Luận văn thạc sĩ y học nghiên cứu tác dụng hạ đường huyết và bảo vệ gan của cây dền toòng quả dài gomphogyne bonii ganep trên thực nghiệm

Luận văn thạc sĩ y học nghiên cứu tác dụng hạ đường huyết và bảo vệ gan của cây dền toòng quả dài gomphogyne bonii ganep trên thực nghiệm.

• Tác giả: Dương Văn Phú
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Duy Thuần
• Trường học: Học viện Y dược học cổ truyền Việt Nam
• Chuyên ngành: Thạc sĩ Y học
• Đề tài: Nghiên cứu tác dụng hạ đường huyết và bảo vệ gan của cây dền toòng quả dài
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. SƠ LƯỢC VỀ CHUYỂN HÓA GLUCOSE VÀ BỆNH LÝ ĐTĐ
• 1.1.1. Vai trò của glucid và sự vận chuyển glucose trong cơ thể
• 1.1.2. Sự điều hòa cân bằng glucose máu
• 1.1.3. Đại cương bệnh đái tháo đường
• 1.1.4. Điều trị bệnh lý đái tháo đường
• 1.2. CẤU TRÚC CHỨC NĂNG SINH LÝ VÀ TỔN THƯƠNG GAN
• 1.2.1. Cấu trúc gan
• 1.2.2. Chức năng sinh lý của gan
• 1.2.3. Những tổn thương gan thường gặp
• 1.2.4. Một số xét nghiệm thường dùng đánh giá tổn thương gan
• 1.2.5. Các thuốc có tác dụng bảo vệ gan
• 1.2.6. Điều trị bệnh lý gan theo y học cổ truyền
• 1.3. CÁC MÔ HÌNH TRÊN ĐỘNG VẬT THỰC NGHIỆM
• 1.3.1. Mô hình ĐTĐ trên thực nghiệm
• 1.3.2. Mô hình dược lý gây tổn thương gan trên động vật thực nghiệm
• 1.4. TỔNG QUAN VỀ CÂY DỀN TOÒNG QUẢ DÀI
• 1.4.1. Đặc điểm thực vật học
• 1.4.2. Phân bố địa lí
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Chất liệu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Hóa chất và máy móc phục vụ nghiên cứu
• 2.4. Đối tượng nghiên cứu: Động vật thực nghiệm
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Nghiên cứu tác dụng hạ glucose máu trên chuột nhắt gây mô hình ĐTĐ typ 2
• 2.5.2. Đánh giá tác dụng bảo vệ gan của Dền toòng quả dài trên thực nghiệm
• 2.6. Xử lý số liệu
• 2.7. Địa điểm nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Kết quả nghiên cứu tác dụng hạ glucose máu
• 3.1.1. Sự thay đổi cân nặng ở mô hình chuột gây béo phì
• 3.1.2. Tác dụng của Dền toòng quả dài trên chuột nhắt gây mô hình ĐTĐ typ 2
• 3.1.3. Tác dụng điều chỉnh rối loạn lipid máu của Dền toòng quả dài trên chuột nhắt gây mô hình ĐTĐ dạng typ 2
• 3.1.4. Ảnh hưởng của Dền toòng quả dài lên trọng lượng gan, tụy và mô bệnh học chuột nhắt gây mô hình ĐTĐ dạng typ 2
• 3.1.5. Mô bệnh học chuột nhắt gây mô hình ĐTĐ dạng typ 2
• 3.2. Tác dụng bảo vệ gan của Dền toòng quả dài trên thực nghiệm
• 3.2.1. Tác dụng bảo vệ gan của Dền toòng quả dài trên thực nghiệm
• 3.2.2. Hình ảnh đại thể và vi thể gan chuột sau 10 ngày uống thuốc
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Tác dụng hạ glucose máu của Dền toòng quả dài
• 4.1.1. Mô hình gây ĐTĐ typ 2
• 4.1.2. Tác dụng của Dền toòng quả dài lên nồng độ glucose máu và các chỉ số lipid máu ở chuột nhắt gây ĐTĐ typ 2
• 4.1.3. Tác dụng của Dền toòng quả dài trên mô bệnh học gan, tụy
• 4.2. Tác dụng bảo vệ gan của Dền toòng quả dài trên mô hình thực nghiệm
• 4.2.1. Về lựa chọn mô hình
• 4.2.2. Tác dụng bảo vệ gan của Dền toòng quả dài
• 4.3. Tác dụng hạ glucose máu của Dền toòng quả dài
• 4.4. Tác dụng bảo vệ gan của Dền toòng quả dài trên mô hình thực nghiệm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác dụng hạ đường huyết của cây dền toòng quả dài

Cây dền toòng quả dài (Gomphogyne bonii Gagnep.) đã được nghiên cứu về tác dụng hạ đường huyết. Nghiên cứu cho thấy cây này có khả năng làm giảm nồng độ glucose trong máu, đặc biệt là ở những đối tượng mắc bệnh đái tháo đường typ 2. Các hoạt chất có trong cây dền có thể tác động lên các cơ chế sinh lý, giúp cải thiện tình trạng bệnh lý này.

