Luận án nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của quả các cây gội nước anphanamixis polystachya xà cừ khaya senegalensis và xoan melia azedarach thuộc họ xoan meliace

Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của quả cây gội nước Anphanamixis polystachya, xà cừ Khaya senegalensis và xoan Melia azedarach.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Hóa Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Hóa Học Và Hoạt Tính Sinh Học Của Quả Cây Gội Nước Anphanamixis Polystachya, Xà Cừ Khaya Senegalensis Và Xoan Melia Azedarach
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp mới của luận án
• 0.6. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Đặc điểm thực vật chung
• 1.2. Thành phần hóa học
• 1.3. Hoạt tính sinh học
• 1.3.1. Hoạt tính sinh học sử dụng trong nông nghiệp
• 1.3.2. Gây ngán ăn đối với côn trùng
• 1.3.3. Điều tiết sự tăng trưởng của côn trùng
• 1.3.4. Diệt côn trùng
• 1.3.5. Hoạt tính kháng bệnh cho cây
• 1.3.6. Hoạt tính kháng ung thư
• 1.3.7. Hoạt tính kháng protozoal
• 1.4. Cây gội nước (Anphanamixis polystachya)
• 1.4.1. Đặc điểm thực vật
• 1.4.2. Thành phần hóa học
• 1.4.2.1. Hợp chất béo
• 1.4.2.2. Hợp chất sesquiterpenoid
• 1.4.2.3. Hợp chất diterpenoid
• 1.4.2.4. Hợp chất triterpenoid
• 1.4.2.5. Hợp chất limonoid
• 1.4.2.6. Hợp chất alkaloid
• 1.4.2.7. Hợp chất lignan
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ THỰC NGHIỆM
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.1.1. Các phương pháp xử lý mẫu và chiết
• 2.1.2. Các phương pháp phân tích, phân tách các hỗn hợp và phân lập các hợp chất
• 2.1.3. Phương pháp khảo sát cấu trúc các hợp chất
• 2.1.4. Hóa chất và thiết bị
• 2.1.5. Dụng cụ và thiết bị
• 2.2. Nghiên cứu các hợp chất từ quả gội nước (Anphanamixis polystachya)
• 2.2.1. Chiết xuất, phân lập, xác định cấu trúc các hợp chất phân lập
• 2.2.2. Các dữ liệu vật lý và phổ
• 2.3. Nghiên cứu các hợp chất từ quả xà cừ (Khaya senegalensis)
• 2.3.1. Chiết xuất, phân lập, xác định cấu trúc các hợp chất phân lập
• 2.3.2. Các dữ liệu vật lý và phổ
• 2.3.3. 6-Acetoxy-methyl angolensate (KS-4)
• 2.4. Nghiên cứu các hợp chất phân lập từ quả xoan (Melia azedarach)
• 2.4.1. Chiết xuất, phân lập, xác định cấu trúc các hợp chất phân lập
• 2.4.2. Các dữ liệu vật lý và phổ
• 2.5. Phương pháp thử hoạt tính
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Quả gội nước (Anphanamixis polystachya)
• 3.1.1. Phân lập hợp chất
• 3.1.2. Xác định cấu trúc
• 3.1.2.1. Hợp chất AP-1
• 3.1.2.2. Hợp chất AP-2
• 3.1.2.3. Hợp chất AP-3
• 3.1.2.4. Hợp chất AP-4
• 3.1.2.5. Hợp chất AP-5
• 3.1.2.6. Hợp chất AP-6
• 3.2. Quả xà cừ (Khaya senegalensis)
• 3.2.1. Phân lập một số hợp chất
• 3.2.2. Xác định cấu trúc
• 3.2.2.1. Hợp chất KS-1
• 3.2.2.2. Hợp chất KS-2
• 3.2.2.3. Hợp chất KS-3
• 3.2.2.4. Hợp chất KS-4
• 3.2.2.5. Hợp chất KS-5
• 3.2.2.6. Hợp chất KS-6
• 3.3. Phân lập một số hợp chất
• 3.3.1. Xác định cấu trúc
• 3.3.1.1. Hợp chất MA1
• 3.3.1.2. Hợp chất MA2
• 3.3.1.3. Hợp chất MA3
• 3.3.1.4. Hợp chất MA4
• 3.3.1.5. Hợp chất MA5
• 3.3.1.6. Hợp chất MA6
• 3.3.1.7. Hợp chất MA7
• 3.3.1.8. Hợp chất MA8
• 3.4. Thử hoạt tính sinh học
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan

Nghiên cứu hóa học và hoạt tính sinh học của quả cây gội nước Anphanamixis polystachya, xà cừ Khaya senegalensis và xoan Melia azedarach đã chỉ ra sự đa dạng trong thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các loài thực vật này. Họ Xoan (Meliaceae) chứa nhiều hợp chất có giá trị, đặc biệt là các hợp chất limonoid, flavonoid và triterpenoid. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng các hợp chất này có khả năng kháng viêm, kháng khuẩn và kháng nấm, góp phần quan trọng trong việc phát triển dược phẩm mới từ thiên nhiên.

1.1 Đặc điểm thực vật chung

Họ Xoan là một họ thực vật nhiệt đới với khoảng 50 chi và hơn 550 loài. Tại Việt Nam, họ này có 20 chi với 85 loài, phân bố rộng rãi. Các cây thuộc họ Xoan như xà cừ, gội nước, và xoan đã được sử dụng trong y học cổ truyền. Nghiên cứu cho thấy các hoạt tính sinh học mạnh mẽ của họ Xoan, bao gồm khả năng kháng viêm và kháng nấm, đã được ghi nhận từ những năm 1960.

1.2 Thành phần hóa học

Thành phần hóa học của họ Xoan rất phong phú, bao gồm các lớp chất như limonoid, flavonoid, và triterpenoid. Hợp chất limonin là một trong những thành phần chính, với hơn 1300 limonoid đã được phân lập. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng các hợp chất này có khả năng kháng khuẩn và kháng nấm, mở ra hướng đi mới trong việc phát triển thuốc từ thiên nhiên.

1.3 Hoạt tính sinh học

Hoạt tính sinh học của các hợp chất từ họ Xoan đã được nghiên cứu rộng rãi. Các hợp chất limonoid có khả năng gây ngán ăn đối với côn trùng và có hoạt tính kháng nấm. Nghiên cứu cho thấy rằng các hợp chất này không chỉ có giá trị trong nông nghiệp mà còn trong y học, với khả năng kháng ung thư và kháng protozoal. Điều này cho thấy tiềm năng lớn của họ Xoan trong việc phát triển các sản phẩm dược phẩm mới.

II. Phương pháp và thực nghiệm

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong luận án bao gồm chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất từ quả cây gội nước Anphanamixis polystachya, xà cừ Khaya senegalensis và xoan Melia azedarach. Các phương pháp sắc ký như sắc ký cột (CC) và sắc ký lớp mỏng (TLC) đã được sử dụng để tách và phân lập các hợp chất. Phân tích cấu trúc được thực hiện bằng các kỹ thuật hiện đại như phổ hồng ngoại (IR), phổ khối lượng (MS) và phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR).

2.1 Phương pháp chiết xuất

Dịch chiết từ quả các cây được thu hái và xử lý bằng các dung môi thích hợp. Phương pháp chiết siêu âm và cất quay chân không được áp dụng để thu được cao chiết. Các hợp chất được tách ra từ dịch chiết sẽ được phân tích để xác định cấu trúc và hoạt tính sinh học.

