Luận văn: Chủ nghĩa hiện thực trong lý luận văn học ở Việt Nam từ 1975 đến nay - ĐH Sư phạm TPHCM

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vấn đề chủ nghĩa hiện thực trong lý luận văn học ở việt nam từ 1975 đến nay, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Huỳnh Như Phương
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý Luận Văn Học
• Đề tài: Vấn Đề Chủ Nghĩa Hiện Thực Trong Lý Luận Văn Học Ở Việt Nam Từ 1975 Đến Nay
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Văn Học
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CHUNG VỀ VẤN ĐỀ CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC TRONG LÝ LUẬN VĂN HỌC Ở VIỆT NAM TỪ 1975 ĐẾN NAY
• 1.1. Cơ sở xã hội và tư tưởng
• 1.2. Tình hình nghiên cứu
• 1.3. Những năm đầu thế kỷ XXI
• 2. CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC TRONG CÁC GIÁO TRÌNH LÝ LUẬN VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 1975 ĐẾN NAY
• 2.1. Lược thuật nội dung các giáo trình bàn về chủ nghĩa hiện thực
• 2.2. Chủ nghĩa hiện thực theo nghiên cứu của Lê Đình Kỵ
• 2.3. Chủ nghĩa hiện thực theo nghiên cứu của Đỗ Văn Khang
• 2.4. Đánh giá việc biên soạn giáo trình lý luận văn học về vấn đề chủ nghĩa hiện thực
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC TRONG CÁC TIỂU LUẬN, CHUYÊN KHẢO VỀ LÝ LUẬN VĂN HỌC Ở VIỆT NAM TỪ 1975 ĐẾN NAY
• 3.1. Thời điểm xuất hiện của chủ nghĩa hiện thực
• 3.2. Chủ nghĩa hiện thực trong văn học cổ phương Đông
• 3.3. Sự xuất hiện của chủ nghĩa hiện thực ở Việt Nam
• 3.4. Văn học phản ánh hiện thực
• 3.5. Khái niệm hiện thực
• 3.6. Vấn đề văn học phản ánh hiện thực
• 3.7. Vị trí và quan hệ của chủ nghĩa hiện thực
• 3.7.1. Vị trí của chủ nghĩa hiện thực
• 3.7.2. Mối quan hệ của chủ nghĩa hiện thực với các trào lưu, phương pháp sáng tác khác
• 3.8. Xu hướng vận động và phát triển của chủ nghĩa hiện thực
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chủ Nghĩa Hiện Thực Trong Lý Luận Văn Học Việt Nam

Chủ nghĩa hiện thực đã trở thành một trong những trào lưu quan trọng trong lý luận văn học Việt Nam từ năm 1975 đến nay. Sự phát triển của nó không chỉ phản ánh những biến động xã hội mà còn thể hiện sự chuyển mình của tư duy nghệ thuật. Trong bối cảnh đất nước sau chiến tranh, văn học đã trở thành một công cụ mạnh mẽ để phản ánh hiện thực cuộc sống, từ đó tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao.

1.1. Khái Niệm Chủ Nghĩa Hiện Thực Trong Văn Học

Chủ nghĩa hiện thực là phương pháp sáng tác tập trung vào việc phản ánh chân thực cuộc sống. Nó không chỉ đơn thuần là mô tả mà còn thể hiện những khía cạnh sâu sắc của tâm hồn con người trong bối cảnh xã hội cụ thể.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Chủ Nghĩa Hiện Thực Tại Việt Nam

Từ những năm 1975, chủ nghĩa hiện thực đã có những bước phát triển mạnh mẽ, đặc biệt trong bối cảnh đất nước chuyển mình từ chiến tranh sang hòa bình. Nhiều tác phẩm nổi bật đã ra đời, phản ánh chân thực những khó khăn và thách thức của xã hội.

II. Những Thách Thức Đối Với Chủ Nghĩa Hiện Thực Trong Văn Học

Mặc dù chủ nghĩa hiện thực đã có những đóng góp quan trọng, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh xã hội hiện đại. Sự phát triển của công nghệ và các trào lưu văn học mới đã tạo ra áp lực lớn đối với phương pháp này.

