2.4. Xây dựng phương pháp xác định hàm lượng một số hợp chất có trong cây Gạo
• 3.3. ĐÁNH GIÁ ĐỘC TÍNH CẤP VÀ THỬ TÁC DỤNG SINH HỌC
• 3.3.1. Đánh giá độc tính cấp của cao nước vỏ thân, lá và hoa cây Gạo
• 3.3.2. Tác dụng giảm đau
• 3.3.3. Tác dụng chống viêm cấp
• 3.3.4. Tác dụng chống viêm mạn
• 3.3.5. Tác dụng cầm máu qua đánh giá thời gian chảy máu, đông máu
• 3.3.6. Tác dụng bảo vệ gan và chống oxy hóa
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. VỀ THỰC VẬT
• 4.2. VỀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC
• 4.2.1. Về kết quả định tính
• 4.2.2. Về kết quả phân lập các hợp chất
• 4.2.3. Về kết quả xác định hàm lượng một số hợp chất
• 4.3. VỀ ĐỘC TÍNH VÀ TÁC DỤNG SINH HỌC
• 4.3.1. Về tác dụng chống viêm
• 4.3.2. Về tác dụng cầm máu
• 4.3.3. Về tác dụng bảo vệ gan và chống oxy hóa
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC CỦA LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Nghiên Cứu Về Cây Gạo Bombax malabaricum 55 ký tự

Cây Gạo (Bombax malabaricum), hay còn gọi là Gạo đỏ, là một loài cây quen thuộc với người dân Việt Nam, đặc biệt là ở vùng nông thôn miền Bắc. Cây cao tới 15m, vào mùa xuân, lá Gạo rụng hết, hoa bắt đầu nở đỏ tƣơi khiến cả cây bừng hoa. Vỏ thân và rễ đều có thể dùng làm dược liệu chữa bệnh theo y học cổ truyền. Tuy nhiên, những nghiên cứu về loài cây này còn rất ít, đặc biệt chƣa tìm thấy nhiều những nghiên cứu về thành phần hóa học của cây Gạo ở Việt Nam. Do vậy việc tiến hành nghiên cứu cây Gạo Bombax malabaricum DC., họ Gạo Bombacaceae, mang tính thời sự và cần thiết ở Việt Nam.

1.1. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu về cây Gạo đỏ

Nghiên cứu này nhằm chứng minh kinh nghiệm sử dụng cây Gạo trong dân gian, hƣớng đến việc tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học, xây dựng phƣơng pháp phân tích thành phần hóa học các hợp chất có trong dƣợc liệu. Bƣớc đầu thực hiện trên cây Gạo và góp phần nâng cao giá trị tiềm năng của cây Gạo trong kho tàng cây thuốc Việt Nam. Luận án ―Nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và một số tác dụng sinh học của cây Gạo Bombax malabaricum DC., họ Gạo Bombacaceae‖ đƣợc tiến hành với những mục tiêu sau: (1) Nghiên cứu đặc điểm thực vật loài Bombax malabaricum DC. thu hái tại Hà Nội. (2) Nghiên cứu thành phần hóa học mẫu nghiên cứu. (3) Đánh giá độc tính cấp và thăm dò một số tác dụng sinh học của mẫu nghiên cứu.

1.2. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu toàn diện về cây Gạo

Để đạt đƣợc mục tiêu đề ra, luận án đƣợc tiến hành với các nội dung sau: Về thực vật: (1) Mô tả đặc điểm hình thái và giám định tên khoa học loài nghiên cứu thu hái tại Hƣơng Sơn, Mỹ Đức, Hà Nội. (2) Tiến hành giải phẫu, mô tả đặc điểm cấu tạo của lá, hoa, vỏ thân và đặc điểm vi học bột lá, hoa, vỏ thân mẫu nghiên cứu. Về hóa học: (1) Định tính sự có mặt của các hợp chất thƣờng gặp trong dược liệu ở hoa, lá và vỏ thân mẫu nghiên cứu. (2) Chiết xuất, phân lập và nhận dạng một số hợp chất tinh khiết từ lá và vỏ thân mẫu nghiên cứu. (3) Xây dựng phƣơng pháp phân tích để có thể xác định hàm lƣợng một số hợp chất phân lập đƣợc. Về tác dụng sinh học: (1) Đánh giá độc tính cấp của cao nƣớc vỏ thân, lá và hoa mẫu nghiên cứu. (2) Thử tác dụng giảm đau, chống viêm, cầm máu và tác dụng bảo vệ gan của cao nƣớc các bộ phận của loài nghiên cứu và cắn phân đoạn ethyl acetat chiết xuất từ vỏ thân.

II. Tổng Quan Về Thực Vật Học Của Cây Gạo Bombax malabaricum 58 ký tự

Họ Gạo là họ tƣơng đối nhỏ trong hệ thực vật trái đất. Theo Phạm Hoàng Hộ (1999), họ Gạo cùng nằm trong bộ Bông (bộ Cẩm quỳ-Malvales) với các họ Bông (Malvaceae), họ Côm (Elaeocarpaceae), họ Đay (Tiliaceae), họ Trôm (Sterculiaceae)… Các tài liệu tham khảo đều nêu ra tổ hợp đặc điểm đặc trƣng của họ Gạo là ―Lá mọc đơn hay kép chân vịt, hoa to, đều, lƣỡng tính, quả nang, vỏ quả trong có lông mềm trắng nhƣ bông‖. Họ Gạo gồm 30 chi với 250 loài. Ở Việt Nam, họ Gạo có 5-6 chi đặc trƣng bởi các đặc điểm sau.

2.1. Vị trí phân loại và phân bố của họ Gạo Bombacaceae

Theo Phạm Hoàng Hộ (1999) [17], Thorne (1992-2001) [197], họ Gạo cùng nằm trong bộ Bông (bộ Cẩm quỳ-Malvales) với các họ Bông (Malvaceae), họ Côm (Elaeocarpaceae), họ Đay (Tiliaceae), họ Trôm (Sterculiaceae)… [214], [215]. Các tài liệu tham khảo đều nêu ra tổ hợp đặc điểm đặc trƣng của họ Gạo là ―Lá mọc đơn hay kép chân vịt, hoa to, đều, lƣỡng tính, quả nang, vỏ quả trong có lông mềm trắng nhƣ bông‖ [17], [220]. Họ Gạo (Bombacaceae) đƣợc phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trải dài từ châu Mỹ-La tinh đến châu Phi, châu Á, châu Úc. Phổ biến ở các nƣớc Trung Quốc, Pakistan, Ai cập, Australia.

2.2. Đặc điểm hình thái và phân loại chi Bombax L. ở Việt Nam

Các loài thuộc chi Bombax L. thƣờng là cây gỗ lớn, có bạnh vè, có gai. Cây cao có thể tới 30-40m và đƣờng kính thân có thể tới 3m, tán lá rộng, rụng lá vào mùa khô. Lá kép hình chân vịt với 3-9 lá chét, lá mọc cách có lá kèm và cuống lá. Hoa to, đều, lƣỡng tính, đơn độc hay tập hợp thành xim ở nách hay ở ngọn. Tràng có 5 cánh thƣờng có lông mềm, tiền khai hoa vặn. Ra hoa vào tháng 1 đến tháng 3. Theo [8], [17], Việt Nam có 5 loài, trong đó có hai loài phổ biến nhất: Bombax anceps Pierre. và Bombax malabaricum DC. – Gạo, Mộc miên…).

2.3. Mô tả chi tiết các loài Bombax L. phổ biến ở Việt Nam

Việt Nam có nhiều loài Bombax khác nhau, bao gồm Bombax albidum Gagnep. (Gòn ta trắng), Bombax insigne Wall. (Gạo đặc biệt, Pơ lang), Bombax thorelii Gagnep. (Gạo Thorel, Gạo hoa hồng), và Bombax anceps Pierre. Mỗi loài có những đặc điểm riêng về hình thái, kích thước, màu sắc hoa và phân bố địa lý. Nghiên cứu sâu hơn về các đặc điểm này sẽ giúp ích cho việc bảo tồn và khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên dược liệu quý giá này.

III. Cách Phân Tích Thành Phần Hóa Học Cây Gạo Bombax malabaricum 59 ký tự

Nghiên cứu thành phần hóa học cây Bombax malabaricum bao gồm việc định tính các nhóm chất thƣờng có trong dược liệu, chiết xuất và phân lập các hợp chất tự nhiên từ lá và vỏ thân cây Gạo, nhận dạng các hợp chất phân lập được, và xây dựng phương pháp xác định hàm lượng một số hợp chất có trong cây Gạo. Các phương pháp sắc ký khác nhau được sử dụng để phân tách và tinh chế các hợp chất.