2.2 Phương pháp phân tích

Các phương pháp phân tích như sắc ký cột và sắc ký lớp mỏng được sử dụng để tách các hợp chất. Phân tích cấu trúc được thực hiện bằng phổ IR, MS và NMR. Các kỹ thuật này cho phép xác định chính xác cấu trúc của các hợp chất phân lập được, từ đó đánh giá hoạt tính sinh học của chúng.

2.3 Thử hoạt tính sinh học

Hoạt tính sinh học của các hợp chất được thử nghiệm thông qua các phương pháp kháng nấm và kháng khuẩn. Các hợp chất phân lập từ quả cây gội nước, xà cừ và xoan được đánh giá khả năng kháng nấm gây bệnh thực vật. Kết quả thử nghiệm cho thấy nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học đáng kể, mở ra hướng đi mới trong nghiên cứu và phát triển dược phẩm.

III. Kết quả và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy từ dịch chiết quả cây gội nước Anphanamixis polystachya, đã phân lập được 6 hợp chất, trong đó có 4 hợp chất limonoid và 2 hợp chất sterol. Từ quả xà cừ Khaya senegalensis, 8 hợp chất đã được phân lập, bao gồm 4 hợp chất limonoid và 2 hợp chất flavonoid. Từ quả xoan Melia azedarach, 8 hợp chất cũng đã được phân lập, trong đó có 1 hợp chất limonoid mới. Các hợp chất này đều thể hiện hoạt tính sinh học đáng kể.

3.1 Kết quả phân lập hợp chất

Quá trình phân lập hợp chất từ quả cây gội nước đã thu được 6 hợp chất, trong đó có 4 hợp chất limonoid như dysobinin và chisocheton. Các hợp chất này đã được xác định cấu trúc bằng các phương pháp phân tích hiện đại. Kết quả cho thấy sự phong phú về thành phần hóa học của cây gội nước, mở ra tiềm năng cho việc nghiên cứu sâu hơn.

3.2 Hoạt tính sinh học của các hợp chất

Các hợp chất phân lập từ quả xà cừ và xoan đã được thử nghiệm hoạt tính sinh học. Kết quả cho thấy nhiều hợp chất có khả năng kháng nấm và kháng khuẩn. Điều này chứng tỏ giá trị thực tiễn của các hợp chất thiên nhiên trong việc phát triển dược phẩm mới, đặc biệt trong điều trị các bệnh liên quan đến vi khuẩn và nấm.

3.3 Đánh giá tổng quan

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng quả cây gội nước, xà cừ và xoan không chỉ có giá trị trong y học cổ truyền mà còn có tiềm năng lớn trong nghiên cứu dược phẩm hiện đại. Các hợp chất phân lập từ những cây này có thể được sử dụng làm nguyên liệu cho việc phát triển thuốc mới, góp phần vào việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: "Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của quả các cây gội nước (Anphanamixis polystachya), xà cừ (Khaya senegalensis) và xoan (Melia azedarach) thuộc họ Xoan (Meliaceae) ở Việt Nam".

Luận án thuộc chuyên ngành Hóa học (Hóa học các hợp chất thiên nhiên), thực hiện theo định hướng nghiên cứu thực nghiệm hóa thực vật kết hợp đánh giá hoạt tính sinh học in vitro.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo thống kê dược phẩm mới được cấp phép lưu hành trong 20 năm qua, các hợp chất thiên nhiên chiếm tới 60% trong lĩnh vực điều trị ung thư và 70% trong các bệnh truyền nhiễm. Các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học không chỉ được sử dụng trực tiếp làm thuốc chữa bệnh mà còn đóng vai trò là cấu trúc mẫu, chất dẫn đường (lead compounds) hoặc chất dò sinh hóa phục vụ nghiên cứu dược lý.

Họ Xoan (Meliaceae) là một họ thực vật nhiệt đới được quan tâm nghiên cứu trên thế giới từ năm 1960 nhờ thành phần hóa học phong phú gồm limonoid, terpenoid (mono-, di-, sesqui-, triterpenoid), coumarin, chromone, lignan, flavonoid và các hợp chất phenolic khác. Đáng chú ý, nhóm chất limonoid (tetranortriterpenoid) với gần 2.000 hợp chất đã được ghi nhận có nhiều hoạt tính sinh học giá trị như kháng nấm, kháng khuẩn, ức chế côn trùng, gây độc tế bào ung thư, chống khối u và kháng HIV.

Tại Việt Nam, ba loài cây gồm gội nước (Aphanamixis polystachya / Anphanamixis polystachya), xà cừ (Khaya senegalensis) và xoan (Melia azedarach) đều là những cây thuốc dân gian quen thuộc, mọc hoang dại hoặc được trồng phổ biến ở nhiều địa phương. Tuy nhiên, trước thời điểm thực hiện đề tài, hầu như chưa có công trình khoa học nào công bố đầy đủ và toàn diện về thành phần hóa học cũng như hoạt tính sinh học từ quả của ba loài cây này thu hái tại Việt Nam. Do đó, việc nghiên cứu quả của ba loài thuộc họ Xoan ở Việt Nam là một yêu cầu cấp thiết nhằm làm sáng tỏ kinh nghiệm dân gian, nâng cao giá trị sử dụng nguồn dược liệu và tìm kiếm các hoạt chất có hoạt tính sinh học.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là khảo sát thành phần hóa học và thăm dò hoạt tính sinh học của dịch chiết từ quả ba loài thực vật thuộc họ Xoan ở Việt Nam. Tác giả xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Chiết chọn lọc với các dung môi thích hợp để thu được hỗn hợp các hợp chất từ quả các cây gội nước (Anphanamixis polystachya), xà cừ (Khaya senegalensis) và xoan (Melia azedarach).
2. Phân lập và xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất sạch từ các phân đoạn chiết xuất.
3. Thử nghiệm hoạt tính sinh học (kháng nấm gây bệnh thực vật) của một số hợp chất phân lập được.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Dịch chiết và các hợp chất hóa thực vật phân lập từ quả cây gội nước (Anphanamixis polystachya), quả cây xà cừ (Khaya senegalensis) và quả cây xoan (Melia azedarach).
• Phạm vi không gian và địa điểm lấy mẫu:
  • Quả cây gội nước: Thu hái tại Khu bảo tồn thiên nhiên Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh (tháng 08/2013); tiêu bản mang mã số DHV-2013 được lưu giữ tại Khoa Hóa học, Trường Đại học Vinh; định danh thực vật bởi PGS. TS. Trần Huy Thái (Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật).
  • Quả cây xà cừ: Thu hái tại tỉnh Nghệ An (tháng 01/2014); tiêu bản mang mã số DHV-2014 được lưu giữ tại Khoa Sinh học, Trường Đại học Vinh; định danh thực vật bởi PGS. TS. Trần Huy Thái.
  • Quả cây xoan: Thu hái tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào thành phần hóa học của cặn chiết quả và thử nghiệm hoạt tính kháng nấm gây bệnh thực vật.