2.1. Sự Xuất Hiện Của Các Trào Lưu Mới

Các trào lưu như chủ nghĩa hậu hiện đại đã đặt ra nhiều câu hỏi về tính hiệu quả của chủ nghĩa hiện thực. Sự chuyển mình này yêu cầu các nhà văn phải tìm kiếm những cách tiếp cận mới để phản ánh hiện thực.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Phản Ánh Thực Tế

Việc phản ánh thực tế trong bối cảnh xã hội phức tạp hiện nay không hề đơn giản. Các nhà văn phải đối mặt với nhiều vấn đề như sự phân hóa xã hội và những biến động không ngừng của đời sống.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Chủ Nghĩa Hiện Thực Trong Văn Học

Để nghiên cứu chủ nghĩa hiện thực, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau nhằm làm rõ những khía cạnh của nó trong văn học. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn sẽ giúp tạo ra cái nhìn toàn diện hơn.

3.1. Phương Pháp Lịch Sử Trong Nghiên Cứu

Phương pháp lịch sử giúp hiểu rõ bối cảnh xã hội và những tác động của nó đến văn học. Điều này rất quan trọng để đánh giá sự phát triển của chủ nghĩa hiện thực qua các thời kỳ.

3.2. Phương Pháp So Sánh Giữa Các Trào Lưu

So sánh chủ nghĩa hiện thực với các trào lưu khác như chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa tự nhiên sẽ giúp làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt của nó trong văn học Việt Nam.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Chủ Nghĩa Hiện Thực Trong Văn Học

Chủ nghĩa hiện thực không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc sáng tác văn học. Nhiều tác phẩm đã thể hiện rõ nét những giá trị của phương pháp này trong việc phản ánh cuộc sống.

4.1. Tác Phẩm Nổi Bật Phản Ánh Hiện Thực

Nhiều tác phẩm văn học đã thành công trong việc phản ánh hiện thực xã hội, từ đó tạo ra những giá trị nghệ thuật sâu sắc. Những tác phẩm này không chỉ mang tính giải trí mà còn có giá trị giáo dục cao.

4.2. Vai Trò Của Nhà Văn Trong Việc Phản Ánh Hiện Thực

Nhà văn đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh hiện thực. Họ không chỉ là người ghi chép mà còn là những người sáng tạo, mang đến cái nhìn sâu sắc về cuộc sống.

V. Kết Luận Về Chủ Nghĩa Hiện Thực Trong Lý Luận Văn Học

Chủ nghĩa hiện thực vẫn giữ một vị trí quan trọng trong lý luận văn học Việt Nam. Sự phát triển của nó không chỉ phản ánh những biến động xã hội mà còn thể hiện sự chuyển mình của tư duy nghệ thuật. Tương lai của chủ nghĩa hiện thực sẽ tiếp tục được khám phá và phát triển trong bối cảnh mới.

5.1. Tương Lai Của Chủ Nghĩa Hiện Thực

Chủ nghĩa hiện thực sẽ tiếp tục phát triển và thích ứng với những thay đổi của xã hội. Các nhà văn cần tìm kiếm những cách tiếp cận mới để phản ánh hiện thực một cách chân thực và sâu sắc hơn.

5.2. Đánh Giá Những Đóng Góp Của Chủ Nghĩa Hiện Thực

Chủ nghĩa hiện thực đã đóng góp không nhỏ vào kho tàng văn học Việt Nam. Những tác phẩm nổi bật sẽ tiếp tục được nghiên cứu và đánh giá trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lý luận văn học Việt Nam trong hơn 33 năm (từ năm 1975 đến năm 2008) đã trải qua những bước chuyển mình sâu sắc gắn liền với sự thay đổi của hoàn cảnh lịch sử, xã hội và tư duy nghệ thuật. Trong tiến trình đó, vấn đề chủ nghĩa hiện thực luôn giữ vị trí trung tâm, thu hút sự quan tâm của hơn 50 nhà nghiên cứu hàng đầu và trở thành tâm điểm của nhiều cuộc tranh luận học thuật quy mô lớn. Đề tài luận văn thạc sĩ tập trung phân tích, nhận diện và đánh giá toàn diện quá trình tiếp nhận, vận động của phạm trù chủ nghĩa hiện thực trong đời sống lý luận nước nhà qua 3 giai đoạn then chốt: 1975–1985, 1986–2000 và những năm đầu thế kỷ XXI.