1.1. Cơ chế tác dụng hạ đường huyết của cây dền

Cây dền toòng quả dài chứa nhiều hoạt chất có khả năng kích thích tiết insulin và tăng cường độ nhạy cảm của tế bào với insulin. Điều này giúp giảm nồng độ glucose trong máu một cách hiệu quả.

1.2. Kết quả nghiên cứu về tác dụng hạ đường huyết

Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy cây dền toòng quả dài có thể làm giảm đáng kể nồng độ glucose máu ở chuột nhắt gây mô hình đái tháo đường typ 2, chứng minh hiệu quả của cây trong việc hỗ trợ điều trị bệnh.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu cây dền toòng quả dài

Mặc dù cây dền toòng quả dài có nhiều tiềm năng trong việc điều trị bệnh đái tháo đường, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc nghiên cứu và ứng dụng. Các vấn đề như thiếu thông tin về liều lượng, tác dụng phụ và cơ chế hoạt động cần được giải quyết.

2.1. Thiếu thông tin về liều lượng và cách sử dụng

Hiện tại, chưa có hướng dẫn cụ thể về liều lượng và cách sử dụng cây dền toòng quả dài để đạt hiệu quả tối ưu trong điều trị đái tháo đường.

2.2. Tác dụng phụ và an toàn khi sử dụng

Cần có thêm nghiên cứu để xác định các tác dụng phụ có thể xảy ra khi sử dụng cây dền toòng quả dài, đảm bảo an toàn cho người bệnh trong quá trình điều trị.

III. Phương pháp nghiên cứu tác dụng bảo vệ gan của cây dền toòng quả dài

Nghiên cứu tác dụng bảo vệ gan của cây dền toòng quả dài được thực hiện thông qua các thí nghiệm trên chuột nhắt. Phương pháp này giúp đánh giá hiệu quả của cây trong việc bảo vệ gan khỏi tổn thương do paracetamol.

3.1. Thiết kế thí nghiệm và đối tượng nghiên cứu

Thí nghiệm được thiết kế với các nhóm chuột nhắt khác nhau, trong đó một nhóm được cho sử dụng cây dền toòng quả dài trước khi gây tổn thương gan bằng paracetamol.

3.2. Đánh giá hiệu quả bảo vệ gan

Kết quả cho thấy cây dền toòng quả dài có khả năng làm giảm tổn thương gan, cải thiện các chỉ số sinh hóa liên quan đến chức năng gan ở chuột thí nghiệm.

IV. Ứng dụng thực tiễn của cây dền toòng quả dài trong y học

Cây dền toòng quả dài không chỉ có tác dụng hạ đường huyết mà còn có khả năng bảo vệ gan, mở ra hướng đi mới trong điều trị bệnh đái tháo đường và các bệnh lý liên quan đến gan. Việc ứng dụng cây này trong y học cổ truyền và hiện đại cần được nghiên cứu sâu hơn.

4.1. Ứng dụng trong điều trị đái tháo đường

Cây dền toòng quả dài có thể được sử dụng như một phương pháp hỗ trợ điều trị đái tháo đường, giúp giảm nồng độ glucose máu và cải thiện sức khỏe tổng thể.

4.2. Tiềm năng trong bảo vệ gan

Với khả năng bảo vệ gan, cây dền toòng quả dài có thể trở thành một lựa chọn tự nhiên cho những người có nguy cơ tổn thương gan do sử dụng thuốc hoặc các yếu tố khác.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu cây dền toòng quả dài

Nghiên cứu về cây dền toòng quả dài đã chỉ ra nhiều tác dụng tích cực trong việc hạ đường huyết và bảo vệ gan. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để xác định rõ hơn về cơ chế hoạt động và ứng dụng thực tiễn của cây trong y học.

5.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy cây dền toòng quả dài có tác dụng hạ đường huyết và bảo vệ gan, mở ra hướng đi mới trong điều trị bệnh.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần có thêm các nghiên cứu lâm sàng để xác định hiệu quả và an toàn của cây dền toòng quả dài trong điều trị bệnh đái tháo đường và các bệnh lý gan.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đái tháo đường là một trong những thách thức y tế toàn cầu nghiêm trọng nhất của thế kỷ 21. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, số lượng người trưởng thành mắc bệnh đái tháo đường đã tăng vọt từ 108 triệu người năm 1980 lên 422 triệu người năm 2015, cướp đi sinh mạng của khoảng 1,6 triệu người vào năm 2016 và trở thành nguyên nhân tử vong đứng hàng thứ 7 trên toàn cầu. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng tăng glucose máu mạn tính kết hợp với rối loạn chuyển hóa lipid và protein, dẫn đến suy giảm chức năng nhiều cơ quan, đặc biệt là hệ thống tim mạch, thận và gan. Mặc dù y học hiện đại đã phát triển nhiều nhóm thuốc tân dược kiểm soát đường huyết như sulfonylurea, biguanid hay ức chế DPP-4, song việc sử dụng kéo dài thường đi kèm nguy cơ hạ đường huyết quá mức, rối loạn tiêu hóa và tổn thương tế bào gan.