3.1. Định tính các nhóm chất hữu cơ trong các bộ phận cây Gạo

Việc định tính các nhóm chất hữu cơ trong lá, hoa và vỏ thân cây Gạo giúp xác định sơ bộ sự hiện diện của các Flavonoid, Polyphenol, Alkaloid, Steroid, Tanin, và Saponin. Các phản ứng hóa học đặc trưng được sử dụng để phát hiện sự có mặt của các nhóm chất này. Kết quả định tính cung cấp thông tin quan trọng cho việc lựa chọn phương pháp chiết xuất và phân lập phù hợp.

3.2. Quy trình chiết xuất và phân lập hợp chất từ lá và vỏ thân cây

Quy trình chiết xuất và phân lập các hợp chất từ lá và vỏ thân cây Gạo bao gồm các bước: (1) Chiết xuất bằng các dung môi khác nhau (ví dụ: n-hexan, cloroform, ethyl acetat, nước). (2) Phân chia các cắn chiết bằng sắc ký cột để thu được các phân đoạn chứa các hợp chất tương tự. (3) Tinh chế các hợp chất bằng sắc ký lớp mỏng hoặc sắc ký cột pha đảo. (4) Xác định độ tinh khiết của các hợp chất bằng các phương pháp phân tích như sắc ký khí khối phổ (GC-MS) hoặc sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC).

3.3. Phương pháp nhận dạng cấu trúc các hợp chất phân lập được

Các hợp chất phân lập được từ cây Gạo được nhận dạng cấu trúc bằng các phương pháp phổ nghiệm như phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR), phổ khối lượng (MS), và phổ hồng ngoại (IR). Dữ liệu phổ nghiệm được so sánh với các dữ liệu tham khảo để xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất. Ngoài ra, các phương pháp phân tích tinh thể học tia X có thể được sử dụng để xác định cấu trúc ba chiều của các hợp chất.

IV. Tác Dụng Sinh Học Tiềm Năng Của Cây Gạo Bombax malabaricum 60 ký tự

Nghiên cứu về tác dụng sinh học của cây Gạo tập trung vào đánh giá độc tính cấp, tác dụng giảm đau, chống viêm, cầm máu, bảo vệ gan và chống oxy hóa. Các nghiên cứu in vitro và in vivo được tiến hành để đánh giá các hoạt tính này. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng cây Gạo trong y học cổ truyền và mở ra tiềm năng phát triển các sản phẩm dược phẩm mới.

4.1. Đánh giá độc tính cấp của các bộ phận cây Gạo

Đánh giá độc tính cấp của cao nƣớc vỏ thân, lá và hoa cây Gạo là bước quan trọng để đảm bảo an toàn sử dụng. Các thử nghiệm được thực hiện trên động vật thí nghiệm để xác định liều gây chết trung bình (LD50). Kết quả đánh giá độc tính cung cấp thông tin cần thiết cho việc xác định liều dùng an toàn trong các nghiên cứu tiếp theo.

4.2. Nghiên cứu hoạt tính chống viêm và giảm đau của cây Gạo

Các nghiên cứu được tiến hành để đánh giá hoạt tính chống viêm và giảm đau của cao nƣớc và cắn phân đoạn ethyl acetat chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo trên các mô hình thí nghiệm gây viêm và đau ở động vật. Các chỉ số viêm và đau được đo lường để đánh giá hiệu quả của các chế phẩm từ cây Gạo. Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng về tiềm năng sử dụng cây Gạo trong điều trị các bệnh viêm và đau.

4.3. Tác dụng bảo vệ gan và chống oxy hóa của cây Gạo

Tác dụng bảo vệ gan và chống oxy hóa của cây Gạo được đánh giá trên mô hình gây tổn thương gan bằng paracetamol (PAR) ở chuột. Các chỉ số chức năng gan (ASAT, ALAT) và chỉ số oxy hóa (MDA, GSH) được đo lường để đánh giá tác dụng bảo vệ gan và chống oxy hóa của các chế phẩm từ cây Gạo. Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng về tiềm năng sử dụng cây Gạo trong điều trị các bệnh gan và các bệnh liên quan đến stress oxy hóa.

V. Ứng Dụng và Triển Vọng Của Nghiên Cứu Về Cây Gạo Đỏ 52 ký tự

Kết quả nghiên cứu về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây Gạo mở ra nhiều ứng dụng tiềm năng trong lĩnh vực dược phẩm, thực phẩm chức năng và y học cổ truyền. Cần tiếp tục nghiên cứu để khai thác tối đa giá trị của cây Gạo và phát triển các sản phẩm có lợi cho sức khỏe cộng đồng. Cần nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác dụng của các hợp chất tự nhiên phân lập từ cây Gạo.

5.1. Ứng dụng của cây Gạo trong y học cổ truyền và hiện đại

Cây Gạo đã được sử dụng trong y học cổ truyền để điều trị nhiều bệnh khác nhau. Kết quả nghiên cứu khoa học hiện đại đã chứng minh một số tác dụng sinh học của cây Gạo, mở ra tiềm năng ứng dụng trong dược phẩm hiện đại. Cần có thêm các nghiên cứu lâm sàng để đánh giá hiệu quả và an toàn sử dụng của cây Gạo trong điều trị các bệnh cụ thể.

5.2. Tiềm năng phát triển thực phẩm chức năng từ cây Gạo

Các hợp chất tự nhiên có trong cây Gạo có thể được sử dụng để phát triển các sản phẩm thực phẩm chức năng có lợi cho sức khỏe. Ví dụ, các hoạt chất chống oxy hóa có thể giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do các gốc tự do. Cần có các nghiên cứu về giá trị dinh dưỡng và an toàn sử dụng để đảm bảo các sản phẩm thực phẩm chức năng từ cây Gạo an toàn và hiệu quả.

5.3. Hướng nghiên cứu tiếp theo và phát triển bền vững cây Gạo

Cần có các nghiên cứu tiếp theo để xác định cơ chế tác dụng của các hợp chất tự nhiên phân lập từ cây Gạo. Đồng thời, cần có các nghiên cứu về độc tính và an toàn sử dụng để đảm bảo các sản phẩm từ cây Gạo an toàn cho người sử dụng. Việc phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây Gạo cũng là một vấn đề quan trọng cần được quan tâm.

VI. Kết Luận Giá Trị Cây Gạo và Hướng Phát Triển Tương Lai 58 ký tự

Nghiên cứu về cây Bombax malabaricum đã cung cấp những thông tin quan trọng về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của loài cây này. Kết quả nghiên cứu khẳng định giá trị của cây Gạo trong y học cổ truyền và mở ra tiềm năng phát triển các sản phẩm dược phẩm và thực phẩm chức năng mới. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng để khai thác hiệu quả và bền vững nguồn tài nguyên cây Gạo.

6.1. Tóm tắt những phát hiện chính về thành phần hóa học

Nghiên cứu đã xác định được một số hợp chất tự nhiên có trong cây Gạo, bao gồm Flavonoid, Polyphenol, Alkaloid, Steroid, Tanin, và Saponin. Các hợp chất này có thể chịu trách nhiệm cho các tác dụng sinh học của cây Gạo. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để xác định hàm lượng và hoạt tính của từng hợp chất.

6.2. Đánh giá tiềm năng ứng dụng của cây Gạo trong y học

Cây Gạo có tiềm năng ứng dụng trong điều trị nhiều bệnh khác nhau, bao gồm các bệnh viêm, đau, gan và các bệnh liên quan đến stress oxy hóa. Cần có các nghiên cứu lâm sàng để đánh giá hiệu quả và an toàn sử dụng của cây Gạo trong điều trị các bệnh cụ thể.

6.3. Hướng nghiên cứu và phát triển sản phẩm từ cây Gạo

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc xác định cơ chế tác dụng của các hợp chất tự nhiên phân lập từ cây Gạo. Đồng thời, cần có các nghiên cứu về độc tính và an toàn sử dụng để đảm bảo các sản phẩm từ cây Gạo an toàn cho người sử dụng. Việc phát triển các sản phẩm dược phẩm và thực phẩm chức năng từ cây Gạo cần tuân thủ các quy định về chất lượng và an toàn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Cây Gạo (Bombax malabaricum DC., danh pháp đồng nghĩa Bombax ceiba L., thuộc họ Gạo Bombacaceae) là một loài cây gỗ lớn phân bố rộng rãi tại vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á, đặc biệt gắn liền với đời sống và cảnh quan nông thôn miền Bắc Việt Nam. Trong kho tàng y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian, nhiều bộ phận của cây Gạo như hoa, vỏ thân, rễ và lá đã được nhân dân thu hái và sử dụng làm thuốc để điều trị các chứng đau nhức xương khớp, chấn thương, viêm nhiễm, kiết lỵ, băng huyết, cầm máu cũng như bồi bổ cơ thể. Tuy nhiên, trước thời điểm luận án được thực hiện, các công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu và có hệ thống về đặc điểm thực vật học, thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây Gạo tại Việt Nam còn rất hạn chế, phần lớn các công bố khoa học thuộc về các nhóm tác giả quốc tế trên các mẫu cây thu hái ở nước ngoài.

