Chương 1 SỰ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TẠP CHÍ PHONG HÓA TỪ NĂM 1932 ĐẾN NĂM 1936 1. Sinh hoạt báo chí ở Việt Nam đầu thế kỉ XX Trong quá trình cai trị Việt Nam, thực dân Pháp sử dụng báo chí “nhằm hai mục tiêu phổ biến chữ Pháp và chữ quốc ngữ, tuy nhiên dụng ý chính của họ vẫn là chinh phục tinh thần của dân chúng thuộc địa bằng văn minh Tây Âu”[62, tr. Trong thời kỳ đầu thực dân Pháp cai trị, hầu hết các tờ báo tập trung tán tụng công ơn khai hóa của thực dân Pháp, tuyên bố mục đích của báo chí là dùng để canh tân hóa xứ sở và giúp đỡ dân bản xứ. Báo chí lúc bấy giờ là công cụ tuyên truyền phục vụ cho quyền lợi của thực dân Pháp ở Việt Nam.
Chính quyền thuộc địa sử dụng báo chí để chinh phục tình cảm của người dân bản xứ. Thực dân Pháp cũng ý thức được báo chí là con dao hai lưỡi: nó là công cụ hữu hiệu để cai trị thuộc địa nhưng cũng là vũ khí để người dân thuộc địa dùng đấu tranh chống áp bức, bóc lột và giải phóng dân tộc. Vì vậy, thực dân Pháp đã ban hành nhiều quy định khắt khe để kiểm soát báo chí ở Việt Nam thời thuộc địa. Năm 1865, tờ báo in bằng chữ quốc ngữ ra đời đầu tiên tại Sài Gòn đó là tờ Gia Định báo: “Sự ra đời của tờ báo là dấu chấm hết của chữ tượng hình và dân tộc Việt từ đó thoát khỏi vòng tay ôm ấp ngàn năm của chữ nho và tự mình đứng thẳng lưng đi tới” [87, tr.
Gia Định báo lúc đầu chỉ là một tờ tuần báo, chủ yếu đăng tải những thông tư, chính luận của chính quyền thực dân, một số bài thơ, vài câu chuyện hài đàm, chuyện cổ tích. chưa phải là một tờ báo có tính chất thông tin và truyền bá tư tưởng. Sau Gia Định báo, tờ báo tiếng Việt thứ hai là tờ Phan Yên báo xuất bản năm 1868 và Nam Kỳ địa phận xuất bản năm 1883 cũng có nội dung tương tự. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những tờ báo thời kỳ này chỉ là công cụ của Pháp trong quá trình xâm lược.
Nội dung của các tờ báo chỉ đơn giản là dịch đăng những bài viết từ công báo tiếng Pháp sang tiếng Việt cho người Việt đọc, như các công văn, giấy tờ, các văn kiện của chính quyền thực dân hoặc những tờ thông báo, cáo thị, tình hình giá cả, thuế khoá của Sở thuế, Phòng thương chánh, Toà thị chánh, quyết định thuyên chuyển công tác của giới sĩ quan. Những người Việt tham gia viết báo thời kỳ này hầu hết là những viên chức của chính quyền thực dân thông thạo chữ Hán, chữ Pháp, chữ Quốc ngữ như Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Tôn Thọ Tường, Lương Khắc Ninh… Luật báo chí của Pháp năm 1881 đã tạo điều kiện thuận lợi cho báo chí tư nhân Pháp phát triển mạnh mẽ ở Việt Nam. Trong thời kỳ này báo Pháp ngữ và Hoa ngữ chiếm ưu thế, báo tiếng Việt đã ra đời nhưng sẽ đóng vai trò quan trọng ở giai đoạn sau. Năm 1897, thực dân Pháp đã hoàn thành về cơ bản quá trình bình định ở Việt Nam và bắt tay vào khai thác thuộc địa lần thứ nhất.