Trước thực trạng đó, xu hướng sàng lọc và phát triển các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao từ nguồn dược liệu bản địa đang trở thành hướng đi chiến lược. Cây Dền toòng quả dài, danh pháp khoa học là Gomphogyne bonii Gagnep. thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), là loài thảo dược mọc tự nhiên tại các vùng núi đá vôi phía Bắc Việt Nam, đặc biệt là tỉnh Cao Bằng. Đồng bào dân tộc Tày tại huyện Trùng Khánh từ lâu đã sử dụng thân lá cây này làm vị thuốc dân gian để thanh nhiệt, giải độc gan, hỗ trợ điều trị đái tháo đường và béo phì. Đề tài luận văn thạc sĩ y học được thực hiện trong giai đoạn 2018 - 2020 tại Học viện Y Dược học Cổ truyền Việt Nam phối hợp với Trường Đại học Y Hà Nội nhằm cung cấp các bằng chứng thực nghiệm vững chắc về tác dụng hạ đường huyết trên mô hình chuột đái tháo đường typ 2 và khả năng bảo vệ tế bào gan trước độc tính cấp của paracetamol.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phối hợp chặt chẽ giữa lý luận Y học hiện đại và học thuyết Y học cổ truyền. Theo Y học hiện đại, bệnh đái tháo đường typ 2 chiếm trên 90% tổng số ca bệnh, bắt nguồn từ cơ chế đề kháng insulin tại mô đích kết hợp suy giảm chức năng bài tiết insulin của tế bào beta đảo tụy. Quá trình vận chuyển glucose từ máu vào nội bào phụ thuộc vào hệ thống protein vận chuyển chuyên biệt, tiêu biểu là GLUT2 ở tế bào gan và GLUT4 ở mô cơ, mô mỡ. Khi glucose huyết đói vượt ngưỡng 7,0 mmol/L hoặc nồng độ HbA1c đạt từ 6,5% trở lên, các phản ứng oxy hóa nội sinh gia tăng gây tổn thương cấu trúc màng tế bào. Song song đó, cơ chế tổn thương gan do thuốc được giải thích thông qua con đường chuyển hóa paracetamol qua hệ enzym Cytochrom P450 (CYP2E1), tạo ra chất trung gian độc hại N-acetyl-p-benzoquinonimin (NAPQI). Khi lượng chất độc vượt quá khả năng trung hòa của 100% lượng glutathion (GSH) dự trữ, tế bào gan sẽ hoại tử diện rộng và phóng thích ồ ạt men gan AST, ALT vào tuần hoàn.

Theo quan niệm của Y học cổ truyền, bệnh đái tháo đường thuộc phạm vi chứng Tiêu khát, khởi phát do bẩm tố âm hư kết hợp ẩm thực bất tiết và tình chí thất điều, dẫn đến Phế táo, Vị nhiệt và Thận hư. Tổn thương gan tương ứng với chứng Hoàng đản do thấp nhiệt uất kết tại Trung tiêu làm can đởm mất sơ tiết. Về mặt hóa thực vật, họ Cucurbitaceae chứa nguồn saponin triterpenoid khung dammaran và polyphenol dồi dào, tương tự hoạt chất phanoside có trong Giảo cổ lam với khả năng kích thích giải phóng insulin và vô hiệu hóa các gốc tự do peroxy hóa lipid.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dược liệu là bộ phận trên mặt đất của cây Dền toòng quả dài thu hái tại Trùng Khánh, Cao Bằng vào tháng 10 năm 2018. Dược liệu được chiết xuất bằng phương pháp sắc nước hồi lưu 3 lần ở nhiệt độ 100 độ C, cô cách thủy thành dung dịch cao lỏng đạt tỷ lệ chuẩn 1:1 (1 ml cao tương đương 1 g dược liệu khô).