Xuất phát từ thực tiễn trên, nghiên cứu sinh Hồ Thị Thanh Huyền đã thực hiện luận án tiến sĩ dược học với đề tài: "Nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và một số tác dụng sinh học của cây Gạo Bombax malabaricum DC., họ Gạo Bombacaceae". Nghiên cứu này nhằm mục đích chứng minh kinh nghiệm sử dụng cây Gạo trong dân gian trên cơ sở thực nghiệm khoa học, tìm kiếm các hợp chất có hoạt tính sinh học, xây dựng phương pháp phân tích kiểm nghiệm các hợp chất trong dược liệu và góp phần nâng cao giá trị tiềm năng của cây Gạo trong kho tàng cây thuốc Việt Nam.

Luận án xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản như sau:

1. Nghiên cứu đặc điểm thực vật loài Bombax malabaricum DC. thu hái tại Hà Nội.
2. Nghiên cứu thành phần hóa học mẫu nghiên cứu.
3. Đánh giá độc tính cấp và thăm dò một số tác dụng sinh học của mẫu nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án:

• Đối tượng nghiên cứu: Các bộ phận dùng bao gồm vỏ thân, lá và hoa của cây Gạo (Bombax malabaricum DC., họ Gạo Bombacaceae).
• Phạm vi không gian: Mẫu dược liệu nghiên cứu chính được thu hái tại khu vực Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội; đồng thời khảo sát thực địa mẫu cây Gạo di sản có tuổi thọ trên 700 năm tại Đền Mõ, xã Ngũ Phúc, huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng.
• Phạm vi thời gian và chuyên ngành: Luận án được hoàn thành và bảo vệ năm 2014 tại Trường Đại học Dược Hà Nội, thuộc chuyên ngành Dược học cổ truyền, mã số 62.06.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong chương Tổng quan, tác giả đã hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế liên quan đến phân loại thực vật họ Gạo, chi Bombax, thành phần hóa học và tác dụng sinh học của loài Bombax malabaricum DC.:

Về vị trí phân loại thực vật học, họ Gạo (Bombacaceae) thuộc bộ Bông (Malvales), phân lớp Sổ (Dilleniidae), lớp Ngọc lan (Magnoliopsida), ngành Ngọc lan (Magnoliophyta). Các hệ thống phân loại của Cronquist (1981–1988), Dahlgren (1981–1983), Thorne (1992–2001), APG I (1998), APG II (2003), APG III (2009) và Phạm Hoàng Hộ (1999) đã được điểm lại. Họ Bombacaceae gồm khoảng 30 chi với 250 loài trên thế giới; riêng tại Việt Nam có 5–6 chi bao gồm Ceiba, Bombax, Adansonia, Ochroma (Orchoma), Durio, Pachira. Chi Bombax L. có 8 loài phổ biến được xác định tên khoa học trên thế giới, trong đó tại Việt Nam có 5 loài, phổ biến nhất là Bombax anceps Pierre (Gạo hoa trắng, Pơ lang) và Bombax malabaricum DC. (Gạo, Mộc miên). Các tài liệu thực vật học hiện đại thống nhất xem xét Bombax ceiba L. và Bombax malabaricum DC. là các tên đồng nghĩa.

Về thành phần hóa học của chi Bombax L. và loài Bombax malabaricum DC.:

• Loài Bombax anceps Pierre: Sichaem và cộng sự (2010) tại Thái Lan đã phân lập từ rễ 11 hợp chất, tiêu biểu gồm bombaxoin (một dẫn chất dihydrobenzodioxin mới), 8-formyl-7-hydroxy-5-isopropyl-2-methoxy-3-methyl-1,4-naphthoquinon, isohemigossypol-2-methyl ether, isohemigossypol-1-methyl ether, 5-hydroxy-3,7,4'-trimethoxyflavon, lupeol và cholesterol.
• Loài Bombax costatum Pellegr & Vuillet: Ogbobe và cộng sự (1996) phân lập từ hạt các acid béo như acid caproic, acid caprylic, acid palmitic, acid stearic, acid oleic, acid linoleic, acid arachidic, acid vernolic.
• Loài Bombax malabaricum DC.: Kể từ công trình đầu tiên của Ghose (1935), hơn 100 hợp chất tự nhiên đã được phân lập từ các bộ phận khác nhau của cây. Vỏ thân chứa shamimicin, lupeol, $\beta$-sitosterol. Hoa chứa các acid amin, đường, chất màu pelargonidin 5-$\beta$-D-glucopyranosid và cyanidin 7-methyl ether-3-$\beta$-D-glucopyranosid (Niranjan và Gupta), flavonoid kaempferol và quercetin (Gopal và Cupta), các hợp chất bombasin, bombalin, acid neochlorogenic (Wu và cộng sự, 2008), các flavon như vicenin-2, apigenin, linarin, saponarin, cosmetin, isovitexin, xanthomicrol (El-Hagrassi, 2011), mangiferin và rutin (Said, 2011). Lá chứa shamimin (Faizi và cộng sự), mangiferin và 4 dẫn chất xanthon glycosid (Versiani, 2004). Rễ chứa các sesquiterpen bombamalon A, B, C, D, bombamalosid (Zhang và cộng sự, 2007), daucosterol (Qi và cộng sự), cadalane sesquiterpen lacton và dẫn chất naphthoquinon. Hạt chứa dầu béo, polysaccharid (Das và cộng sự), acid béo và tocopherol. Gôm chứa polysaccharid và acid catechutannic.

Về tác dụng sinh học đã được công bố trên thế giới:

• Độc tính: Jain (2009) thử nghiệm bột rễ và vỏ thân liều 3 g trên chuột trong 12 ngày không thấy độc tính cấp. Saleem và cộng sự (2003) khảo sát dịch chiết methanol của lá và vỏ thân. Rehman và cộng sự xác định $LD_{50}$ của cao lỏng hoa Gạo qua đường uống trên chuột cống là 6768,73 mg/kg. Said (2011) cho chuột nhắt uống dịch chiết methanol hoa liều 5 g/kg không ghi nhận dấu hiệu độc rõ rệt.
• Tác dụng chống viêm và giảm đau: Lin Chung Chin và cộng sự (1992) ghi nhận dịch chiết nước rễ, thân, vỏ thân có tác dụng chống viêm cấp trên mô hình phù chân do carrageenan tốt hơn indomethacin. Tác dụng giảm đau của dịch chiết methanol lá (MBL) và mangiferin được chứng minh trên mô hình acid acetic và mâm nóng (MBL giảm đau không phụ thuộc thụ thể opioid, trong khi mangiferin bị ức chế bởi naloxon).
• Tác dụng hạ sốt: Thử nghiệm trên chuột Wistar gây sốt bằng nấm men bánh mì cho thấy MBL liều 200 và 400 mg/kg làm giảm nhiệt độ cơ thể có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$ và $p < 0,01$).
• Tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ gan: Dịch chiết vỏ thân, hoa và rễ thể hiện hoạt tính dập tắt gốc tự do DPPH và ức chế peroxy hóa lipid (Bhushan Gandhare và cộng sự). Mẫu thử bảo vệ tế bào gan trên các mô hình gây độc bởi $CCl_4$, paracetamol (Said, 2011) và isoniazid phối hợp rifampicin (Ravi V. và cộng sự, 2010), làm giảm hoạt độ men gan ALAT, ASAT, bilirubin và cải thiện mô bệnh học gan.
• Tác dụng hạ huyết áp, kháng khuẩn, diệt ký sinh trùng và ức chế tạo mạch: Dịch chiết methanol lá và hợp chất shamimin hạ huyết áp thực nghiệm (Faizi và Saleem); ức chế vi khuẩn S. aureus, E. coli, Helicobacter pylori (Yuan và cộng sự), ức chế nấm da; diệt ấu trùng muỗi Culex quinquefasciatus (Hossain và cộng sự); ức chế sự hình thành ống nội mô tĩnh mạch rốn người HUVEC từ 50% đến 98%.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn: Mặc dù các công trình quốc tế đã phân lập nhiều nhóm chất và thăm dò hoạt tính sinh học, nguồn nguyên liệu cây Gạo phân bố tự nhiên và trồng trọt tại miền Bắc Việt Nam chưa từng được nghiên cứu toàn diện về giải phẫu thực vật, tiêu chuẩn hóa bột dược liệu, phân lập các chất hóa học chỉ điểm và đánh giá thực nghiệm đồng thời các tác dụng giảm đau, chống viêm cấp - mạn, cầm máu và bảo vệ gan trên động vật gặm nhấm. Luận án được thực hiện nhằm lấp đầy các khoảng trống dữ liệu thực nghiệm này tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tích hợp các phương pháp nghiên cứu thực nghiệm thuộc ba chuyên ngành: Thực vật học dược liệu, Hóa thực vật học và Dược lý học thực nghiệm.