Với chính sách khai thác triệt để về kinh tế, thực dân Pháp cũng đã thực hiện một chương trình cải cách giáo dục vào năm 1905. Mặc dù ở Việt Nam thời kì này vẫn còn tồn tại hai hệ thống giáo dục Nho học và Pháp - Việt. Tuy nhiên, việc một hệ thống các trường từ tiểu học cho đến đại học được dạy bằng chữ Quốc ngữ và chữ Pháp đã làm xuất hiện ở Việt Nam một đội ngũ trí thức đông đảo được tiếp xúc với những tư tưởng tiến bộ và đóng vai trò quan trọng cũng như tha thiết muốn truyền bá văn minh phương Tây vào nước ta. Sự canh tân của Nhật Bản cùng với những trào lưu tư tưởng Tây Âu đã thâm nhập nhanh chóng vào Việt Nam trong bối cảnh đó báo chí có điều kiện phát triển.
Bên cạnh những bài báo chính trị thuận lợi cho chính sách thuộc địa của Pháp đã xuất hiện những tờ báo có khuynh hướng dân tộc chủ nghĩa và sinh hoạt văn hóa. Sang đầu thế kỷ XX, quá trình đô thị hoá cũng như sự phát triển của tầng lớp thị dân, lối sống thị dân, những hoạt động công thương nghiệp của 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giới doanh nghiệp Việt Nam và ảnh hưởng của các trào lưu tư tưởng dân chủ mới… đã tạo điều kiện cho báo chí phát triển phong phú hơn. Báo chí thời kỳ này không còn là của riêng chính quyền thực dân nữa mà đã xuất hiện những tờ báo tư nhân. Về nội dung, các báo cũng không đơn thuần là những tờ Công báo mà bước đầu phản ánh quyền lợi của giới kinh doanh công thương nghiệp cũng như phản ánh những chuyển biến trong tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và văn hoá của Việt Nam lúc bấy giờ.
Một số tờ như Nông cổ mín đàm (1901- 1924), Đại Việt tân báo (xuất bản số đầu năm 1905), Đăng cổ tùng báo (1907), Lục tỉnh tân văn (1907-1921) đã bàn nhiều về vấn đề văn hoá, xã hội như tuyên truyền cho xu hướng canh tân hoặc đả phá chế độ khoa cử lỗi thời, những hủ tục trong lối sống. Năm 1913, Đông Dương tạp chí được xuất bản. Trong hai năm đầu, Đông Dương tạp chí mang tính chất là một tờ báo ngôn luận thông thường tổng hợp, đăng tải các bài về tin tức thời sự chính trị, xã hội lẫn văn chương, học thuật. Nhìn chung, trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, các tờ báo đã chuyển dần từ vai trò là công cụ cai trị của chính quyền thực dân, thông báo các mệnh lệnh của chính quyền tới dân chúng sang vai trò là một kênh truyền bá tư tưởng học thuật.
Báo chí đã tạo nên một không gian văn hóa tư tưởng, nơi mọi người có thể thảo luận các vấn đề về văn hóa và lối sống, vận động duy tân, phê phán những hủ tục, chế độ tảo hôn, chế độ đa thê, vận động học chữ Quốc ngữ. Tuy nhiên, báo chí thời kì này còn hạn chế trong giới trí thức ở thành thị, đông đảo nhân dân chưa có điều kiện tiếp xúc với loại hình văn hóa mới này. Năm 1914, chiến tranh thế giới lần thứ nhất bùng nổ, thực dân Pháp đã tuyên bố nhiệm vụ của thuộc địa là cung cấp tối đa những tiềm lực: nhân lực và vật lực cho mẫu quốc. Bên cạnh chính sách áp bức bóc lột nhân dân, vơ vét tài nguyên của Việt Nam, thực dân Pháp vẫn chú trọng đến cải cách giáo dục 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com để tiếp tục đào tạo một đội ngũ trí thức tay sai bản xứ trung thành với nước Pháp và phục vụ cho mục đích cai trị của mình ở Đông Dương.