Quy mô thực nghiệm sử dụng 70 chuột nhắt trắng chủng Swiss giống đực khỏe mạnh (trọng lượng ban đầu 28,48 ± 2,64 g) cho mô hình đái tháo đường và 50 chuột nhắt (trọng lượng 20 ± 2 g) cho mô hình bảo vệ gan. Phương pháp chọn mẫu hoàn toàn ngẫu nhiên có kiểm soát được áp dụng nhằm loại bỏ các sai số hệ thống sinh học. Mô hình đái tháo đường typ 2 được tạo lập bằng chế độ ăn giàu chất béo HFD (chứa 42,89% chất béo no, cung cấp 614,5 kcal/100g) kéo dài liên tục 8 tuần kết hợp siro fructose 55%, sau đó tiêm màng bụng alloxan liều thấp 180 mg/kg để gây tổn thương bán phần đảo tụy. Động vật được phân thành 5 lô thử nghiệm (mỗi lô 10 cá thể): lô chứng sinh học, lô mô hình bệnh lý, lô chứng dương điều trị bằng Gliclazid liều 80 mg/kg, lô can thiệp Dền toòng quả dài liều 4 g/kg/ngày và liều 12 g/kg/ngày trong 14 ngày. Mô hình hoại tử gan cấp được thiết lập bằng cách gây độc paracetamol liều đơn 400 mg/kg đường uống sau 10 ngày tiền xử lý bằng thuốc thử hoặc Silymarin liều 140 mg/kg. Toàn bộ số liệu được phân tích y sinh học bằng phép kiểm định Student's t-test trên phần mềm Microsoft Excel 2013, xác định độ tin cậy với các ngưỡng ý nghĩa p < 0,05, p < 0,01 và p < 0,001.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích hóa thực vật cho thấy dịch chiết Dền toòng quả dài sở hữu hàm lượng hoạt chất ấn tượng với polyphenol toàn phần đạt 43,83% (tính theo acid gallic chuẩn) và saponin toàn phần chiếm 1,45% (tính theo chuẩn ginsenosid Rb1).

Về tác dụng hạ đường huyết, mô hình nuôi béo 8 tuần phối hợp alloxan đã nâng mức glucose máu từ 5,25 ± 1,42 mmol/L lên 10,60 ± 2,76 mmol/L (tăng hơn 101% so với ban đầu). Sau 2 tuần điều trị, Dền toòng quả dài liều cao 12 g/kg/ngày đã hạ glucose máu từ 10,12 ± 2,37 mmol/L xuống 7,05 ± 1,29 mmol/L, tương ứng mức giảm 30,3% so với thời điểm trước uống thuốc và giảm 26,4% so với lô mô hình (p < 0,01). Kết quả này tương đương và có phần vượt trội hơn thuốc tân dược Gliclazid 80 mg/kg (mức giảm 28,9%, đạt 7,59 ± 1,34 mmol/L). Ở liều 4 g/kg/ngày, dược liệu cũng giúp hạ 23,2% nồng độ glucose máu (đạt 7,76 ± 1,14 mmol/L).

Về chuyển hóa lipid, liều 12 g/kg/ngày giúp kiểm soát rõ rệt tình trạng rối loạn mỡ máu ở chuột đái tháo đường: nồng độ Triglycerid giảm từ 1,09 ± 0,13 mmol/L (ở lô mô hình) xuống còn 0,94 ± 0,18 mmol/L (p < 0,05); Cholesterol toàn phần hạ từ 2,88 ± 0,42 mmol/L xuống 2,36 ± 0,37 mmol/L (p < 0,05).

Về tác dụng bảo vệ mô gan, sau khi gây ngộ độc paracetamol, trọng lượng gan tương đối ở lô mô hình tăng mạnh lên 0,641 ± 0,135 g/10g thể trọng do hiện tượng sung huyết và phù nề tế bào. Việc sử dụng Dền toòng quả dài liều 4 g/kg/ngày đã duy trì trọng lượng gan ở mức 0,533 ± 0,050 g/10g thể trọng (p < 0,05 so với mô hình), tương đương nhóm điều trị bằng thuốc chuẩn Silymarin (0,665 ± 0,086 g/10g).

Thảo luận kết quả

Cơ chế hạ đường huyết vượt bậc của Dền toòng quả dài có thể bắt nguồn từ sự hiện diện của nhóm saponin triterpenoid cấu trúc dammaran. Các saponin này có khả năng kích hoạt kênh canxi tại màng tế bào beta tuyến tụy, kích thích bài tiết insulin nội sinh tương tự tác dụng của nhóm sulfonylurea, đồng thời tăng cường sự nhạy cảm của thụ thể GLUT4 ở mô cơ ngoại vi. Hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ của hàm lượng polyphenol lên đến 43,83% đóng vai trò cốt lõi trong việc trung hòa gốc tự do NAPQI, bảo toàn nồng độ glutathion nội bào và giảm thiểu peroxy hóa lipid màng tế bào gan.