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Nghiên cứu dựa trên nguyên lý định danh thực vật hình thái học so sánh, cấu trúc giải phẫu học thích nghi; lý thuyết chiết xuất, tách phân đoạn và sắc ký phân lập các hợp chất thiên nhiên; lý thuyết nhận dạng cấu trúc hóa học bằng quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân và phổ khối; phương pháp kiểm nghiệm và thẩm định quy trình phân tích theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Dược điển Việt Nam; lý thuyết dược lý học thực nghiệm về độc tính học, cơ chế phản ứng viêm cấp/mạn, quá trình đông máu - cầm máu và cơ chế nhiễm độc tế bào gan qua chất chuyển hóa trung gian gắn gốc tự do.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm cụ thể

1. Phương pháp nghiên cứu thực vật:

• Thu hái mẫu tươi tại Hương Sơn, Mỹ Đức, Hà Nội. Mô tả đặc điểm hình thái thân, cành, lá, hoa, quả, hạt và đối chiếu với các khóa phân loại trong các tài liệu chuyên khảo thực vật để giám định tên khoa học.
• Khảo sát giải phẫu: Cắt vi phẫu lá, cành và vỏ thân bằng dao cắt tay hoặc máy cắt vi phẫu; tẩy màu bằng dung dịch Javel; rửa sạch bằng nước; nhuộm kép bằng dung dịch xanh methylen và đỏ carmin; quan sát và chụp ảnh cấu tạo vi phẫu dưới kính hiển vi quang học.
• Soi vi học bột dược liệu: Bột hoa, lá và vỏ thân được làm tiêu bản soi bột với dung dịch đồng phân glyxerin - nước hoặc cloral hydrat để xác định các đặc điểm vi học đặc trưng như mảnh biểu bì, lỗ khí, tế bào mô cứng, tinh thể calci oxalat hình cầu gai/khối bát diện, sợi và hạt phấn hoa.

2. Phương pháp nghiên cứu thành phần hóa học:

• Định tính: Sử dụng các phản ứng hóa học ống nghiệm đặc trưng và sắc ký lớp mỏng (SKLM) trên bản mỏng silicagel tráng sẵn $GF_{254}$ với các hệ dung môi thích hợp để phát hiện các nhóm chất hữu cơ (flavonoid, triterpenoid, alcaloid, anthranoid, tanin, acid hữu cơ, đường khử, saponin, chất béo) trong hoa, lá và vỏ thân. Xác định độ ẩm của bột dược liệu.
• Chiết xuất và phân lập: Dược liệu khô (lá và vỏ thân) được chiết ngấm kiệt hoặc hồi lưu bằng dung môi cồn; cất thu hồi dung môi dưới áp suất giảm để thu cắn toàn phần cắn chiết từ lá (BBL) và cắn chiết từ vỏ thân (BBV). Tiến hành phân bố lỏng - lỏng phân đoạn với các dung môi có độ phân cực tăng dần: n-hexan (BBL-H, BBV-H), cloroform (BBL-C, BBV-C), ethyl acetat (BBL-E, BBV-E) và nước (BBL-W, BBV-W). Tách các hợp chất tinh khiết bằng sắc ký cột cổ điển (SKC) pha thuận silicagel, sắc ký cột pha đảo (SKC-RP) và kết tinh lại phân đoạn.
• Nhận dạng cấu trúc hóa học: Xác định điểm nóng chảy (Mp); đo phổ khối lượng ion hóa phun mù điện tử (ESI-MS); đo phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1 chiều và 2 chiều gồm $^1\text{H-NMR}$, $^{13}\text{C-NMR}$, DEPT, HMBC, HSQC trên máy đo phổ NMR hiện đại.
• Xây dựng phương pháp định lượng: Thẩm định quy trình định lượng một số hợp chất phân lập được trong vỏ thân và lá cây Gạo theo các chỉ tiêu phân tích: tính đặc hiệu, khoảng tuyến tính, giới hạn phát hiện (LOD), giới hạn định lượng (LOQ), độ đúng (tỷ lệ thu hồi) và độ lặp lại.

3. Phương pháp đánh giá độc tính cấp và tác dụng sinh học:

• Động vật thí nghiệm: Chuột nhắt trắng (Mus musculus) trọng lượng 18–22 g cả hai giống đực và cái, chuột cống trắng (Rattus norvegicus) khỏe mạnh, nuôi dưỡng trong điều kiện chuẩn của phòng thí nghiệm Dược lý.
• Đánh giá độc tính cấp: Thử nghiệm cao nước toàn phần vỏ thân, lá và hoa cây Gạo qua đường uống; theo dõi số lượng chuột chết, các biểu hiện nhiễm độc và hành vi trong vòng 72 giờ để xác định $LD_{50}$.
• Thử tác dụng giảm đau: Mô hình gây quặn đau bằng acid acetic (đánh giá tác dụng giảm đau ngoại vi qua số cơn quặn đau) và mô hình tấm kim loại nóng (hot-plate test, đánh giá tác dụng giảm đau trung ương qua thời gian phản xạ liếm chân hoặc nhảy).
• Thử tác dụng chống viêm: Mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenan (đo thể tích chân chuột theo các mốc thời gian để đánh giá chống viêm cấp); mô hình gây viêm màng bụng bằng acid acetic/carrageenan (xác định thể tích dịch rỉ viêm, hàm lượng protein và số lượng bạch cầu trong dịch rỉ viêm); mô hình gây u hạt thực nghiệm bằng cấy dị vật amian hoặc viên bông gòn dưới da chuột (đo trọng lượng u hạt tươi và khô để đánh giá chống viêm mạn).
• Thử tác dụng cầm máu: Đánh giá thời gian chảy máu (phương pháp cắt chóp đuôi chuột), thời gian đông máu (phương pháp ống mao dẫn) và đếm số lượng tiểu cầu trong máu ngoại vi chuột nhắt trắng.
• Thử tác dụng bảo vệ gan và chống oxy hóa in vivo: Gây tổn thương hoại tử tế bào gan chuột bằng Paracetamol (PAR) liều độc; đánh giá sự biến đổi trọng lượng gan; định lượng hoạt độ enzym ALAT, ASAT trong huyết thanh; đo hàm lượng malonyl dialdehyd (MDA) trong đồng thể mô gan thông qua phản ứng tạo phức màu trimethine với acid thiobarbituric; quan sát đánh giá biến đổi bệnh học đại thể và vi thể mô gan sau nhuộm hematoxylin - eosin (HE).

4. Phương pháp xử lý số liệu: Số liệu thực nghiệm được tính toán và biểu diễn dưới dạng giá trị trung bình kèm độ lệch chuẩn ($\bar{X} \pm SD$) hoặc sai số chuẩn ($\bar{X} \pm SEM$). Đánh giá độ tin cậy và sự khác biệt giữa các lô thực nghiệm và lô chứng bằng các thuật toán thống kê sinh học (Student's t-test, ANOVA) với ngưỡng ý nghĩa thống kê được chọn là $p < 0,05$ hoặc $p < 0,01$.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 trình bày hệ thống tài liệu về thực vật học, thành phần hóa học và tác dụng sinh học của chi Bombax L. và loài Bombax malabaricum DC. Tác giả tổng hợp đặc điểm phân loại của 6 chi thuộc họ Bombacaceae tại Việt Nam và mô tả hình thái của các loài B. albidum, B. insigne, B. thorelii, B. anceps, B. malabaricum. Phân bố sinh thái chỉ ra cây Gạo là loài ưa sáng, chịu hạn, sinh trưởng nhanh, phân bố phổ biến ở miền Bắc Việt Nam từ Quảng Bình trở ra. Chương này tổng kết hơn 100 hợp chất tự nhiên đã biết thuộc các nhóm chất xanthon glycosid, flavon, sesquiterpen lacton, naphthoquinon, triterpenoid, phytosterol, acid béo và acid phenolic phân bố ở các bộ phận vỏ thân, rễ, lá, hoa, hạt và gôm. Đồng thời, tác giả tổng quan các nghiên cứu dược lý thực nghiệm trên thế giới chứng minh cây Gạo có hoạt tính chống viêm, giảm đau, hạ sốt, chống oxy hóa, bảo vệ gan, hạ huyết áp, kháng khuẩn và ức chế tạo mạch, cũng như tổng hợp tính vị quy kinh và các bài thuốc kinh nghiệm cổ truyền trong và ngoài nước.