Cấu trúc tổng thể của luận án

Luận án có dung lượng 112 trang, bao gồm 21 bảng số liệu, 19 hình minh họa, 3 sơ đồ phân lập và 109 tài liệu tham khảo cùng phần phụ lục chứa 130 phổ thực nghiệm. Kết cấu luận án gồm các phần:

• Phần Mở đầu: 4 trang.
• Chương 1 - Tổng quan: 25 trang.
• Chương 2 - Phương pháp và thực nghiệm: 20 trang.
• Chương 3 - Kết quả và thảo luận: 69 trang.
• Kết luận: 1 trang.
• Danh mục công trình công bố: 1 trang.
• Tài liệu tham khảo: 8 trang.
• Phụ lục phổ: 130 phổ nghiệm.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Chương Tổng quan điểm lại các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của họ Xoan (Meliaceae) nói chung và 3 loài nghiên cứu nói riêng.

Đặc điểm thực vật và thành phần hóa học họ Xoan

Theo Phạm Hoàng Hộ, họ Xoan (Meliaceae) tại Việt Nam gồm 20 chi với 85 loài phân bố rải rác trên cả nước. Trên thế giới, họ này có khoảng 50 chi với hơn 550 loài. Hợp chất limonin phân lập năm 1960 đã mở đầu cho việc nghiên cứu phân loại các hợp chất limonoid (tetranortriterpenoid). Trải qua hơn năm thập kỷ nghiên cứu, các nhà khoa học đã xác định được khoảng 1.300 limonoid với hơn 35 khung carbon khác nhau sinh ra từ các quá trình mở vòng, tái tạo vòng và sắp xếp lại bộ khung.

Các công trình nghiên cứu trên thế giới đối với từng loài

• Cây gội nước (Aphanamixis polystachya):

  • Hợp chất béo: Daulatabad C.D. và cộng sự (1997) phân lập xeton acid béo 7-xeton-octadec-cis-11-enoic từ dầu hạt.
  • Hợp chất sesquiterpenoid: Rukachai S. (1998) phân lập sootepdienone; Yoshikawa và cộng sự (1992) phân lập orientalol C; một số tác giả khác phân lập 6β,7β-epoxyguai-4-en-3-one và 6β,7β-epoxy-4β,5-dihydroxyguaiane từ vỏ cây.
  • Hợp chất diterpenoid: Các nhà khoa học Trung Quốc (2013) phân lập 4 diterpen vòng peroxide 5 cạnh là aphanaperoxide E–H từ vỏ cây.
  • Hợp chất triterpenoid và limonoid: Chatterjee và cộng sự (1969) phân lập 7 limonoid từ hạt (aphanamixinin, acid aphanamixinic, deoxyandirobin, methylangolensat, gedunin...); Dulcie A. (1978) phân lập 10 limonoid A,B-seco (rohituka-7, Tr-B, rohituka-9, rohitukin, dregeana-1, polystachin...); Wang J. và cộng sự (2012) phân lập 8 hợp chất vòng A-seco aphanalide A–H từ quả; Zang Y. và cộng sự (2013) phân lập 4 protolimonoid (polystanin A–D) từ quả.
  • Hợp chất alkaloid và lignan: Harmon A. và cộng sự (1979) phân lập 4 alkaloid (rohitukine, ficine, isoficin, noreugenin); Samir K. và cộng sự (2006) phân lập 3 lignan (polystachyol, lyoniside, nudiposide).
  • Hoạt tính sinh học: Kháng khối u, kháng nấm, kháng khuẩn, kháng viêm và diệt sâu hại.

• Cây xà cừ (Khaya senegalensis):

  • Thành phần béo: Hạt chứa 58,5% - 67% dầu, thành phần chính gồm acid oleic (70,3%), acid linoleic (10,8%), acid palmitic (8,3%) và acid stearic (8,3%).
  • Hợp chất phenolic: Ulubelen và cộng sự (1982) phân lập aesculetin.
  • Hợp chất limonoid: Nhóm limonoid khayanolide được phát hiện từ năm 1996. Lis R. Olomo và cộng sự (1997) phân lập các dẫn xuất tricyclomeliac-7-oate. Govindachari T. và cộng sự (1998, 1999) phân lập 2α-hydroxymexicanolide, 2,6-dihydroxyfissinolide, swietenolide, mexicanolide... Samir A. và cộng sự (2000, 2001, 2004) phân lập khayalactol, khayanolide A–C, seneganolide A, 2-hydroxyseneganolide A, 2-acetoxyseneganolide A, methyl 6-hydroxyangolensate. Nakatani M. và cộng sự (2001, 2002) xác định khayanolide A, B, D, E và 1-O-acetylkhayanolide B. Michel K. và cộng sự (2005, 2006) phân lập anthothecanolide, 6R,8α-dihydroxycarapin, 3,7-dideacetyl-6α-hydroxykhivorin. Zhang H. và cộng sự (2007, 2008), Yuan C. và cộng sự (2012) công bố các hợp chất khayalenolide F–I, senegalene A–C và senegalension A–C.
  • Hoạt tính sinh học: Chống viêm, kháng khuẩn, trị sốt rét, chống ung thư, chống oxy hóa, chống nấm và gây ngán ăn đối với côn trùng.

• Cây xoan (Melia azedarach):

  • Hợp chất alkaloid và flavonoid: Phân lập hai β-carboline alkaloid (4,8-dimethoxy-1-vinyl-β-carboline và 4-methoxy-1-vinyl-β-carboline) năm 2000; các flavonoid epicatechin, rutin, kaempferol-3-O-robinobioside, kaempferol-3-O-rutinoside, isoquercetin.
  • Nhóm limonoid: Phân loại thành nhiều kiểu khung như kiểu trichilin (12-O-acetylazedarachin B, meliarachin C, toosendanin, meliarachin K, meliarachin G...), kiểu vilasinin (trichilinin D, 1-O-cinnamoyltrichilinin, trichilinin B), kiểu havanensin (3-deacetyl-1,6-diacetylsendanal), kiểu salannin (salannin, ohchinin, ohchininolide...), kiểu nimbin (ohchinolal, mesendanin E...), và kiểu nimbolinin (nimbolinin D).
  • Hoạt tính sinh học: Chiết xuất lá và quả có tác dụng diệt ấu trùng muỗi Aedes aegypti, diệt côn trùng Spodoptera littoralis, chống ve bét ký sinh Boophilus microplus.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Mặc dù các nghiên cứu trên thế giới đối với chi Aphanamixis, Khaya và Melia khá đa dạng, nhưng nguồn nguyên liệu quả của ba loài này tại các vùng sinh thái đặc trưng ở Việt Nam (như Nghệ An, Hà Tĩnh) chưa được khai thác, phân lập cấu trúc chi tiết và đánh giá hoạt tính sinh học phòng trừ nấm bệnh nông nghiệp. Luận án được thiết kế nhằm lấp đầy khoảng trống này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết phân tích

Luận án áp dụng lý thuyết phân loại và chuyển hóa các hợp chất thiên nhiên (Phytochemistry), tập trung vào các nhóm cấu trúc chính:

• Nhóm tetranortriterpenoid (limonoid): Các khung biến đổi qua mở vòng, cắt mạch vòng A, B, C hoặc D.
• Nhóm triterpenoid pentacyclic (khung taraxerane).
• Nhóm flavonoid và dẫn xuất glycoside.
• Nhóm hợp chất phenolic, coumarin và phytosterol.