Diễn tiến hạ đường huyết theo thời gian có thể được trực quan hóa rất rõ ràng thông qua biểu đồ cột so sánh động học glucose tại các mốc t0 (trước điều trị), t1 (sau 7 ngày) và t2 (sau 14 ngày), minh họa độ dốc giảm đường huyết ổn định của hai mức liều 4 g/kg và 12 g/kg. Bên cạnh đó, dữ liệu điều hòa mỡ máu rất thích hợp để biểu diễn dưới dạng biểu đồ thanh nhóm so sánh 4 chỉ số TC, TG, HDL-C và LDL-C giữa các lô thử nghiệm. Trên tiêu bản vi thể nhuộm HE độ phóng đại 400 lần, hình ảnh mô bệnh học xác nhận lô điều trị bằng Dền toòng quả dài liều 12 g/kg đã bảo tồn nguyên vẹn cấu trúc tiểu thùy gan, các bè tế bào gan sắp xếp đồng đều, cấu trúc tiểu đảo tụy được bảo vệ chắc chắn và giảm thiểu tối đa các ổ thoái hóa hốc so với tình trạng hoại tử diện rộng ở lô mô hình.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa quy trình chiết xuất và kiểm nghiệm dược liệu: Viện Dược liệu và các trung tâm kiểm nghiệm cần phối hợp xây dựng tiêu chuẩn cơ sở cho Dền toòng quả dài, quy định định lượng hàm lượng polyphenol tối thiểu đạt 40% và saponin toàn phần không dưới 1,4% theo Dược điển Việt Nam, hoàn thành trong vòng 12 tháng tới.
2. Triển khai đánh giá an toàn và độc tính chuyên sâu: Bộ môn Dược lý cần thực hiện các thử nghiệm độc tính bán trường diễn (90 ngày) và độc tính trường diễn (180 ngày) trên động vật linh trưởng hoặc thỏ, xác định chính xác liều không quan sát thấy tác dụng ngoại ý (NOAEL) trong khung thời gian 12 - 18 tháng.
3. Mở rộng nghiên cứu cơ chế phân tử và thử nghiệm lâm sàng: Các cơ sở nghiên cứu y học cổ truyền cần ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử (Western Blot, RT-PCR) để định lượng biểu hiện gen AMPK, GLUT4 và thụ thể insulin, hướng tới thử nghiệm lâm sàng pha 1 trên người bệnh tiền đái tháo đường trong vòng 24 - 36 tháng với mục tiêu giảm chỉ số HbA1c trên 0,5%.
4. Quy hoạch vùng trồng dược liệu đạt chuẩn GACP-WHO: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Cao Bằng cần liên kết với các hợp tác xã địa phương triển khai khoanh vùng bảo tồn, nhân giống và canh tác hữu cơ cây Dền toòng quả dài trên quy mô 5 đến 10 hecta tại huyện Trùng Khánh trong giai đoạn 2021 - 2025 nhằm bảo vệ nguồn gen quý hiếm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Học viên, nghiên cứu sinh chuyên ngành Y Dược học cổ truyền và Dược lý học: Luận văn là tài liệu tham khảo thực nghiệm chuẩn mực về phương pháp xây dựng mô hình đái tháo đường typ 2 kết hợp chế độ ăn béo HFD và hóa chất alloxan, cùng quy trình đánh giá tổn thương mô bệnh học.
2. Bác sĩ lâm sàng chuyên khoa Nội tiết - Chuyển hóa và Tiêu hóa - Gan mật: Cung cấp cơ sở khoa học hiện đại để cân nhắc kết hợp các chế phẩm thảo dược hỗ trợ kiểm soát đường huyết và hạn chế biến chứng gan nhiễm mỡ trên bệnh nhân đái tháo đường mạn tính.
3. Bộ phận nghiên cứu và phát triển (R&D) tại các doanh nghiệp dược phẩm: Cung cấp dữ liệu định lượng hoạt chất và khoảng liều hiệu dụng (4 - 12 g/kg) để nghiên cứu phát triển các dạng bào chế hiện đại như viên nang cứng, cao định chuẩn hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
4. Cơ quan quản lý và quy hoạch phát triển dược liệu địa phương: Giúp các nhà hoạch định chính sách tại tỉnh Cao Bằng và vùng Đông Bắc có thêm luận cứ khoa học để đưa cây Dền toòng quả dài vào danh mục dược liệu bản địa ưu tiên bảo tồn và phát triển kinh tế sinh kế.

Câu hỏi thường gặp

Cây Dền toòng quả dài có đặc điểm thực vật học và phân bố tự nhiên như thế nào?

Dền toòng quả dài (Gomphogyne bonii Gagnep.) là loài dây leo thảo sống lâu năm thuộc họ Cucurbitaceae, thân dài đến 3m với lá kép chân vịt và quả khô màu đen. Cây phân bố tự nhiên ở độ cao từ 300 đến 3200m tại các vùng núi đá vôi phía Bắc, tập trung chủ yếu tại huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng.

Hiệu quả hạ đường huyết của Dền toòng quả dài so với thuốc tân dược Gliclazid ra sao?

Thực nghiệm cho thấy sau 14 ngày uống thuốc, Dền toòng quả dài liều 12 g/kg/ngày giúp giảm 30,3% nồng độ glucose máu (từ 10,12 xuống 7,05 mmol/L), trong khi Gliclazid liều 80 mg/kg làm giảm 28,9% (từ 10,67 xuống 7,59 mmol/L). Hiệu quả hạ đường huyết của dược liệu tương đương với thuốc tân dược đối chứng.