Trong bối cảnh chính trị này báo chí Việt Nam có phần sôi nổi nhất là những tờ báo thân Pháp như: Đông Dương tạp chí, đã xuất hiện từ giai đoạn trước chiến tranh. Ngoài ra một số tờ báo mới xuất hiện như Trung Bắc tân văn (1915), Công thị báo (1915) và Nam Phong tạp chí (1917)… Do chịu sự kiểm soát chặt chẽ của chính quyền thực dân nên báo chí Việt Nam thời kì này hầu hết đều có nội dung là ca ngợi sự khai hóa của Pháp ở Đông Dương, ủng hộ cuộc chiến tranh mà Pháp tham gia, tuyên truyền những chính sách về an ninh, kinh tế, văn hóa, giáo dục và chính trị của thực dân Pháp. Mặc dù vậy, báo chí Việt Nam trong giai đoạn này cũng có những đóng góp tích cực trong việc xây dựng nền văn học trong nước cũng như truyền bá văn hóa phương Tây vào nước ta. Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất báo chí Việt Nam bắt đầu phát triển mạnh do những điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa tại Việt Nam.
Cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai của thực dân Pháp ở Việt Nam diễn ra với quy mô lớn và tốc độ nhanh vào các ngành kinh tế của nước ta. Đồng thời cũng tác động làm cho xã hội Việt Nam có sự chuyển biến sâu sắc, bên cạnh giai cấp cũ bị phân hóa những giai cấp mới như công nhân, tiểu tư sản, tư sản xuất hiện ngày càng đông đảo. Thời kỳ này, báo chí cũng phát triển mạnh hơn do Pháp không giữ độc quyền báo chí như trước nữa. Nhiều người Việt Nam đã được phép xuất bản báo chí.
Đặc biệt có một số chủ doanh nghiệp đã mở rộng lĩnh vực kinh doanh công thương nghiệp sang lĩnh vực xuất bản báo chí. Từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất cho tới những năm đầu thập niên 1930, số lượng các tờ báo tăng lên nhanh chóng: “Trong thời kì từ 1919-1929 đã có gần 80 tờ báo và tạp chí mới ra đời báo trong đó thể loại báo kinh tế phát triển mạnh nhất do tác động của cuộc khai thác thuộc địa, sự lớn mạnh của giai cấp tư sản Việt Nam, đồng thời xuất hiện các tờ báo chuyên ngành về 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com văn hóa, giáo dục, khoa học, thể thao và y học” [53, tr. Báo chí tiếng Việt đã phát triển nhanh chóng cả về số lượng và nội dung. Báo định kì tuy có sự thiếu kém về phương tiện tài chính, kỹ thuật cũng như độc giả nhưng nó đóng một vai trò ưu thế cả ở Bắc cũng như ở Nam: “Đến năm 1929, cả nước có 153 tờ, trong đó Bắc kỳ: 72 (58 tiếng Pháp, 14 tiếng Việt); Nam kỳ: 71 (44 tiếng Pháp, 11tiếng Việt); Trung Kỳ: 10 (4 tiếng Pháp, 6 tiếng Việt)” [62, tr.160] như Nam Kỳ kinh tế báo, Sư phạm học khóa, Học báo, Quan báo, Việt Nam thanh niên tạp chí… Nhật báo cũng có vai trò quan trọng trên địa hạt chính trị và nhiệm vụ thông tin trong xứ, nhưng do hạn chế về tài chính và độc giả nên nhật báo xuất hiện ít hơn báo định kỳ.
Một số tờ báo tiêu biểu như: Trung lập báo, Công báo, Dân báo, Thực nghiệp dân báo, Tiếng dân… Trong những năm 1920 với phong trào đấu tranh đòi quyền tự do dân chủ của các trí thức trẻ đã làm xuất hiện một số tờ báo yêu nước chống thực dân Pháp như tờ La Cloche Fêlée (Chuông rè) do Nguyễn An Ninh làm chủ bút, tờ Le Jeune Annam (Annam trẻ) do Lâm Hiệp Châu sáng lập và tờ báo Le Nhaque (Người nhà quê) do Nguyễn Khánh Toàn làm chủ nhiệm.