Phương pháp xử lý mẫu và chiết xuất

• Xử lý mẫu: Quả tươi thu hái đúng mùa vụ, định danh khoa học, làm sạch và sấy khô bằng thiết bị sấy bơm nhiệt ở 40°C, sau đó xay nhỏ thành bột thô.
• Chiết xuất: Chiết ngâm ngập mẫu bột quả (khối lượng mỗi loài 4,0 kg) với dung môi methanol (MeOH) ở nhiệt độ phòng (3 lần, mỗi lần 10 L), có kết hợp sử dụng thiết bị siêu âm nhằm tăng hiệu suất thẩm thấu. Thu hồi dung môi bằng máy cô quay chân không ở áp suất thấp để thu cặn cao chiết tổng.
• Phân bố phân đoạn: Cặn cao tổng được phân bố trong nước rồi chiết phân đoạn lần lượt bằng các dung môi có độ phân cực tăng dần:
  • Quả gội nước: Cao methanol (290 g) được chiết phân bố lần lượt với chloroform (thu 106 g cao) và n-butanol (thu 35 g cao).
  • Quả xà cừ: Cao methanol (285 g) được phân bố trong nước rồi chiết phân đoạn với n-hexane (thu 55,0 g cao) và ethyl acetate (thu 95,0 g cao).

Phương pháp tách và phân lập hợp chất

• Sắc ký cột (Column Chromatography - CC): Sử dụng chất hấp phụ pha thường Silica gel cỡ hạt 60, 70–230 mesh và 230–240 mesh (Merck), pha đảo RP-18 và rây phân tử Sephadex LH-20. Rửa giải bằng các hệ dung môi gradient: n-hexane – acetone; chloroform – methanol; n-hexane – ethyl acetate.
• Sắc ký lớp mỏng (Thin Layer Chromatography - TLC): Kiểm tra độ tinh khiết và thành phần các phân đoạn trên bản mỏng tráng sẵn Kieselgel 60 F254. Hiện màu bằng đèn tử ngoại ở bước sóng 254 nm và 368 nm; phun dung dịch H2SO4 10% rồi hơ nóng ở 110°C trong 10 phút; hoặc phát hiện bằng hơi iod ($I_2$).

Phương pháp vật lý và phổ nghiệm xác định cấu trúc

Cấu trúc hóa học của các chất sạch được xác định thông qua tổ hợp các phương pháp phổ nghiệm:

• Đo nhiệt độ nóng chảy ($đ.c$): Máy Yanaco MP-S3.
• Đo độ quay cực: Máy phân cực kế Jasco DIP-370.
• Quang phổ tử ngoại - khả kiến (UV-Vis): Máy quang phổ Hitachi UV-3210.
• Quang phổ hồng ngoại (FT-IR): Máy Shimadzu FTIR-8501 và Bruker (đo mẫu ép viên KBr).
• Phổ khối lượng (Mass Spectrometry):
  • EI-MS: Phổ khối va chạm electron.
  • ESI-MS và HR-ESI-MS: Máy Bruker Daltonics APEX II 30eV spectrometer (Đại học Y Trung Quốc, Đài Loan) và máy micrOTOF-QII 10187 (Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG TP. Hồ Chí Minh).
• Phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR): Thực hiện tại Viện Hóa học - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
  • Phổ 1D-NMR: $^1H\text{-NMR}$ (500 MHz), $^{13}C\text{-NMR}$ (125 MHz) và DEPT (DEPT-90, DEPT-135) sử dụng chất chuẩn nội Tetramethylsilan (TMS) trong các dung môi $CDCl_3$, $CD_3OD$, $DMSO\text{-}d_6$, $acetone\text{-}d_6$.
  • Phổ 2D-NMR: Phổ tương quan hạt nhân cùng loại $^1H\text{-}^1H\text{ COSY}$, phổ tương quan dị hạt nhân qua một liên kết HSQC/HMQC, phổ tương quan dị hạt nhân tầm xa HMBC và phổ hiệu ứng Overhauser hạt nhân NOESY.

Phương pháp thử hoạt tính sinh học

Hoạt tính kháng nấm gây bệnh thực vật (Fusarium) được đánh giá định lượng bằng kỹ thuật đĩa thạch trộn mẫu thử (food-poisoned technique). Hiệu quả ức chế sự phát triển của hệ sợi nấm được theo dõi, đo đạc và ghi nhận tại hai mốc thời gian: 3 ngày và 7 ngày sau khi nuôi cấy.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 hệ thống hóa các tư liệu khoa học về 3 loài thực vật thuộc họ Xoan (Meliaceae):

• Cây gội nước (Aphanamixis polystachya): Mô tả đặc điểm hình thái cây gỗ lớn (cao 20–30 m, đường kính 50–60 cm, lá kép lông chim lẻ, hoa đơn tính khác gốc, quả nang hình trứng/cầu đường kính 2,5 cm). Tổng hợp các công trình phân lập các nhóm chất: acid béo, sesquiterpenoid, diterpenoid peroxide, triterpenoid loại aphanamixin/aphanamixinin, chuỗi limonoid phức tạp (aphanalide, polystanin), alkaloid và lignan.
• Cây xà cừ (Khaya senegalensis): Cây thân gỗ lớn, quả nang hình cầu nứt 4 mảnh khi chín, hạt dẹt có cánh. Trình bày tổng quan về các nhóm chất limonoid đặc trưng chi Khaya gồm các khung khayanolide, mexicanolide, fissinolide, angolensate cùng hoạt tính chống viêm, chống sốt rét, gây độc tế bào ung thư và diệt trừ sâu hại.
• Cây xoan (Melia azedarach): Cây gỗ nhỡ (10–15 m), lá kép lông chim 2–3 lần, hoa màu tím nhạt, quả hạch chứa 1 hạt. Tổng kết các nghiên cứu về alkaloid β-carboline, flavonoid glycoside, anthraquinone, coumarin (scopoletin) và các phân nhóm limonoid kiểu trichilin, vilasinin, havanensin, salannin, nimbin, nimbolinin có hoạt tính diệt côn trùng và kháng nấm.

Chương 2: Phương pháp và thực nghiệm

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình thu thập mẫu thực vật, xử lý cơ học, quy trình chiết xuất và phân lập bằng sắc ký cột qua các sơ đồ chiết tách:

• Sơ đồ 2.1 - Quả gội nước: Xử lý 4,0 kg bột quả khô $\rightarrow$ chiết MeOH $\rightarrow$ cặn chiết tổng (290 g) $\rightarrow$ phân bố chloroform thu 106 g cao $\rightarrow$ sắc ký cột silica gel hệ dung môi hexane:acetone (100:0 đến 5:1) và chloroform:methanol (100:0 đến 1:1) $\rightarrow$ thu được 7 phân đoạn chính ($F_1$ đến $F_7$). Phân lập tinh chế thu được 6 hợp chất ký hiệu từ AP-1 đến AP-6.
• Sơ đồ 2.2 - Quả xà cừ: Xử lý 4,0 kg bột quả khô $\rightarrow$ chiết MeOH $\rightarrow$ cặn chiết tổng (285 g) $\rightarrow$ phân đoạn ethyl acetate (95 g) $\rightarrow$ sắc ký cột gradient n-hexane:acetone (100:0 đến 1:1) chia thành 7 phân đoạn chính ($F_1$ đến $F_7$). Tinh chế phân đoạn $F_3$, $F_4$, $F_5$ trên silica gel thu được các hợp chất ký hiệu KS-1 (15 mg), KS-2 (23 mg), KS-3 (29 mg), KS-4 (12 mg), KS-5 (53 mg), KS-6 (71,5 mg).
• Sơ đồ 2.3 - Quả xoan: Chiết tách và phân lập các hợp chất từ cặn chiết quả xoan, thu được các hợp chất sạch ký hiệu từ MA-1 đến MA-8.
• Trình bày thông số kỹ thuật của các thiết bị đo phổ và quy trình thử nghiệm hoạt tính kháng nấm in vitro.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương 3 là phần trọng tâm của luận án (69 trang), trình bày kết quả phân lập, lập luận xác định cấu trúc hóa học và kết quả thử nghiệm sinh học.