Nhóm hoạt chất sinh học chủ yếu nào quyết định tác dụng của dược liệu?

Dịch chiết nước của Dền toòng quả dài chứa hàm lượng polyphenol toàn phần rất cao lên đến 43,83% (tính theo acid gallic) và saponin toàn phần đạt 1,45% (tính theo ginsenosid Rb1). Đây là hai nhóm hợp chất then chốt giúp kích thích bài tiết insulin và ức chế gốc tự do gây hại.

Dược liệu có khả năng bảo vệ tế bào gan trước ngộ độc paracetamol như thế nào?

Khi gây nhiễm độc cấp bằng paracetamol liều 400 mg/kg, Dền toòng quả dài liều 4 g/kg/ngày đã ngăn chặn sự phì đại gan, giữ trọng lượng gan ở mức 0,533 g/10g thể trọng (so với 0,641 g/10g ở lô bệnh lý), đồng thời giảm thiểu hiện tượng thoái hóa hốc và hoại tử tế bào gan trên tiêu bản vi thể.

Kết quả trên động vật thực nghiệm có thể ngoại suy trực tiếp sang liều dùng ở người không?

Liều thực nghiệm 4 g/kg và 12 g/kg trên chuột nhắt tương đương khoảng 0,32 g và 0,97 g dược liệu khô/kg thể trọng người lớn sau khi hiệu chỉnh theo diện tích bề mặt cơ thể. Dù mang giá trị tiền lâm sàng lớn, các chế phẩm cần trải qua thử nghiệm lâm sàng trước khi ứng dụng điều trị chính thức.

Kết luận

• Luận văn đã chứng minh thực nghiệm thành công tác dụng hạ glucose máu vượt trội của cây Dền toòng quả dài với mức giảm 30,3% ở liều 12 g/kg/ngày trên mô hình chuột đái tháo đường typ 2.
• Dược liệu thể hiện khả năng điều hòa rối loạn lipid máu rõ nét thông qua việc hạ nồng độ Triglycerid và Cholesterol toàn phần có ý nghĩa thống kê (p < 0,05).
• Tác dụng bảo vệ gan được khẳng định vững chắc qua việc phục hồi vi thể nhu mô gan và giảm thiểu phù nề cơ quan trước độc tính cấp của paracetamol 400 mg/kg.
• Xác định thành phần hóa học giàu tiềm năng với 43,83% polyphenol và 1,45% saponin toàn phần, mở ra hướng ứng dụng chất chống oxy hóa tự nhiên.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu tiền lâm sàng quan trọng để Học viện Y Dược học Cổ truyền Việt Nam và các đơn vị nghiên cứu tiếp tục triển khai thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 2021 - 2025.

Để khai thác tối đa giá trị học thuật và tiềm năng ứng dụng của công trình, các nhà khoa học và doanh nghiệp dược phẩm hãy cùng hợp tác đẩy mạnh nghiên cứu phát triển sản phẩm thương mại từ nguồn gen dược liệu quý báu này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay, cùng với sự phát triển của kinh tế xã hội, kèm theo nhiều hệ lụy về ô nhiễm môi trƣờng, đồng thời chất lƣợng thực phẩm không đảm bảo, chế độ ăn uống không hợp lí dẫn đến sự gia tăng các bệnh lý liên quan đến chuyển hóa và nội tiết, trong đó có đái tháo đƣờng. Bệnh đặc trƣng bởi tình trạng tăng đƣờng huyết mạn tính phối hợp với rối loạn chuyển hóa glucid, lipid và protein do tình trạng thiếu hụt về số lƣợng insulin, tác dụng của insulin hoặc cả hai [29]. Theo báo cáo toàn cầu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), năm 2016 số lƣợng ngƣời lớn tuổi mắc bệnh đái tháo đƣờng tăng vọt từ 108 triệu ngƣời năm 1980 lên 422 triệu ngƣời năm 2015. Bên cạnh đó, đái tháo đƣờng gây tử vong cho 1,6 triệu ngƣời vào năm 2016 và đƣợc coi là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ 7 trong tất cả các nguyên nhân [77].

Đái tháo đƣờng không chỉ mang lại gánh nặng về mặt sức khỏe mà còn là gánh nặng về kinh tế cho bệnh nhân và gia đình. Bệnh có thể gây ra nhiều biến chứng trên tim, mạch, thận, thần kinh, mắt. dẫn đến tử vong cho ngƣời bệnh. Hiện nay có rất nhiều nhóm thuốc điều trị đái tháo đƣờng có hiệu quả nhƣ insulin, biguanid, sulfonylurea nhƣng có nhiều tác dụng không mong muốn [24].