Chương 2: Nguyên vật liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết nguồn nguyên liệu nghiên cứu, đối tượng động vật, trang thiết bị, hóa chất và quy trình thực nghiệm. Mẫu thực vật thu hái tại Hương Sơn (Mỹ Đức, Hà Nội) vào các thời điểm thu hái thích hợp (vỏ thân, lá, hoa). Động vật gồm chuột nhắt trắng (18–22 g) và chuột cống trắng được nuôi dưỡng ổn định. Thiết bị phân tích hiện đại gồm hệ thống sắc ký lớp mỏng, sắc ký cột, máy đo phổ khối ESI-MS, máy đo phổ cộng hưởng từ hạt nhân NMR ($^1\text{H}, ^{13}\text{C}$, DEPT, HSQC, HMBC), máy đo quang phổ tử ngoại khả kiến và kính hiển vi quang học có camera chụp vi học. Tác giả thiết lập chi tiết sơ đồ chiết ngấm kiệt, quy trình phân tách phân đoạn bằng các dung môi có độ phân cực khác nhau để tạo các cắn BBL-H, BBL-C, BBL-E, BBL-W từ lá và BBV-H, BBV-C, BBV-E, BBV-W từ vỏ thân. Quy trình thẩm định phân tích định lượng và các quy trình thử nghiệm độc tính cấp, giảm đau, chống viêm cấp - mạn, đông máu - cầm máu, bảo vệ gan trên mô hình paracetamol được mô tả chuẩn hóa theo từng bước thực hiện.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 là phần kết quả thực nghiệm của luận án, được chia thành ba mảng nội dung chính:

1. Kết quả nghiên cứu về thực vật:

• Giám định khoa học: Mẫu nghiên cứu thu hái tại Hương Sơn (Mỹ Đức, Hà Nội) được xác định chính xác là loài Bombax malabaricum DC., thuộc chi Bombax L., họ Bombacaceae. Cây gỗ lớn cao trên 15 m; lá kép chân vịt gồm 5–7 lá chét, mọc so le, rụng lá vào mùa đông; hoa to màu đỏ mọc thành chùm ở đầu cành, nở vào tháng 1–3 trước khi ra lá; nhị nhiều hợp thành 5–6 bó; quả nang hình thoi nứt 5 mảnh chứa nhiều sợi bông trắng và hạt màu đen xám.
• Cấu tạo giải phẫu: Cung cấp hình ảnh và mô tả chi tiết vi phẫu lá (biểu bì trên và dưới, mô giậu một lớp tế bào xếp sít nhau, mô khuyết, các bó mạch dẫn hình cung kèm bao sợi cơ học, túi tiết chất nhầy), vi phẫu cành và vi phẫu vỏ thân (lớp bần dày màu nâu xám, mô mềm vỏ chứa tế bào mô cứng rải rác hoặc tụ thành từng đám, libe cấp hai phát triển xen kẽ tia ruột, ống tiết).
• Đặc điểm vi học bột: Xác định các đặc điểm chẩn đoán bột hoa (hạt phấn hình cầu nhẵn, mảnh cánh hoa phủ lông nhung, mảnh đài hoa) và bột vỏ thân (nhiều tế bào mô cứng có vách dày rõ rãnh trao đổi, tinh thể calci oxalat hình cầu gai và khối bát diện, mảnh bần, bó sợi dài).

2. Kết quả nghiên cứu thành phần hóa học:

• Định tính nhóm chất: Hoa, lá và vỏ thân cây Gạo đều chứa flavonoid, triterpenoid, phytosterol, hợp chất phenol, tanin, acid hữu cơ và đường khử; không thấy hoặc có rất ít alcaloid. Độ ẩm bột dược liệu các bộ phận đều đạt tiêu chuẩn cho phép.
• Phân lập và nhận dạng hợp chất từ vỏ thân (BBV): Đã phân lập được 8 hợp chất ký hiệu từ BBV1 đến BBV8. Bằng các phương pháp phổ MS, 1D-NMR và 2D-NMR, đã xác định cấu trúc của:
  • BBV1: Lupeol (khung lupane triterpenoid)
  • BBV2: Friedelin (khung friedelane triterpenoid)
  • BBV7: Stigmasterol (phytosterol)
  • BBV3, BBV4, BBV5, BBV6, BBV8: Các hợp chất phenolic, sterol và dẫn chất phân lập từ phân đoạn ethyl acetat và cloroform.
• Phân lập và nhận dạng hợp chất từ lá (BBL): Đã phân lập được 7 hợp chất ký hiệu từ BBL1 đến BBL7 (trong đó cấu trúc của BBL3, BBL5, BBL6, BBL7 được làm sáng tỏ bằng dữ liệu phổ NMR và ESI-MS, chứa các hợp chất tiêu biểu như mangiferin và các flavonoid glycosid).
• Xây dựng phương pháp phân tích định lượng: Đã xây dựng và thẩm định thành công phương pháp định lượng một số hợp chất chính trong lá và vỏ thân cây Gạo; phương pháp có độ tuyến tính cao ($R^2 > 0,999$), độ đúng đạt yêu cầu phục vụ kiểm nghiệm dược liệu.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Tóm tắt các nhóm chất chính phân lập từ cây Gạo (Bombax malabaricum DC.)          |
+-------------------+--------------------+------------------------------------------+
| Bộ phận           | Ký hiệu chất       | Tên hợp chất / Nhóm cấu trúc             |
+-------------------+--------------------+------------------------------------------+
| Vỏ thân (BBV)     | BBV1               | Lupeol (Triterpenoid)                    |
|                   | BBV2               | Friedelin (Triterpenoid)                 |
|                   | BBV7               | Stigmasterol (Phytosterol)               |
|                   | BBV3, BBV4, BBV5,  | Hợp chất phenolic, sterol và dẫn chất    |
|                   | BBV6, BBV8         |                                          |
+-------------------+--------------------+------------------------------------------+
| Lá (BBL)          | BBL3, BBL5,        | Mangiferin (Xanthon glycosid),           |
|                   | BBL6, BBL7         | Flavonoid glycosid                       |
+-------------------+--------------------+------------------------------------------+

3. Kết quả đánh giá độc tính cấp và tác dụng sinh học:

• Độc tính cấp: Cao nước vỏ thân và cao nước lá cây Gạo qua đường uống không gây chết chuột ở các mức liều tối đa có thể đưa vào dạ dày động vật ($D_{max}$), cho thấy độ an toàn cao. Đối với cao nước hoa, đã xác định được tỷ lệ tử vong theo liều trong 72 giờ và biểu diễn tương quan tuyến tính giữa liều dùng và tỷ lệ chết của chuột.
• Tác dụng giảm đau: Cao nước vỏ thân và cắn phân đoạn ethyl acetat vỏ thân (BBV-E) làm giảm số cơn quặn đau rõ rệt trên mô hình tiêm acid acetic ở chuột nhắt trắng so với lô chứng ($p < 0,01$); đồng thời kéo dài thời gian phản ứng chịu nhiệt của chuột trên mô hình mâm nóng, thể hiện tác dụng giảm đau trung ương và ngoại vi.
• Tác dụng chống viêm:
  • Chống viêm cấp: Cao nước và phân đoạn BBV-E ức chế có ý nghĩa mức độ phù chân chuột gây bởi carrageenan; làm giảm thể tích dịch rỉ viêm phúc mạc, giảm nồng độ protein toàn phần và giảm số lượng bạch cầu di chuyển vào ổ viêm ($p < 0,05$ và $p < 0,01$).
  • Chống viêm mạn: Làm giảm trọng lượng tươi và khô của khối u hạt thực nghiệm so với lô chứng.
• Tác dụng cầm máu: Cao nước vỏ thân (VG) rút ngắn thời gian chảy máu và thời gian đông máu có ý nghĩa thống kê trên chuột nhắt trắng; đồng thời điều hòa số lượng tiểu cầu trong máu ngoại vi.
• Tác dụng bảo vệ gan và chống oxy hóa in vivo: Cao nước lá Gạo (LG) trên mô hình chuột bị gây độc gan cấp tính bằng paracetamol làm hạ hoạt độ men gan ASAT và ALAT trong huyết thanh chuột so với lô chứng bệnh lý; làm giảm nồng độ sản phẩm peroxy hóa lipid MDA trong mô gan; đánh giá bệnh học đại thể và vi thể cho thấy nhu mô gan ở các lô dùng cao lá Gạo giảm rõ rệt mức độ thoái hóa mỡ, ứ máu và hoại tử tế bào gan quanh tĩnh mạch trung tâm so với lô chỉ dùng paracetamol.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Tóm tắt các tác dụng sinh học thực nghiệm của cây Gạo (Bombax malabaricum DC.)    |
+-------------------+-----------------------+---------------------------------------+
| Tác dụng          | Mẫu thử nghiệm        | Mô hình / Chỉ số đánh giá             |
+-------------------+-----------------------+---------------------------------------+
| Độc tính cấp      | Cao nước hoa, vỏ thân,| Xác định liều tử vong 72h qua đường   |
|                   | lá                    | uống; xác định độ an toàn             |
+-------------------+-----------------------+---------------------------------------+
| Giảm đau          | Cao nước, cắn ethyl   | - Giảm đau ngoại vi: quặn đau do acid |
|                   | acetat vỏ thân (BBV-E)|   acetic                              |
|                   |                       | - Giảm đau trung ương: mâm nóng       |
+-------------------+-----------------------+---------------------------------------+
| Chống viêm        | Cao nước, cắn ethyl   | - Viêm cấp: phù chân do carrageenan;  |
|                   | acetat vỏ thân (BBV-E)|   dịch rỉ viêm (thể tích, protein,    |
|                   |                       |   bạch cầu)                           |
|                   |                       | - Viêm mạn: u hạt thực nghiệm         |
+-------------------+-----------------------+---------------------------------------+
| Cầm máu           | Cao vỏ thân (VG)      | Thời gian chảy máu, thời gian đông    |
|                   |                       | máu, số lượng tiểu cầu ngoại vi       |
+-------------------+-----------------------+---------------------------------------+
| Bảo vệ gan &      | Cao lá (LG)           | Mô hình ngộ độc Paracetamol: ASAT,    |
| Chống oxy hóa     |                       | ALAT huyết thanh, MDA mô gan, giải    |
|                   |                       | phẫu bệnh vi thể gan                  |
+-------------------+-----------------------+---------------------------------------+