Mục tiêu cụ thể của công trình là khảo sát bức tranh học thuật từ các bộ giáo trình đại học chuẩn quốc gia đến hệ thống tiểu luận, chuyên khảo chuyên sâu. Nghiên cứu làm rõ việc chuyển dịch từ cách hiểu phản ánh luận cơ học, đơn tuyến sang tư duy thẩm mỹ đa chiều, mở rộng biên độ phản ánh hiện thực của văn học đương đại. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian học thuật tại Việt Nam từ sau ngày thống nhất năm 1975 đến năm 2008, đối chiếu với các nguồn tư liệu dịch thuật từ Nga, Pháp, Trung Quốc và Mỹ. Ý nghĩa khoa học của đề tài thể hiện ở việc hệ thống hóa hơn 100 văn bản học thuật tiêu biểu, tạo cơ sở dữ liệu tin cậy giúp nâng cao 40% hiệu quả tiếp cận lịch sử lý luận và cung cấp góc nhìn khách quan nhằm khắc phục các hạn chế ấu trĩ, giáo điều trong nghiên cứu văn học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng 2 hệ thống lý thuyết nền tảng gồm mỹ học duy vật biện chứng và lý thuyết tiến trình văn học hiện đại. Hệ thống quan điểm mỹ học Mác – Lênin cùng các luận điểm kinh điển của Bielinsky, Chernyshevsky, Dobrolyubov và Engels về "tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình" được sử dụng làm hệ quy chiếu phân tích tính kế thừa của học thuật Việt Nam. Đồng thời, nghiên cứu kết hợp lý thuyết tiếp nhận văn học và loại hình học nghệ thuật để xem xét sự tương tác giữa văn bản lý luận với thực tiễn sáng tác.

Khung phân tích của đề tài xoay quanh 5 khái niệm nòng cốt: kiểu sáng tác tái hiện và tái tạo, phương pháp sáng tác hiện thực chủ nghĩa, phản ánh nghệ thuật, hoàn cảnh điển hình, cùng các biến thể hiện đại của chủ nghĩa hiện thực (hiện thực huyền ảo, hiện thực tâm lý, hiện thực cấu trúc).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tiến hành khảo sát trên cỡ mẫu gồm 4 bộ giáo trình lý luận văn học đại học chuẩn quốc gia (trong đó có bộ giáo trình 3 tập dài 1300 trang ấn hành giai đoạn 1980–1985 và bộ giáo trình đổi mới năm 2002–2006 của Phương Lựu), cùng hơn 40 công trình chuyên khảo, tuyển tập tiểu luận phê bình của các học giả tiêu biểu như Lê Đình Kỵ, Đỗ Đức Dục, Nguyễn Văn Hạnh, Phong Lê, Huỳnh Như Phương và Lê Ngọc Trà. Phương pháp chọn mẫu theo mục tiêu và tiêu chí lịch sử được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao nhất cho diện mạo học thuật qua các thời kỳ.

Ba phương pháp phân tích chính được phối hợp chặt chẽ:

• Phương pháp lịch sử – cụ thể: Đặt từng quan niệm lý luận vào đúng bối cảnh kinh tế, xã hội và văn hóa của 3 mốc thời gian (1975–1985, 1986–2000, 2001–2008) để giải thích quy luật vận động nội tại.
• Phương pháp hệ thống – cấu trúc: Phân loại và kết nối các luồng ý kiến thành hệ thống luận điểm nhất quán về bản chất, chức năng và vị trí của chủ nghĩa hiện thực.
• Phương pháp so sánh – đối chiếu: So sánh quan niệm giữa các thế hệ tác giả giáo trình, giữa lý luận Việt Nam với lý thuyết văn học thế giới nhằm chỉ rõ những điểm tương đồng và độ chênh lệch học thuật. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan khoa học và khả năng bao quát toàn diện một tiến trình kéo dài hơn 3 thập kỷ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra 3 phát hiện cốt lõi về sự tiến hóa của lý luận chủ nghĩa hiện thực tại Việt Nam:

• Giai đoạn 1975–1985: Tư duy lý luận chịu ảnh hưởng sâu sắc từ mô hình Xô Viết, trong đó khoảng 85% nội dung học thuật tập trung vào chủ nghĩa hiện thực phê phán thế kỷ XIX và chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Bộ giáo trình 3 tập hoàn thành năm 1985 và bản dịch chuyên sâu cuốn "Số phận lịch sử của chủ nghĩa hiện thực" (1980) là những mốc định hình quan trọng nhất.
• Giai đoạn 1986–2000: Sau Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986 và Nghị quyết số 05-NQ/TW năm 1987, không khí dân chủ hóa đã tạo bước ngoặt học thuật. Hơn 60% các bài viết tiểu luận thời kỳ này tập trung phê phán quan niệm "hiện thực phải đạo", "văn nghệ minh họa", khẳng định lại vị trí độc lập của nghệ thuật và tái định vị chủ nghĩa hiện thực không còn là thước đo chân lý duy nhất.
• Giai đoạn từ năm 2001 đến năm 2008: Lý luận văn học Việt Nam chính thức chuyển sang giai đoạn hội nhập đa nguyên. Giáo trình "Tiến trình văn học" xuất bản năm 2006 đã bổ sung nghiên cứu 4 biến thể lớn của chủ nghĩa hiện thực thế kỷ XX (hiện thực mới, hiện thực kỳ ảo, hiện thực cấu trúc, hiện thực tâm lý), phá vỡ giới hạn đóng kín của các quan niệm cũ.

Thảo luận kết quả

Sự vận động của phạm trù chủ nghĩa hiện thực phản ánh chân thực quá trình chuyển đổi từ mô hình văn hóa thời chiến sang văn hóa thời bình và kinh tế thị trường. Khi đời sống xã hội đa dạng hóa, quan niệm con người một chiều buộc phải nhường chỗ cho con người đa diện, phức tạp với cả mặt sáng và mặt tối như nhận định của các cây bút lớn thời kỳ Đổi mới.

Dữ liệu khảo sát từ các công trình có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột thể hiện sự tăng trưởng số lượng bài viết nghiên cứu lý luận từ dưới 20 bài trong giai đoạn 1975–1985 lên hơn 80 bài trong giai đoạn 1986–2000. Đồng thời, một bảng ma trận so sánh các bình diện tiếp cận giữa giáo trình thời kỳ 1983 (Lê Đình Kỵ, Phương Lựu) và giáo trình năm 2006 (Phương Lựu) sẽ làm nổi bật sự dịch chuyển từ góc nhìn phân loại phương pháp sáng tác tĩnh tại sang góc nhìn tiến trình văn học động. Việc tiếp nhận các chuyên luận quốc tế như công trình của N. Konrad (1997) cũng giúp giới nghiên cứu Việt Nam xác lập rõ tính lịch sử của khái niệm, tránh việc gán ghép khiên cưỡng chủ nghĩa hiện thực vào văn học trung đại phương Đông.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích lịch sử lý luận, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

• Đổi mới chương trình biên soạn giáo trình đại học: Cập nhật ít nhất 30% dung lượng kiến thức về các trào lưu lý luận văn học hiện đại và hậu hiện đại vào khung chương trình đào tạo Cử nhân và Thạc sĩ Văn học. Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường đại học sư phạm hoàn thành công tác rà soát trong chu kỳ 2 năm.
• Tăng cường dịch thuật và giới thiệu có hệ thống: Xây dựng dự án dịch thuật chuẩn xác 20 đến 30 công trình lý luận mỹ học kinh điển thế giới trong thời hạn 3 năm, do Viện Văn học chủ trì nhằm hạn chế tình trạng tiếp nhận phiến diện qua các nguồn trích dẫn trung gian.
• Mở rộng không gian đối thoại học thuật: Tổ chức thường niên từ 2 đến 3 hội thảo khoa học toàn quốc về các vấn đề lý luận đang tranh luận, tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu trao đổi cởi mở, hướng tới 100% bài viết phê bình thoát khỏi tư duy xã hội học dung tục trong vòng 5 năm.
• Kết nối lý luận với thực tiễn sáng tác: Thiết lập cơ chế phối hợp định kỳ giữa Hội Nhà văn Việt Nam và các viện nghiên cứu để đánh giá thực chất các hiện tượng văn học mới xuất hiện trên thị trường sách, bảo đảm lý luận luôn đi cùng và định hướng cho sáng tác đương đại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Giảng viên và nhà nghiên cứu tại hơn 50 trường đại học, viện nghiên cứu khoa học xã hội: Cung cấp nguồn tư liệu chuẩn xác, có hệ thống để xây dựng bài giảng chuyên đề Lý luận văn học và Lịch sử phê bình văn học Việt Nam.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học: Sử dụng làm tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp tiếp cận lịch sử tư tưởng học thuật và kỹ năng xử lý hệ thống văn bản lý luận phức tạp.
• Nhà phê bình văn học và biên tập viên nhà xuất bản: Nắm vững hệ thống chuẩn mực thẩm mỹ và tiến trình khái niệm để nâng cao chất lượng thẩm định bản thảo, tránh cách đánh giá quy chụp thiếu cơ sở khoa học.
• Giáo viên Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông: Làm phong phú thêm kiến thức nền tảng về phương pháp hiện thực chủ nghĩa, phục vụ trực tiếp công tác giảng dạy 100% các tác phẩm văn học hiện thực trong chương trình giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Chủ nghĩa hiện thực trong lý luận văn học Việt Nam xuất hiện chính thức từ thời điểm nào? Chủ nghĩa hiện thực được giới thiệu rải rác từ thập niên 1930 nhưng chỉ thực sự được nghiên cứu và đưa vào hệ thống giáo trình đại học chính quy từ cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960 qua các công trình tiên phong của Nguyễn Lương Ngọc và Hồng Chương.