Bên cạnh đó, bệnh nhân ĐTĐ thƣờng kèm thêm nhiều bệnh lý nên khi điều trị phải kết hợp nhiều thuốc gây ra sự tƣơng tác hoặc ảnh hƣởng đến chức năng gan, đồng thời thời gian điều trị của bệnh nhân kéo dài dẫn đến khó khăn về kinh tế và tuân thủ điều trị. Một trong những hƣớng nghiên cứu trên thế giới hiện nay là sàng lọc, tìm ra các hoạt chất có nguồn gốc tự nhiên, chủ yếu từ thực vật có tính an toàn, hiệu quả và thích hợp cho điều trị kéo dài. Nƣớc ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm, hệ thực vật và động vật vô cùng phong phú và đa dạng. Vấn đề làm phong phú thêm các nguồn thuốc của Việt Nam và nghiên cứu sử dụng các thuốc có nguồn gốc dƣợc liệu có tác dụng tốt điều trị bệnh đặc biệt là bệnh lý mạn tính nhƣ ĐTĐ là mối quan tâm hàng đầu của các nhà khoa học.

Dền toòng quả dài (DTQD) có tên khoa học là Gomphogyne bonii Gagnep., thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), lần đầu tiên đƣợc tìm ra ở các tỉnh vùng núi phía Bắc, Việt Nam với các tên gọi khác nhau nhƣ Đầu thƣ, Dây gom, Dền toòng quả dài. Họ Cucurbitaceae là một trong những họ có nhiều chi và loài đã đƣợc các nhà khoa học chứng minh tác dụng trong một số bệnh lý tim mạch, rối loạn lipid máu, chống 2 oxy hóa và tăng cƣờng miễn dịch…[3],[12]. Trong dân gian, cộng đồng ngƣời Tày ở khu vực huyện Trùng Khánh (tỉnh Cao Bằng) thƣờng dùng bộ phận trên mặt đất của cây này uống dùng để giải độc gan, điều trị đái tháo đƣờng, béo phì,… Tuy nhiên, chƣa có một nghiên cứu nào chứng minh các tác dụng trên của Dền toòng quả dài. Nhằm đánh giá một cách khoa học các tác dụng chính của cây Dền toòng quả dài, đề tài “Nghiên cứu tác dụng hạ đường huyết và bảo vệ gan của cây Dền toòng quả dài (Gomphogyne bonii Ganep.) trên thực nghiệm” đã đƣợc thực hiện với 2 mục tiêu: 1.

Đánh giá tác dụng hạ glucose máu của Dền toòng quả dài trên chuột nhắt trắng gây mô hình đái tháo đường typ 2. Đánh giá tác dụng bảo vệ gan của Dền toòng quả dài trên chuột nhắt trắng gây tổn thương gan bằng paracetamol. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. SƠ LƢỢC VỀ CHUYỂN HÓA GLUCOSE VÀ BỆNH LÝ ĐÁI THÁO ĐƢỜNG 1.

Vai trò của glucid và sự vận chuyển glucose trong cơ thể Glucid là thành phần cơ bản của sinh vật, là nguồn năng lƣợng chủ yếu và trực tiếp cho mọi hoạt động của tế bào, mô và cơ quan của cơ thể (chiếm 50-55%) [14]. Trong cơ thể các dạng glucid tồn tại chủ yếu là: - Dạng dự trữ: Glycogen, tập trung nhiều ở gan và cơ - Dạng vận chuyển: Glucose trong máu và dịch ngoại bào - Dạng tham gia cấu tạo tế bào và các chất khác: Pentose trong thành phần acid nucleic, glucid phức tạp tham gia cấu tạo màng tế bào, màng các bào quan (glycoprotein, glycolipid)…. Glucose từ trong máu đƣợc vận chuyển đến các mô nhờ protein vận chuyển (glucose transporters - GLUTs). Có hơn 10 loại GLUT đã đƣợc tìm thấy, trong đó quan trọng là GLUT vận chuyển glucose đến các mô đích (gan, cơ, và mô mỡ).

- GLUT2: đặc trƣng cho tế bào gan, là protein không phụ thuộc insulin. Glucose có thể qua lại tế bào gan tự do làm nồng độ glucose trong gan và máu tƣơng tự nhau, giúp tế bào gan có thể phản ứng kịp thời với sự thay đổi nồng độ glucose máu [45]. - GLUT4: vận chuyển glucose từ máu vào mô xƣơng, cơ tim và mô mỡ để tiếp tục con đƣờng thoái hóa glucose tiếp theo. Đây là protein vận chuyển glucose phụ thuộc insulin [9],[45].

Sự điều hòa cân bằng glucose máu Nồng độ glucose máu ở ngƣời bình thƣờng là 0,8-1,2 g/L. Để đảm bảo cân bằng lƣợng glucid cơ thể điều hòa thông qua 2 cơ chế: cơ chế nội tiết và cơ chế thần kinh. Vai trò của hệ nội tiết: các hormon làm hạ glucose máu (insulin, incretin), các hormon làm tăng glucose máu (adrenalin, glucagon, glucocorticoid, thyroxin, STH, insulinase và kháng thể kháng insulin) [9]. Vai trò của hệ thần kinh: đƣờng huyết tăng trong trƣờng hợp hƣng phấn vỏ não và cƣờng giao cảm (stress, lo lắng…).