1. Thành phần hóa học từ quả cây gội nước (Aphanamixis polystachya)

Từ cặn chiết quả gội nước, tác giả đã phân lập và làm sáng tỏ cấu trúc của 6 hợp chất sạch (AP-1 đến AP-6):

Ký hiệu	Tên hợp chất	Loại hợp chất	Dạng tồn tại / Điểm nóng chảy ($đ.c$)	Dữ liệu khối phổ chính
AP-1	Dysobinin	Limonoid	Vô định hình màu vàng, $đ.c$ 185–187°C	HR-ESI-MS: $m/z\ 517,2629\ [M+Na]^+$
AP-2	Chisocheton compound G	Limonoid	Vô định hình màu vàng nâu, $đ.c$ 182–183°C	HR-ESI-MS: $m/z\ 549,2566\ [M+Na]^+$
AP-3	Chisocheton compound E	Limonoid	Vô định hình màu trắng, $đ.c$ 236–238°C	ESI-MS: $m/z\ 512\ [M]^+$
AP-4	$6\alpha$-Acetoxyepoxyazadiradione VI	Limonoid	Tinh thể không màu, $đ.c$ 167–169°C	ESI-MS: $m/z\ 524\ [M]^+$
AP-5	$\beta$-Sitosterol	Sterol	Tinh thể hình kim	Phổ $^{13}C\text{-NMR}$ đồng nhất chất chuẩn
AP-6	$\beta$-Sitosterol-3-$O$-$\beta$-D-glucopyranoside	Sterol glycoside	Chất rắn không màu, $đ.c$ 283–285°C	EI-MS: $m/z\ 414\ [M\text{-glc}]^+$

Cấu trúc các hợp chất limonoid AP-1 đến AP-4 được chứng minh bằng các tín hiệu đặc trưng của vòng furan ba lần thế ($\delta_H\ 7,20 - 7,45\text{ ppm}$), các nhóm chức axetat ($\delta_C\ \approx 170\text{ ppm}$ và $\delta_H\ \approx 2,0\text{ ppm}$), nhóm carbonyl enon và các liên kết epoxy thông qua phổ 2D-NMR (HMBC, HSQC, COSY).

2. Thành phần hóa học từ quả cây xà cừ (Khaya senegalensis)

Từ dịch chiết quả xà cừ, tác giả phân lập và xác định cấu trúc của 6 hợp chất (KS-1 đến KS-6):

Ký hiệu	Tên hợp chất	Công thức phân tử	Dạng tồn tại / Điểm nóng chảy ($đ.c$)	Khối phổ ESI-MS ($m/z$)
KS-1	Seneganolide	$C_{26}H_{30}O_8$	Bột màu trắng, $đ.c$ 276–277°C	$471\ [M+H]^+$
KS-2	Khayanone	$C_{27}H_{34}O_9$	Tinh thể lăng trụ không màu, $đ.c$ 170–171°C	$503\ [M+H]^+$
KS-3	Khayanolide B	$C_{27}H_{34}O_{10}$	Tinh thể không màu, $đ.c$ 303–304°C	$519\ [M+H]^+$
KS-4	6-Acetoxy-methyl angolensate	$C_{27}H_{36}O_9$	Bột màu trắng, $đ.c$ 208–209°C	$529\ [M+H]^+$
KS-5	(-)-Epicatechin	$C_{15}H_{14}O_6$	Tinh thể màu vàng, $đ.c$ 177–178°C	$291\ [M+H]^+$
KS-6	Quercitrin	$C_{21}H_{20}O_{11}$	Tinh thể màu vàng, $đ.c$ 181–182°C	$449\ [M+H]^+$

Trong đó, KS-1, KS-2, KS-3 thuộc nhóm tetranortriterpenoid có cầu nối phức tạp đặc trưng của chi Khaya, KS-4 là dẫn xuất seco-ring limonoid, KS-5 và KS-6 là các hợp chất polyphenol thuộc nhóm flavonoid.

3. Thành phần hóa học từ quả cây xoan (Melia azedarach)

Từ dịch chiết quả xoan, tác giả phân lập và làm sáng tỏ cấu trúc của 8 hợp chất (MA-1 đến MA-8):

• MA-1 (Hợp chất mới): $3\alpha,12\alpha$-Diacetoxy-$7\alpha$-benzoyloxy-$1\alpha$-hydroxytrichilinin, được đặt tên mới là Trichilinin F. Cấu trúc được khẳng định qua hệ phổ đa chiều ($^1H\text{-NMR}$, $^{13}C\text{-NMR}$, DEPT, HMBC, HSQC, COSY, HR-ESI-MS) cho thấy sự có mặt của khung trichilinin gắn 2 nhóm axetoxy tại C-3, C-12, một nhóm benzoyloxy tại C-7 và một nhóm hydroxy tại C-1.
• Các hợp chất khác (MA-2 đến MA-8):
  • Flavonoid (02 chất): Apigenin và Quercetin 3-$O$-$\left[\beta\text{-L-rhamnopyranosyl-(1}\rightarrow\text{6)}\right]$-$\beta\text{-D-glucopyranoside}$ (rutin).
  • Triterpenoid (01 chất): Taraxerol.
  • Hợp chất phenolic / Coumarin (02 chất): Scopoletin và Acid vanillic.
  • Sterol (02 chất): $\beta$-Sitosterol và $\beta$-Sitosterol-3-$O$-$\beta\text{-D-glucopyranoside}$.

4. Kết quả thử nghiệm hoạt tính sinh học kháng nấm

Các hợp chất phân lập được đưa vào thử nghiệm hoạt tính kháng nấm gây bệnh thực vật Fusarium bằng phương pháp đĩa thạch trộn mẫu. Bảng 3.22 trong luận án ghi nhận hiệu quả ức chế sự phát triển của sợi nấm tại thời điểm 3 ngày và 7 ngày sau khi nuôi cấy, xác nhận khả năng kháng nấm gây hại mùa màng của một số limonoid và hợp chất phenolic phân lập từ các loài nghiên cứu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

1. Phát hiện hợp chất mới: Phân lập và xác định cấu trúc một hợp chất limonoid mới có cấu trúc phức tạp từ quả cây xoan (Melia azedarach), được đặt tên là Trichilinin F ($3\alpha,12\alpha$-diacetoxy-$7\alpha$-benzoyloxy-$1\alpha$-hydroxytrichilinin).
2. Bổ sung dẫn liệu hóa thực vật cho nguồn mẫu Việt Nam:
   • Lần đầu tiên công bố bộ số liệu đầy đủ về thành phần hóa thực vật từ quả cây gội nước (Aphanamixis polystachya) ở Việt Nam: xác định 6 hợp chất (4 limonoid: dysobinin, chisocheton compound E, chisocheton compound G, $6\alpha$-acetoxyepoxyazadiradione VI; 2 sterol: $\beta$-sitosterol, $\beta$-sitosterol-3-$O$-$\beta$-D-glucopyranoside).
   • Lần đầu tiên nghiên cứu cặn chiết quả xà cừ (Khaya senegalensis) tại Nghệ An: phân lập và xác định 6 hợp chất sạch (4 limonoid: seneganolide, khayanone, khayanolide B, 6-acetoxy-methyl angolensate; 2 flavonoid: (-)-epicatechin, quercitrin).
   • Xác định hệ thống 8 hợp chất từ quả xoan (Melia azedarach) gồm trichilinin F, apigenin, rutin, taraxerol, scopoletin, acid vanillic, $\beta$-sitosterol và daucosterol.