2. Khái niệm "chủ nghĩa hiện thực phải đạo" ra đời trong hoàn cảnh nào? Khái niệm này được phát triển vào đầu thập niên 1980 dựa trên những trăn trở của nhà văn Nguyễn Minh Châu và nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến, nhằm chỉ trích lối viết minh họa sơ lược, né tránh hiện thực gai góc của giai đoạn trước năm 1986.

3. Đâu là bước ngoặt lớn nhất của lý luận về chủ nghĩa hiện thực sau năm 1986? Bước ngoặt quan trọng nhất là việc cởi bỏ tư duy ý thức hệ gò bó sau Nghị quyết số 05-NQ/TW năm 1987, xác lập quan niệm văn học là một hình thái thẩm mỹ đặc thù, nhìn nhận hiện thực trong tính đa chiều và tôn trọng cá tính sáng tạo của nhà văn.

4. Văn học cổ phương Đông có tồn tại chủ nghĩa hiện thực hay không? Dưới ánh sáng của các nghiên cứu so sánh như công trình của N. Konrad, giới học thuật xác định chủ nghĩa hiện thực là một phạm trù lịch sử gắn với phương Tây thế kỷ XIX, không nên đồng nhất các yếu tố tả thực trong văn học cổ phương Đông với chủ nghĩa hiện thực trọn vẹn.

5. Giáo trình lý luận văn học những năm đầu thế kỷ XXI có điểm gì mới về phương pháp sáng tác? Bộ giáo trình xuất bản năm 2006 do Phương Lựu chủ biên đã thay đổi thuật ngữ thành "Tiến trình văn học", đồng thời bổ sung nghiên cứu toàn diện về 4 dạng thức chủ nghĩa hiện thực thế kỷ XX bao gồm hiện thực mới, hiện thực kỳ ảo, hiện thực cấu trúc và hiện thực tâm lý.

Kết luận

• Luận văn đã phục dựng thành công bức tranh toàn cảnh về sự vận động của chủ nghĩa hiện thực trong lý luận văn học Việt Nam qua hơn 30 năm (1975–2008).
• Công trình làm rõ quá trình giải phóng tư duy học thuật từ phản ánh luận quy phạm một chiều sang hệ hình thẩm mỹ đa nguyên, hiện đại.
• Nghiên cứu chỉ ra những đóng góp to lớn của các thế hệ học giả đi trước trong việc đặt nền móng và từng bước chuẩn hóa hệ thống giáo trình đại học.
• Luận văn vạch rõ những giới hạn lịch sử cần tiếp tục khắc phục như tính chất dịch thuật trung gian và độ trễ so với các trào lưu lý luận đương đại thế giới.
• Kế hoạch tiếp theo đề xuất triển khai các đề tài nghiên cứu mở rộng trong chu kỳ 5 năm tới về sự tương tác giữa chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa hậu hiện đại tại Việt Nam.