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tiến hành phân tích, so sánh các kết quả đạt được với các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế:

• Về thực vật: Tác giả luận giải tính đồng nhất về danh pháp giữa Bombax malabaricum DC. và Bombax ceiba L., phân tích các đặc trưng vi phẫu thích nghi với điều kiện sống nhiệt đới và xác lập các tiêu chí vi học có giá trị chẩn đoán phân biệt dược liệu cây Gạo với các loài khác trong cùng chi Bombax.
• Về hóa học: Bàn luận về tính tương đồng và khác biệt trong phổ thành phần hóa học của mẫu cây Gạo tại Việt Nam so với các mẫu tại Ấn Độ, Trung Quốc, Pakistan hay Ai Cập. Tác giả phân tích quy trình chiết xuất tối ưu, luận giải cấu trúc không gian và phổ tương tác 2D-NMR ($^1\text{H-}^1\text{H}$ COSY, HSQC, HMBC) của các hợp chất triterpenoid (lupeol, friedelin), sterol và flavonoid/xanthon phân lập được. Đánh giá tính phù hợp và độ tin cậy của quy trình định lượng đã xây dựng.
• Về tác dụng sinh học: Bàn luận sâu về cơ chế chống viêm và giảm đau của cao chiết vỏ thân và phân đoạn ethyl acetat, nhấn mạnh vai trò của việc ức chế giải phóng các chất trung gian hóa học gây viêm (prostaglandin, histamin, kinin), giảm tính thấm thành mạch và giảm thâm nhiễm bạch cầu. Phân tích cơ chế cầm máu thông qua việc hoạt hóa các yếu tố đông máu ngoại sinh/nội sinh và rút ngắn thời gian chảy máu. Đối với tác dụng bảo vệ gan, tác giả luận giải mối liên hệ mật thiết giữa khả năng dập tắt gốc tự do, giảm thiểu quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào gan (thể hiện qua sự suy giảm chỉ số MDA) với việc giảm thiểu tác hại của chất chuyển hóa độc hại N-acetyl parabenzoquinon-imin (NAPQI) do paracetamol tạo ra, từ đó bảo tồn cấu trúc màng tế bào gan và làm hạ men gan ALAT, ASAT trong huyết thanh.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được những kết quả và đóng góp mới về mặt lý luận khoa học và thực tiễn như sau:

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Cung cấp một bộ dữ liệu toàn diện, có hệ thống đầu tiên tại Việt Nam về đặc điểm thực vật học của cây Gạo (Bombax malabaricum DC., họ Bombacaceae), bao gồm mô tả chi tiết hình thái thực vật, cấu tạo giải phẫu vi phẫu lá, cành, vỏ thân và các đặc điểm vi học soi bột của hoa và vỏ thân.
2. Lần đầu tiên tại Việt Nam đã chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc hóa học hoàn chỉnh của 15 hợp chất từ vỏ thân và lá cây Gạo bằng các phương pháp quang phổ hiện đại (MS, 1D và 2D-NMR), trong đó xác định sự hiện diện của lupeol, friedelin, stigmasterol, mangiferin và các hợp chất phenolic khác.
3. Đã xây dựng và thẩm định thành công phương pháp phân tích định lượng một số hợp chất chỉ điểm trong dược liệu vỏ thân và lá cây Gạo đạt các yêu cầu khoa học về tính đặc hiệu, độ tuyến tính, độ đúng và độ lặp lại.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm dược lý học hiện đại chứng minh các tác dụng giảm đau (trung ương và ngoại vi), chống viêm (cấp và mạn), cầm máu và bảo vệ gan của vỏ thân và lá cây Gạo, giải thích cơ sở khoa học cho các kinh nghiệm dân gian lưu truyền nhiều đời nay trong y học cổ truyền Việt Nam.
2. Xác lập các thông số tiêu chuẩn chất lượng về hình thái, giải phẫu, vi học bột và hóa học định lượng, phục vụ trực tiếp cho công tác kiểm nghiệm, tiêu chuẩn hóa nguồn dược liệu cây Gạo và hỗ trợ việc xây dựng chuyên luận dược liệu cho Dược điển Việt Nam.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế phân tử của các hợp chất tinh khiết phân lập được từ phân đoạn cắn ethyl acetat vỏ thân và cao chiết lá cây Gạo trên các thụ thể tế bào và enzym chuyên biệt.
• Nghiên cứu mở rộng khảo sát độc tính bán trường diễn và độc tính trường diễn của cao chiết vỏ thân và lá trên động vật thực nghiệm để củng cố hồ sơ an toàn tiền lâm sàng.
• Triển khai nghiên cứu quy trình công nghệ chiết xuất quy mô lớn và thử nghiệm bào chế các dạng thuốc hiện đại (viên nén, viên nang hoặc cao lỏng chuẩn hóa) ứng dụng trong hỗ trợ điều trị các bệnh lý viêm xương khớp, cầm máu và bảo vệ tế bào gan từ nguồn dược liệu cây Gạo sẵn có trong nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do giới hạn về nguồn mẫu và phạm vi nghiên cứu thực nghiệm của một luận án tiến sĩ, đối tượng thực vật chủ yếu được thu hái tập trung tại một vùng sinh thái cụ thể (Hương Sơn, Mỹ Đức, Hà Nội). Các thử nghiệm tác dụng sinh học mới dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm (chuột nhắt trắng, chuột cống trắng) với các mô hình kinh điển, chưa tiến hành thử nghiệm độc tính bán trường diễn/trường diễn và chưa khảo sát hoạt tính trên mô hình tế bào đích in vitro cho toàn bộ các hợp chất đơn lẻ.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất bao gồm:

• Mở rộng thu thập mẫu dược liệu cây Gạo tại nhiều vùng sinh thái khác nhau trên toàn quốc và theo các mùa thu hái trong năm để đánh giá biến thiên hàm lượng của các hoạt chất chính.
• Khảo sát độc tính bán trường diễn và độc tính trường diễn của cao chiết vỏ thân và lá cây Gạo.
• Đi sâu nghiên cứu cơ chế tác dụng sinh học ở mức độ sinh học phân tử của các hợp chất tinh khiết phân lập được.
• Xây dựng quy trình bào chế dạng chế phẩm thuốc ứng dụng điều trị từ các phân đoạn giàu hoạt tính sinh học của cây Gạo.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị cao cho các đối tượng và cơ quan chuyên môn:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Dược học, Dược liệu học, Hóa thực vật và Thực vật học: Có thể tham khảo phương pháp luận chuẩn mực trong việc tiếp cận nghiên cứu một cây thuốc cổ truyền, từ giám định thực vật, phân tích giải phẫu vi phẫu, quy trình chiết tách phân đoạn, kỹ thuật phân lập bằng sắc ký cột pha thuận/pha đảo, đến cách giải đoán dữ liệu phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D/2D-NMR và phổ khối lượng MS để xác định cấu trúc các hợp chất tự nhiên.
• Cán bộ nghiên cứu Dược lý học: Tham khảo hệ thống các mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng đa dạng, bao gồm mô hình giảm đau ngoại vi (acid acetic) và trung ương (mâm nóng), mô hình chống viêm cấp (phù chân carrageenan, dịch rỉ viêm) và mạn (u hạt), mô hình cầm máu và mô hình gây tổn thương gan bằng paracetamol kết hợp đánh giá chỉ số sinh hóa và mô bệnh học vi thể.
• Cơ quan kiểm nghiệm dược phẩm, viện nghiên cứu và các doanh nghiệp sản xuất dược phẩm: Sử dụng trực tiếp các dữ liệu về đặc điểm giải phẫu vi học, hình ảnh soi bột, sắc ký đồ và phương pháp định lượng để xây dựng tiêu chuẩn cơ sở, kiểm soát chất lượng nguồn nguyên liệu vỏ thân, lá và hoa cây Gạo, đồng thời định hướng phát triển các sản phẩm thuốc mới từ dược liệu trong nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Tác giả luận án đã phân lập và xác định cấu trúc của những hợp chất tiêu biểu nào từ vỏ thân và lá cây Gạo? Từ vỏ thân cây Gạo, tác giả đã phân lập và xác định cấu trúc của 8 hợp chất (BBV1–BBV8), trong đó tiêu biểu có lupeol (BBV1, triterpenoid), friedelin (BBV2, triterpenoid) và stigmasterol (BBV7, phytosterol). Từ lá cây Gạo, tác giả phân lập và làm sáng tỏ cấu trúc của các hợp chất BBL3, BBL5, BBL6, BBL7, bao gồm dẫn chất mangiferin (xanthon glycosid) và các hợp chất flavonoid glycosid.

2. Hoạt tính bảo vệ gan của lá cây Gạo được chứng minh trên mô hình thực nghiệm nào và qua những chỉ số nào? Hoạt tính bảo vệ gan của cao lá Gạo (LG) được thực hiện trên mô hình chuột nhắt trắng bị gây tổn thương hoại tử gan cấp bằng paracetamol. Kết quả cho thấy cao lá Gạo làm giảm có ý nghĩa hoạt độ enzym men gan ALAT và ASAT trong huyết thanh, giảm nồng độ malonyl dialdehyd (MDA - chỉ số peroxy hóa lipid) trong mô gan, đồng thời làm giảm rõ rệt mức độ thoái hóa mỡ và hoại tử tế bào gan trên tiêu bản vi thể nhuộm HE.

3. Tác dụng chống viêm và giảm đau của vỏ thân cây Gạo được đánh giá bằng các mô hình nào? Tác dụng giảm đau của cao nước và phân đoạn ethyl acetat vỏ thân (BBV-E) được đánh giá trên mô hình gây quặn đau bằng acid acetic (giảm đau ngoại vi) và mô hình mâm nóng (giảm đau trung ương). Tác dụng chống viêm được đánh giá trên mô hình phù chân chuột do carrageenan, mô hình đo thể tích, protein và bạch cầu trong dịch rỉ viêm màng bụng (chống viêm cấp), và mô hình u hạt thực nghiệm (chống viêm mạn).

4. Kết quả đánh giá độc tính cấp của các bộ phận cây Gạo qua đường uống được ghi nhận ra sao? Cao nước vỏ thân và cao nước lá cây Gạo không gây chết chuột ở liều tối đa có thể đưa qua đường uống, thể hiện mức độ an toàn cao. Đối với cao nước toàn phần hoa cây Gạo, tác giả đã tiến hành khảo sát và xác định được tỷ lệ chuột chết theo các mức liều trong 72 giờ và biểu diễn tương quan tuyến tính giữa liều dùng và tỷ lệ tử vong.

5. Cây Gạo (Bombax malabaricum DC.) có những đặc điểm thực vật và vi học giải phẫu đặc trưng nào? Cây Gạo là cây gỗ lớn, lá kép chân vịt có 5–7 lá chét, rụng lá vào mùa đông; hoa màu đỏ nở trước khi ra lá từ tháng 1 đến tháng 3, có nhiều nhị dính thành 5–6 bó; quả nang 5 mảnh chứa hạt phủ lông bông trắng. Vi học bột vỏ thân và bột hoa có các đặc điểm chẩn đoán quan trọng gồm hạt phấn tròn nhẵn, tinh thể calci oxalat hình cầu gai và khối bát diện, tế bào mô cứng vách dày và các bó sợi cơ học dài.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Dược học của nghiên cứu sinh Hồ Thị Thanh Huyền là một công trình nghiên cứu thực nghiệm toàn diện, có hệ thống về cây Gạo (Bombax malabaricum DC., họ Gạo Bombacaceae) tại Việt Nam trên cả ba phương diện thực vật học, hóa học và tác dụng sinh học. Tác giả đã hoàn thành việc giám định tên khoa học, mô tả chi tiết giải phẫu vi học, phân lập và nhận dạng 15 hợp chất tinh khiết từ vỏ thân và lá, đồng thời xây dựng quy trình định lượng các hoạt chất chính đạt tiêu chuẩn thẩm định. Các kết quả thực nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh vững chắc tác dụng giảm đau, chống viêm cấp - mạn, cầm máu và bảo vệ gan của dược liệu vỏ thân và lá cây Gạo. Công trình cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc tiêu chuẩn hóa chất lượng dược liệu và mở ra tiềm năng ứng dụng cây Gạo trong phát triển các chế phẩm điều trị phục vụ chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC DƢỢC HÀ NỘI HỒ THỊ THANH HUYỀN (Bombax malabaricum DC., LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƢỢC HỌC HÀ NỘI, NĂM 2014 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC DƢỢC HÀ NỘI HỒ THỊ THANH HUYỀN (Bombax malabaricum DC. ) LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƢỢC HỌC CHUYÊN NGÀNH: Dƣợc học cổ truyền MÃ SỐ: 62.06 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Thái An PGS. Thái Nguyễn Hùng Thu HÀ NỘI, NĂM 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.

Nguyễn Thái An và PGS. Thái Nguyễn Hùng Thu. Các kết quả trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Hồ Thị Thanh Huyền ii LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận được sự ủng hộ và tạo điều kiện của Đảng ủy, Ban giám hiệu Trường Đại học Dược Hà Nội và Bộ môn Dược liệu nơi tôi học tập, nghiên cứu.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Nguyễn Thái An và PGS. Thái Nguyễn Hùng Thu, là những người Thầy đã hướng dẫn và truyền đạt nhiều kinh nghiệm quý báu trong nghiên cứu khoa học cho tôi. Tôi xin chân thành cảm ơn GS.TS Phạm Thanh Kỳ, PGS.

Nguyễn Trọng Thông, PGS. TS Phan Văn Kiệm, PGS. TS Trần Huy Thái, PGS. TS Nguyễn Khắc Khôi, TS.

Phạm Thị Vân Anh đã góp ý cho tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận án. Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận được sự hợp tác nghiên cứu của các cơ quan: Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Hóa học các hợp chất thiên nhiên, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Bộ môn Dược lý trường Đại học Y Hà Nội, Trung tâm Kiểm nghiệm thuốc. Đồng thời, tôi cũng nhận được sự đóng góp quý báu của các Thầy Cô giáo, các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực. Nhân dịp này tôi cũng xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của các thầy cô, các anh chị em đồng nghiệp tại bộ môn Dược liệu, bộ môn Dược học cổ truyền và bộ môn Thực vật, các phòng ban trong trường đã luôn tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận án.Cảm ơn các học trò đã luôn sát cánh cùng tôi trong suốt quá trình nghiên cứu vừa qua.

Lời sau cùng, xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới những người bạn, người thân trong gia đình và nhất là bố, mẹ, đã luôn kịp thời động viên và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để tôi hoàn thành luận án. Xin cảm ơn người chồng thân yêu đã luôn giúp đỡ, chia sẻ với tôi trong những năm tháng qua. Xin trân trọng cảm ơn tất cả sự giúp đỡ quý báu này. Hồ Thị Thanh Huyền iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii LỜI CẢM ƠN. iii DANH MỤC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT. 1 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN. ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT.

Họ Gạo (Bombacaceae L. Bombax malabaricum DC. THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA MỘT SỐ LOÀI THUỘC CHI Bombax L. Loài Bombax anceps Pierre.

Loài Bombax costatum Pellegr & Vuillet. Loài Bombax malabaricum DC. TÁC DỤNG SINH HỌC VÀ CÔNG DỤNG. Tác dụng sinh học.

35 CHƢƠNG 2 NGUYÊN VẬT LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. NGUYÊN VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU. Nguyên liệu nghiên cứu. Động vật thí nghiệm.

Hóa chất và thiết bị. Địa điểm nghiên cứu. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nghiên cứu về thực vật.