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng

1. Đã cung cấp dữ liệu phổ nghiệm chuẩn ($^1H\text{-NMR}$, $^{13}C\text{-NMR}$, 2D-NMR, MS, IR, UV, nhiệt độ nóng chảy) của 20 hợp chất từ 3 loài cây họ Xoan, làm tài liệu tham khảo cho việc tra cứu hóa thực vật học.
2. Chứng minh hiệu quả kháng nấm gây bệnh thực vật (Fusarium) của các hợp chất phân lập được, tạo cơ sở khoa học cho việc định hướng phát triển các chế phẩm bảo vệ thực vật sinh học thân thiện với môi trường từ nguồn phụ phẩm quả cây rừng và cây bóng mát.

Kiến nghị và đề xuất của tác giả

• Tiếp tục nghiên cứu mở rộng việc chiết tách trên các phân đoạn có hoạt tính sinh học cao còn lại.
• Thử nghiệm hoạt tính kháng nấm trên nhiều chủng nấm gây hại mùa màng khác và khảo sát thêm các hoạt tính sinh học có giá trị y dược như kháng u, kháng khuẩn, chống oxy hóa.
• Nghiên cứu cơ chế tác động ở mức độ tế bào và phân tử của hợp chất mới trichilinin F.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Địa bàn thu thập mẫu tập trung chủ yếu tại khu vực Bắc Trung Bộ (Vũ Quang - Hà Tĩnh và Nghệ An), chưa so sánh biến động thành phần hóa thực vật theo các vùng sinh thái địa lý khác nhau trên toàn quốc.
• Đối tượng nghiên cứu mới chỉ tập trung trên bộ phận quả, chưa đối sánh thành phần hóa học của quả với các bộ phận khác (vỏ thân, lá, rễ) thu hái cùng thời điểm.
• Khảo sát hoạt tính sinh học mới dừng lại ở mô hình kháng nấm thực vật in vitro, chưa thực hiện các thử nghiệm in vivo trên đồng ruộng hoặc nghiên cứu chi tiết về độc tính tế bào và cơ chế tác động sinh học sâu.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Khảo sát tối ưu hóa quy trình chiết xuất hoạt chất quy mô lớn từ quả cây xà cừ và quả xoan phục vụ sản xuất thử nghiệm thuốc trừ nấm sinh học.
• Mở rộng đánh giá hoạt tính dược lý trên các dòng tế bào ung thư người và các chủng vi khuẩn kháng thuốc đối với nhóm chất limonoid phân lập được.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị chuyên môn cao cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Hóa học các hợp chất thiên nhiên, Hóa Dược và Dược học: Có thể khai thác quy trình phân tách sắc ký (từ cặn thô qua các cột silica gel, sephadex) và hệ thống dữ liệu phổ chi tiết (bảng quy kết độ dịch chuyển hóa học $^1H$, $^{13}C$, hằng số tương tác spin-spin $J$, các tương quan HMBC, COSY) để phục vụ tra cứu và giảng dạy nhận diện cấu trúc terpenoid/limonoid.
• Các nhà nghiên cứu thuộc lĩnh vực Nông nghiệp, Bảo vệ thực vật và Công nghệ sinh học: Có thể tham khảo quy trình thử nghiệm hoạt tính kháng nấm bằng kỹ thuật đĩa thạch trộn mẫu (food-poisoned technique) và kết quả ức chế nấm Fusarium để phát triển các chế phẩm sinh học phòng trừ sâu bệnh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hợp chất hóa học mới được phát hiện trong luận án có tên là gì và cấu trúc của nó ra sao?

Hợp chất mới được phát hiện từ dịch chiết quả cây xoan (Melia azedarach) là Trichilinin F, có tên hóa học đầy đủ là $3\alpha,12\alpha$-diacetoxy-$7\alpha$-benzoyloxy-$1\alpha$-hydroxytrichilinin (ký hiệu mẫu MA-1). Đây là một hợp chất thuộc nhóm tetranortriterpenoid kiểu khung trichilin mang các nhóm thế axetoxy, benzoyloxy và hydroxyl tại các vị trí xác định trên khung phân tử.

2. Từ quả cây gội nước (Aphanamixis polystachya), tác giả đã phân lập được những nhóm chất nào?

Tác giả đã phân lập và xác định cấu trúc 6 hợp chất thuộc 2 nhóm chính:

• Nhóm limonoid (4 hợp chất): Dysobinin (AP-1), chisocheton compound G (AP-2), chisocheton compound E (AP-3), $6\alpha$-acetoxyepoxyazadiradione VI (AP-4).
• Nhóm phytosterol (2 hợp chất): $\beta$-sitosterol (AP-5) và $\beta$-sitosterol-3-$O$-$\beta$-D-glucopyranoside (AP-6).

3. Những hợp chất nào đã được phân lập và xác định cấu trúc từ quả cây xà cừ (Khaya senegalensis)?

Từ cặn chiết ethyl acetate của quả cây xà cừ thu hái tại Nghệ An, tác giả đã phân lập được 6 hợp chất:

• Seneganolide (KS-1, $C_{26}H_{30}O_8$, $m/z\ 471\ [M+H]^+$).
• Khayanone (KS-2, $C_{27}H_{34}O_9$, $m/z\ 503\ [M+H]^+$).
• Khayanolide B (KS-3, $C_{27}H_{34}O_{10}$, $m/z\ 519\ [M+H]^+$).
• 6-Acetoxy-methyl angolensate (KS-4, $C_{27}H_{36}O_9$, $m/z\ 529\ [M+H]^+$).
• (-)-Epicatechin (KS-5, $C_{15}H_{14}O_6$, $m/z\ 291\ [M+H]^+$).
• Quercitrin (KS-6, $C_{21}H_{20}O_{11}$, $m/z\ 449\ [M+H]^+$).

4. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá hoạt tính kháng nấm trong luận án?

Luận án sử dụng kỹ thuật đĩa thạch trộn mẫu thử (food-poisoned technique) để đánh giá khả năng ức chế sự phát triển đường kính sợi nấm gây bệnh thực vật Fusarium sau 3 ngày và 7 ngày nuôi cấy trong điều kiện phòng thí nghiệm.

5. Hệ thiết bị phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và khối phổ (MS) sử dụng trong luận án có thông số kỹ thuật như thế nào?

• Phổ NMR được đo trên máy Bruker ở tần số 500 MHz đối với phổ $^1H\text{-NMR}$ và 125 MHz đối với phổ $^{13}C\text{-NMR}$ (sử dụng chất chuẩn nội TMS).
• Phổ khối lượng phân giải cao HR-ESI-MS được đo trên máy Bruker Daltonics APEX II 30eV spectrometer và máy micrOTOF-QII 10187.