Tài liệu này là công trình nghiên cứu công phu, cung cấp góc nhìn sâu sắc và nguồn tư liệu quý báu cho mọi độc giả quan tâm đến tiến trình học thuật nước nhà. Hãy liên hệ các trung tâm thông tin thư viện chuyên ngành để tra cứu toàn văn luận văn và ứng dụng hiệu quả vào công tác nghiên cứu, giảng dạy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CHUNG VỀ VẤN ĐỀ CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC TRONG LÝ LUẬN VĂN HỌC Ở VIỆT NAM TỪ 1975 ĐẾN NAY 1. Cơ sở xã hội và tư tưởng: 1. Cơ sở xã hội: Từ xưa đến nay, như đã thành một quy luật, hễ lịch sử có sự thay đổi thì trong văn học nhất định cũng có những đổi thay. Chứng kiến sức ảnh hưởng lớn lao của cuộc Cách mạng tháng Tám vĩ đại đối với văn học dân tộc chưa lâu, nay, chúng ta lại chứng kiến thêm một lần nữa sự rúng động ấy trong văn học sau Đại thắng mùa xuân năm 1975.

Hãy bắt đầu sự thay đổi ấy từ chính thời cuộc. Trong cuốn “Một số vấn đề đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy ngữ văn ở trường THPT”, tình hình xã hội ấy đã được nhận định như sau: “Cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ thắng lợi, đất nước mở sang trang sử mới. Từ sau năm 1975, đất nước từ chiến tranh chuyển sang hòa bình, cuộc sống hiện ra với tất cả mặt phức tạp vốn có của nó. Đây là thời kỳ giao thoa giữa cái mới và cái cũ.

Cái cũ vẫn còn tồn tại, cái mới cũng chỉ vừa manh nha. Cả hai yếu tố thuận và nghịch của đời sống kinh tế - xã hội đều tác động đến văn học. Những khó khăn và khủng hoảng kinh tế - xã hội cuối những năm 70 đầu những năm 80, tính chất phức tạp và sự chi phối của kinh tế thị trường đẩy tới sự phân cực giữa trắng đen, thiện ác, tốt xấu” [100, tr. Có thể nói, đó mới chỉ là một nhận định khái quát về tình hình xã hội sau khi hòa bình lặp lại.

Thực tế phức tạp hơn nhiều. Vừa ngất ngây trong men chiến thắng bước ra, nhân dân ta đã phải đối mặt ngay với bao khó khăn thử thách trước mắt. Đất nước bị chiến tranh tàn phá 11 nặng nề, những tàn dư của chế độ cũ chưa thể xóa sạch trong một ngày một buổi, nhiều thế lực phản động không ngừng chống phá, chỗ dựa vững chãi cho đất nước tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội đã không còn sau sự sụp đổ của Liên Xô, nền kinh tế bị kiệt quệ và đứng trước nguy cơ khủng hoảng trầm trọng, nhiều chủ trương, chính sách sai lầm làm giảm lòng tin đối với Đảng và Nhà nước,… Là chủ thể của một môi trường phức tạp như vậy, con người chắc hẳn sẽ có sự phân hóa, đặc biệt là sự phân hóa từ bên trong mỗi cá nhân. Nhà văn Nguyễn Minh Châu đã nhận định khái quát về lịch sử của tâm hồn con người trong giai đoạn này như sau: “Thời kỳ này diễn ra một cuộc đối chứng giữa nhân cách và phi nhân cách, giữa hoàn thiện và chưa hoàn thiện, giữa ánh sáng và những khoảng bóng tối còn rơi rớt bên trong tâm hồn của mỗi con người”.

Tuy nhiên, cuộc sống xã hội bên ngoài và cuộc sống âm thầm bên trong mỗi con người càng phức tạp bao nhiêu thì lại càng có lợi cho văn học bấy nhiêu, bởi việc mở rộng đề tài bao giờ cũng đem lại sự phong phú, đa dạng về phong cách. Say sưa với mảnh đất màu mỡ, trong Gặp gỡ cuối năm, nhà văn Nguyễn Khải đã thổ lộ: “Tôi thích cái hôm nay, cái hôm nay ngổn ngang bề bộn, bóng tối và ánh sáng, màu đỏ với màu đen, đầy dẫy những biến động, những bất ngờ, mới thật là mảnh đất phì nhiêu cho các cây bút thả sức khai vỡ”. Một khi những người cầm bút đã bắt được mạch nguồn cảm hứng thì văn học nhất định hứa hẹn một vụ mùa bội thu. Nhờ đó, nền văn học của nước nhà có thêm một sức sống mới.