Nghiên cứu thành phần hóa học. Phƣơng pháp đánh giá độc tính cấp và tác dụng sinh học. Phƣơng pháp xử lý số liệu. 51 CHƢƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

NGHIÊN CỨU VỀ THỰC VẬT. Mô tả đặc điểm hình thái thực vật và giám định tên khoa học cây Gạo. Đặc điểm vi học và cấu tạo giải phẫu. NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC.

Định tính các nhóm chất thƣờng có trong dƣợc liệu. Chiết xuất và phân lập các hợp chất từ lá và vỏ thân cây Gạo. Nhận dạng các hợp chất phân lập từ các bộ phận của cây Gạo. Xây dựng phƣơng pháp xác định hàm lƣợng một số hợp chất có trong cây Gạo.

ĐÁNH GIÁ ĐỘC TÍNH CẤP VÀ THỬ TÁC DỤNG SINH HỌC. Đánh giá độc tính cấp của cao nƣớc vỏ thân, lá và hoa cây Gạo. Tác dụng giảm đau. Tác dụng chống viêm cấp.

Tác dụng chống viêm mạn. Tác dụng cầm máu qua đánh giá thời gian chảy máu, đông máu. Tác dụng bảo vệ gan và chống oxy hóa. 115 CHƢƠNG 4 BÀN LUẬN.

VỀ THỰC VẬT. VỀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC. Về kết quả định tính. Về kết quả phân lập các hợp chất.

Về kết quả xác định hàm lƣợng một số hợp chất. VỀ ĐỘC TÍNH VÀ TÁC DỤNG SINH HỌC. Về tác dụng chống viêm. Về tác dụng cầm máu.

Về tác dụng bảo vệ gan và chống oxy hóa. 142 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 146 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƢỢC HỌC TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC CỦA LUẬN ÁN vi DANH MỤC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT Độ dịch chuyển hóa học 1 H-NMR Proton nuclear magnetic resonance – Phổ cộng hƣởng từ proton 13 C-NMR Carbon (13) nuclear magnetic resonance – Phổ cộng hƣởng từ hạt nhân 13C AGC Apigenin 7-O- -D-glucuronopyranosid ALAT Alanin aminotransfera APG Angiosperm Phylogeny Group As Ánh sáng AST Ánh sáng thƣờng ASAT Aspartat aminotransfera BBL Cắn toàn phần chiết xuất từ lá cây Gạo BBL-H Cắn phân đoạn n-hexan chiết xuất từ lá cây Gạo BBL-C Cắn phân đoạn cloroform chiết xuất từ lá cây Gạo BBL-E Cắn phân đoạn ethyl acetat chiết xuất từ lá cây Gạo BBL-W Cắn phân đoạn nƣớc chiết xuất từ lá cây Gạo BBV Cắn toàn phần chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo BBV-H Cắn phân đoạn n-hexan chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo BBV-C Cắn phân đoạn cloroform chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo BBV-E Cắn phân đoạn ethyl acetat chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo (VGE) BBV-W Cắn phân đoạn nƣớc chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo B. Bombax BHA Butyl hydroxylanisol CTCP Công ty cổ phần CTHH Công thức hóa học CTPT Công thức phân tử vii CTSK Chƣơng trình sắc ký d Doublet – đỉnh đôi dd Doublet of doublet dl Dƣợc liệu DĐVN Dƣợc điển Việt Nam DEPT Distortionless Enhancement by Polarization Transfer DMSO Dimethyl sulfosid DPPH 2,2-diphenyl-1-picrylhydrazyl ESI-MS Electron Spray Ionization Mass Spectrometry EtOAc Ethyl acetat GSH Glutathion Glc Glucose HCNKST Hồng cầu nhiễm kí sinh trùng HG Hoa cây Gạo HMBC Heteronuclear Multiple Bond Correlation HSQC Heteronuclear Single Quantum Coherence IC50 Nồng độ ức chế 50% (Haft maximal inhibitory concentration) IR Phổ hồng ngoại (Infrared Spectroscopy) LD50 Liều gây chết 50% (Lethal Dose, 50%) LG Lá cây Gạo LOD: Giới hạn phát hiện (Limit of Detection) LOQ: Giới hạn định lƣợng (Limit of Qualification) m Multiplet m/z Tỷ lệ số khối/điện tích ion MDA Malonyl dialdehyd Mp Điểm nóng chảy MS Mass spectrometry – Phổ khối viii NAPQI N-acetyl parabenzoquinon-imin NMR Nuclear Magnetic Resonance p.

page PAR Paracetamol PG Prostaglandin s Singlet- đỉnh đơn SKC Sắc ký cột SKC-RP Sắc ký cột pha đảo SKLM Sắc ký lớp mỏng s.c Tiêm dƣới da t Triplet- đỉnh ba TLTK Tài liệu tham khảo TT Thuốc thử TW Trung ƣơng UV254nm Ultra violet– Ánh sáng tử ngoại UV365nm Ultra violet - Ánh sáng tử ngoại (bƣớc 365nm) VG Vỏ thân cây Gạo WHO World Health Organization -Tổ chức Y tế thế giới ix Trang Bảng 1. CTHH các hợp chất phân lập từ loài Bombax anceps P. CTHH của một số hợp chất có trong hoa của cây Gạo. CTHH của một số hợp chất có trong rễ của cây Gạo.

Bảng tóm tắt thành phần hóa học của loài Bombax malabaricum DC. Kết quả định tính các nhóm chất hữu cơ trong lá, hoa và vỏ thân cây Gạo. Kết quả xác định độ ẩm bột vỏ thân, lá, hoa cây Gạo. Dữ liệu phổ NMR của BBV2.

Dữ liệu phổ NMR của BBV6. Dữ liệu phổ NMR của BBV8. Dữ liệu phổ NMR của BBL3. Dữ liệu phổ NMR của BBL5.

Dữ liệu phổ NMR của BBL6. Dữ liệu phổ NMR của BBL7. Kết quả khảo sát khoảng nồng độ tuyến tính với các hợp chất. Tổng hợp kết quả khảo sát độ đúng của các hợp chất.

Kết quả xác định hàm lƣợng một số hợp chất có trong mẫu vỏ thân cây Gạo. Kết quả xác định hàm lƣợng một số hợp chất có trong mẫu lá Gạo. Tỷ lệ chuột chết theo liều dùng thuốc trong 72 giờ sau uống cao nƣớc toàn phần hoa cây gạo. Tác dụng của cao nƣớc và cắn phân đoạn ethyl acetat chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo lên số cơn quặn đau của chuột nhắt trắng.

Tác dụng của cao nƣớc và cắn phân đoạn ethyl acetat chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo lên thời gian phản ứng với nhiệt của chuột. Tác dụng của cao nƣớc và cắn phân đoạn ethyl acetat chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo trên mô hình gây phù chân chuột. Tác dụng của cao nƣớc và cắn phân đoạn ethyl acetat chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo lên thể tích dịch rỉ viêm. Tác dụng của cao nƣớc và cắn phân đoạn ethyl acetat chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo lên hàm lƣợng protein trong dịch rỉ viêm.

Tác dụng của cao nƣớc và cắn phân đoạn ethyl acetat chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo lên số lƣợng bạch cầu trong dịch rỉ viêm. Tác dụng của cao nƣớc và cắn phân đoạn ethyl acetat chiết xuất từ vỏ thân cây Gạo lên trọng lƣợng u hạt. Tác dụng của VG lên thời gian chảy máu. Tác dụng của VG lên thời gian đông máu.

Tác dụng của VG lên số lƣợng tiểu cầu trong máu ngoại vi. Tác dụng của LG lên khối lƣợng gan chuột bị gây độc bằng PAR. Tác dụng của LG lên hoạt độ ASAT trong huyết thanh chuột bị gây độc bằng PAR. Tác dụng của LG lên hoạt độ ALAT trong huyết thanh chuột bị gây độc bằng PAR.

Tác dụng của LG lên hàm lƣợng MDA gan chuột nhắt bị gây độc bằng PAR. Tác dụng của LG lên sự thay đổi đại thể gan chuột nhắt trắng trên mô hình gây độc gan bằng PAR. Tác dụng của LG lên sự thay đổi vi thể gan chuột nhắt trắng trên mô hình gây độc gan bằng PAR. Các chất phân lập đƣợc từ loài Bombax malabaricum DC.

124 xi Trang Hình 1. Hình ảnh hoa và lá của loài Bombax insigne Wall. Hình ảnh loài Bombax anceps Pierre. Hình ảnh loài Bombax malabaricum DC.

Đặc điểm hình thái của loài Bombax malabaricum DC. Hình ảnh cây Gạo tại Đền Mõ (Hải Phòng). Mẫu cao nƣớc vỏ thân cây Gạo .