---

Kết luận

Luận án đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu đặt ra thông qua việc nghiên cứu chi tiết thành phần hóa thực vật của quả ba loài cây gội nước, xà cừ và xoan thuộc họ Xoan (Meliaceae) thu hái tại Việt Nam. Công trình đã phân lập và làm sáng tỏ cấu trúc của 20 hợp chất, trong đó có một hợp chất limonoid mới đặt tên là trichilinin F, đồng thời xác định cấu trúc nhiều dẫn xuất tetranortriterpenoid, flavonoid, phytosterol và phenolic quý. Các kết quả thử nghiệm sinh học đã chứng minh hoạt tính kháng nấm gây bệnh thực vật của các chất phân lập, đóng góp cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy cho ngành hóa học các hợp chất thiên nhiên và mở ra hướng ứng dụng nguồn dược liệu thực vật tại Việt Nam trong kiểm soát sinh học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu (4 trang), tổng quan (25 trang), phương pháp và thực nghiệm (20 trang), kết quả và thảo luận (69 trang), kết luận (1 trang), danh mục công trình công bố (1 trang), tài liệu tham khảo (8 trang). Ngoài ra còn có phần phụ lục gồm 130 phổ của một số hợp chất chọn lọc. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Đặc điểm thực vật chung Họ Xoan (Meliaceae), là một họ thực vật nhiệt đới gồm chủ yếu là cây thân gỗ và cây bụi, có khoảng 50 chi với hơn 550 loài, phân bố khắp các miền nhiệt đới [4].

Theo Phạm Hoàng Hộ, tại Việt Nam họ Xoan có 20 chi với 85 loài phân bố rải rác khắp đất nước [3]. Một số cây thuộc họ Xoan như xà cừ, gội nước, ngâu, sầu đâu. được sử dụng từ lâu trong các bài thuốc dân gian cổ truyền của Việt Nam và một số nước châu Á [1]. Họ Xoan được quan tâm nghiên cứu từ năm 1960, cho thấy các hoạt tính sinh học mạnh mẽ như: kháng viêm, kháng nấm, kháng khuẩn, kháng u, kháng sâu hại và hoạt tính gây chán ăn cho côn trùng [2,5, 59].

Thành phần hóa học Thành phần hóa học của họ Xoan rất đa dạng và phong phú với các lớp chất limonoid, mono-, di-, sesqui-, và triterpenoid, coumarin, chromone, lignan, flavonoid và các phenolic khác [9, 27, 31, 42, 83]. Hợp chất limonin một trong những thành phần chính trong các loại trái cây họ cam quýt. Việc xác định cấu trúc của limonin năm 1960 đánh dấu sự bắt đầu của limonoid (tetranortriterpenoid) [107]. Khoảng 1300 limonoid, phân lập được thì có hơn 35 khung carbon khác nhau tạo ra thông qua mở vòng, tái tạo vòng và sắp xếp lại bộ khung carbon, đã được quan sát thấy trong năm thập kỷ qua, với các loại cấu trúc mới tiếp tục xuất hiện [59]; [64]; [65].1: Sinh tổng hợp và phân loại các hợp chất limonoid của họ Xoan 1.

Hoạt tính sinh học 1. Hoạt tính sinh học sử dụng trong nông nghiệp Ở Ấn Độ, người dân tôn kính cây Neem (Azadirachta indica). Trong nhiều thế kỷ, người dân đã biết sử dụng các bộ phận của cây Neem vào các mục đích chữa bệnh khác nhau: làm sạch răng miệng, giảm đau, hạ sốt, chống nhiễm trùng, bỏng, bong gân, vết bầm tím, đau họng, zona. Gần đây nhất, con người đã biết sử dụng các hoạt chất kháng côn trùng từ cây Neem như một loại thuốc trừ sâu sinh học thân thiện với môi trường [42].

6 + Gây ngán ăn đối với côn trùng Hoạt tính gây ngán ăn đối với côn trùng ở họ Xoan chủ yếu là của các hợp chất limonoid [64], [82]. O O OR2 R1O R 3 O R3R O O O 4 O O R2 R5 COOCH3 R1 (1) R1=R2=Ac; R3=R4=O; R5=H (2) R1= R3=H; R2=OAc Nymania 3 Gedunin O COOCH3 O COOR3 O OR1 O R O R1 OR2 2 O (3) R1=COOCH3; R2=H (4) R1=Tig; R2=OAc; R3=CH3 6-deacetylnimbanal Salannin + Điều tiết sự tăng trưởng của côn trùng. HO CH3COOC COOR3 O O R3 OR1 R1O O O O R O R2O OH 2 O CH3COOC O (5) R1=Tig; R2=OH; R3=CH3 R1= R3=H; R2=Tig 3-Deacetylsalannin (6) Azadirachtin B + Diệt côn trùng. 7 O COOCH3 O R3 O O R1 R2 (7) R1=H; R2=iBu; R3=OH: Swietenin C (8) R1= OH; R2= Tig; R3= OAc: Humilinolid E + Hoạt tính kháng bệnh cho cây.

Các hợp chất azadiradion, epoxyazadiradion, salannin và nimbin tinh khiết không có hoạt tính kháng nấm đáng kể, tuy nhiên khi trộn chúng lại thì hoạt tính kháng nấm tăng lên vượt trội. O O O MeOOC R4 R4 O R R 3 3 R5 R5 O O O OR2 O OR2 OAc COOMe R1 R1 (9) Nimbin (10) R1= R3=R4=H; R2=Ac; R5=O (11) R1= R3=R4=H; R2=Ac; R5=O Azadiradione Nimbinin (epoxyazadiradion) 1. Hoạt tính sinh học trong sử dụng thuốc + Hoạt tính kháng ung thư [82]. R4 R7 O O OR2 R4 R1 R3 R6 R3 R5 O O O OR2 COOCH3 R1 (12) R1=β-OAc; R2=COCH2Ph; R3=R4=OH (13) R1= R3= R4= R5=H; R2=Ac Turrapubesin E Isoazadironolide + Hoạt tính kháng protozoal.

Cây gội nƣớc (Aphanamixis polystachya) 1. Đặc điểm thực vật Cây gội nước có tên khoa học là Aphananmixis polystachya, thuộc họ Xoan (Meliceae). Phân bố rộng rải trong các rừng mưa nhiệt nhiệt đới và cận nhiệt đới: Việt Nam, Lào, Trung Quốc, Malaixia, Ấn Độ. Ở Việt Nam, cây thường gặp ở Thanh Hóa, Nghệ An, qua Thừa Thiên- Huế, Kontum, Gia Lai đến Đồng Nai [5], [3].2: Quả gội nước (Aphananmixis polystachya) Cây gỗ lớn cao 20-30m, đường kính 50-60cm.

Vỏ màu đỏ tối, nhánh non có lông mịn. Lá kép lông chim lẻ, mọc so le, dài 30-50cm, mang 26-35 lá chét bầu dục, dài 12-20cm, rộng 3,5-5cm, dai, không lông, xanh mốc. Chùm hoa đực chia nhánh; hoa nhỏ, cao 3-4mm, lá đài 4-5 mm; cánh hoa dài hơn đài 2-4 lần, ống mang 6 nhị. Bông cái mọc riêng lẻ, bầu có lông 3 ô.

Quả nang hình trứng hay hình cầu, đường kính 9 2,5cm, có lông. Hạt có áo hạt vàng. Ra hoa vào tháng 3, quả chin vào tháng 7. Cây thường được trồng lấy gỗ và làm bóng mát [3].

Ở Ấn Độ, vỏ cây dùng chữa đau lách và gan, u bưới và đau bụng, dầu dùng làm thuốc xoa bóp trị thấp khớp [5]. Thành phần hóa học Từ cặn chiết các bộ phân khác nhau của cây, đã phân lập được các alkaloid, acid béo [25], flavonoid [33], lignin [66], [67], steroid, diterpenoid [88], [104], sesquiterpenoid, triterpenoid [11]; [14], [36], [77] và dãy các tetranortriterpenoid phức tạp (limonoid) [16], [17], [44], [75], [78], [79], [92], [97], [98], [100], [105], [106]. Hợp chất béo Năm 1997, Daulatabad C.D và cộng sự [25] phân lập được một xeton acid béo 7-xeton-octadec-cis-11-enoic (16) từ dầu hạt của Aphananmixis polystachya. Hợp chất chất sesquiterpenoid Năm 1998, Rukachai S., đã phân lập được hợp chất sootepdienone (17) và Yoshikawa et al., 1992 phân lập được orientalol C (18) từ cây Aphananmixis polystachya [62].

và cộng sự [20] đã phân lập hai hợp chất sesquiterpenoid từ dịch chiết vỏ của Aphananmixis polystachya: 6β,7β -epoxyguai-4- en-3-one (19), 6 β,7 β -epoxy-4 β,5-dihydroxyguaiane (20). H H H H O O O O O HO HO OH OH (17) (18) (19) (20) 1. Hợp chất diterpenoid Năm 2013, các nhà khoa học Trung Quốc [32] phân lập được bốn hợp chất diterpen vòng peroxide năm cạnh từ vỏ của Aphanamixis polystachya, lần lượt là aphanaperoxide E-H (21-24) 10 R3 HO R O O O O O 2 O O O O H H O R1 O O HO (21) R1 = H, R2 = R3 = OH (23) (22) R1 = OH, R2 = R3 = H O O O O H O O HO (24) 1. Hợp chất triterpenoid Các triterpenoid trong Aphanamixis polystachya chủ yếu thuộc loại aphanamixin và aphanamixinin: mang hệ thống hemiacetal có thể được coi như một di truyền sinh học trung gian giữa butyrospermol và C26- triterpenoid [19].

Hợp chất limonoid Hạt của Aphanamixis polystachya là nguồn giàu các limonoid phức tạp. Năm 1969, Chatterjee et al. đã phân lập được 7 limonoid [19]: O O R2 O R1 COOR3 (42) R1 = R2 = O; R3 = Me: Aphanamixinin (43) R1 = R2 = O; R3 = H: acid aphanamixinic 12 (44) R1 = R2 = OH; R3 = Me: Deoxyandirobin (45) R1 = R2 = OAc; R3 = Me O O O O O O O O O O OAc COOCH3 (46) Methylangolensat (47) Gedunin Năm 1978, Dulcie A., đã phân lập được 10 limonoid A,B-seco [26] R1 O R1 O HCOO HCOO OAc O OH OAc O OH O O O O O O O (48) R1= X: Rohituka-7 (49) R1 =X: Tr-B (50) R1= Y: Rohituka-9 (51) R1 = Y: Rohitukin R1 O O R1 O HCOO CH3 OAc O OH R3 R2 O OH OAc O O O O HO COOCH3 (52) R1 = X; R2 = R3 =O: Rohituka-3 (53) R1 = X (54) R1 = X; R2=OAc; R3 = H: Rohituka-9 (55) R1 = Y (56) R1 = X; R2 = R3 =OAc: Rohituka-14 (57) R1 = X; R2=OAc; R3 = H: Rolituka-13 R1 O R1 O HCOO CH3 HCOO CH3 OAc O OH O O OH OAc O O AcO COOCH3 AcO COOCH3 (58) R1 = X (60) R1 = Y (59) R1 = Y 13 O R1 O CH3 R1 R2O O O OH OAc O O O O AcO COOCH3 O O (61) R1 = Y (62) R1 = X; R2 = HCO: Dregeana-1 O (63) R1 = X; R2 =H: Rohituka-15 O X= (64) R1 = Y; R2 = H: Rohituka-12 HO O (65) R1= Y; R2 = HCO: Polystachin O Y= Năm 2012, Wang J. và cộng sự [87] phân lập được 8 hợp chất aphanalide A- H, limonoid vòng A-seco từ quả của Aphanamixis polystachya.

O O O O R2 R2 O O R 1O R 1O O O O O O H O O H O OH O O OH H (66) R1 = C; R2 = A (69) R1 = H (67) R1 = H; R2=A (70) R2 = B (68) R1=H; R2=B O O R2 O R 1O O O O H O O OR3 H (71) R1=H; R2=B; R3=H (72) R1=H; R2=B; R3=Ac (73) R1=C; R2=B; R3=H (74) R1=C; R2=A; R3=H Năm 2013, Zang Y. và cộng sự [96] đã phân lập được bốn protolimonoid mới từ quả của Aphanamixis polystachya. 14 OH OAc OH O OH O OAc H AcO H O OAc H H O OAc MeO MeO OH OAc H H (75) Polystanin A (76) OH OH O O OH OH R H H H H H O H O OAc AcO H H (77) Polystanin B (78) R =α-OMe: Polystanin C (79) R = β-OMe: Polystanin D 1. Hợp chất alkaloid Năm 1979, Harmon A.

và cộng sự [30] đã phân lập được bốn alkaloid từ lá và cành nhỏ của Aphanamixis polystachya. OH O OH O HO O CH3 OH HO O N H3C N CH3 (80) Rohitukine (81) Ficine CH3 N OH O OH O OH O HO O HO O CH3 CH3O O CH3 (82) Isoficin (83) Noreugenin (84) 15 1. Hợp chất lignan Năm 2006, Samir K. và cộng sự [72] phân lập được 3 lignan từ Aphananmixis polystachya.

MeO CH2OH MeO CH2OH MeO CH2OH HO OH HO OH HO O O HO CH2OH O OH HO O OMe OH OMe OMe MeO OMe MeO OMe MeO OMe OH OH OH (85) Polystachyol (86) Lyoniside (87) Nudiposide 1. Hoạt tính sinh học Cây được quan tâm nghiên cứu từ năm 1960, do các hoạt tính kháng khối u [32], [61], kháng khuẩn, kháng nấm [21], kháng viêm [22] và khả năng trừ sâu hại [15], [81]. Cây xà cừ (Khaya senegalensis) 1. Đặc điểm thực vật Cây xà cừ (Khaya senegalensis A.Juss) thuộc chi xà cừ, họ Xoan, nó còn được gọi là "gỗ gụ châu Phi nặng".

Nó là loài có cây lớn thường xanh, đạt độ cao khoảng 15-24 m và đường kính khoảng 1,0-3,0 m, đặc trưng bởi một vương miện dày đặc thường xanh của lá sáng tối, lá hình lông chim, và viên tròn. Nó phát triển chủ yếu trong các khu rừng thảo nguyên rụng lá, đặc biệt là ở các nước Nigeria, Senegal, Sudan, Uganda và Zaire.