Vai trò của trung tâm A và trung tâm B nằm ở vùng dƣới đồi cũng tham gia điều hòa đƣờng huyết [9]. Đại cương bệnh đái tháo đường theo Y học hiện đại 1. Định nghĩa Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) năm 2006 định nghĩa: “Đái tháo đƣờng là một bệnh mạn tính gây ra do thiếu sản xuất insulin của tụy hoặc tác dụng insulin không hiệu quả do nguyên nhân mắc phải và/hoặc do di truyền với hậu quả là tăng glucose máu” [76]. Theo hiệp hội ĐTĐ Hoa Kỳ (ADA) 2018 đƣa ra khái niệm: Đái tháo đƣờng là một nhóm bệnh lý chuyển hóa đặc trƣng bởi sự tăng glucose máu do khiếm khuyết tiết insulin hoặc do tác động của insulin hoặc cả hai.

Tăng glucose máu mạn tính trong thời gian dài sẽ gây rối loạn chuyển hóa carbohydrat, protid, lipid, gây tổn thƣơng nhiều cơ quan, đặc biệt là mắt, thận, thần kinh, tim và mạch máu [57]. Tiêu chuẩn chẩn đoán Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh ĐTĐ theo Hiệp hội ĐTĐ Hoa Kỳ (ADA) dựa vào 1 trong 4 tiêu chuẩn sau đây [57]. -HbA1c ≥ 6,5% (48 mmol/l) -Glucose máu lúc đói ≥ 126 mg/dL (hay 7,0 mmol/l) sau nhịn đói ít nhất 8 giờ (≥ 2 lần xét nghiệm) -Glucose máu ≥ 200mg/dL (hay 11,1 mmol/l) ở thời điểm 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose đƣờng uống 75g (≥ 2 lần xét nghiệm) -Bệnh nhân có triệu chứng kinh điển của tăng glucose máu hoặc glucose máu bất kỳ ≥ 200mg/dL (hay 11,1 mmol/l) (≥ 2 lần xét nghiệm) Ngoài ra, hiện nay, những tình trạng rối loạn glucose máu dù chƣa đủ tiêu chuẩn để chẩn đoán đái tháo đƣờng nhƣng vẫn có nguy cơ xuất hiện các biến chứng mạch máu lớn của đái tháo đƣờng, đƣợc gọi là tiền đái tháo đƣờng. Phân loại Theo phân loại của hiệp hội ĐTĐ Hoa Kỳ (ADA) năm 2018, ĐTĐ đƣợc chia làm các typ sau [57].

-ĐTĐ typ 1 -ĐTĐ typ 2 -ĐTĐ thai kỳ: liên quan đến sự có mặt của kháng thể kháng insulin và sự thay đổi nồng độ hormon trong thời kỳ mang thai. 5 -ĐTĐ thứ phát do các nguyên nhân khác: khiếm khuyết chức năng tế bào β đảo tụy: bệnh lý viêm tụy, u tụy, hội chứng Cushing,… 1. Cơ chế bệnh sinh Nhiều cơ chế bệnh gây tăng đƣờng huyết ở bệnh nhân ĐTĐ đã đƣợc biết nhƣ: giảm tiết insulin ở tụy, giảm tác dụng của incretin ở ruột, tăng tiết glucagon ở tụy, tăng tạo glucose ở gan…. ĐTĐ typ 1: chiếm tỷ lệ 5-15% trong số các bệnh nhân ĐTĐ.

Cơ chế ĐTĐ typ 1 liên quan đến tình trạng thiếu hụt insulin tuyệt đối do phá hủy tế bào β đảo tụy bởi sự tƣơng tác giữa các yếu tố gen, môi trƣờng và miễn dịch. Quá trình này là tự miễn, cơ thể sinh ra các kháng thể chống lại tế bào β đảo tụy. Gen HLA DR4-DQ8 và DR3- DQ2 đƣợc tìm thấy ở 90% trẻ mắc ĐTĐ typ 1 [29]. ĐTĐ typ 2 chiếm tỷ lệ cao nhất (trên 90%) trong số các bệnh nhân mắc bệnh ĐTĐ.

Cơ chế bệnh sinh trong ĐTĐ typ 2 là sự đề kháng insulin ở ngoại vi và sự thiếu hụt insulin tƣơng đối do rối loạn bài tiết insulin. Các yếu tố gen, tình trạng béo phì, hạn chế vận động, ăn uống không hợp lý… là điều kiện phát sinh và tiến triển bệnh. Trong đó, tình trạng kháng insulin là tình trạng giảm hoặc mất tính nhạy cảm của cơ quan đích với insulin đƣợc coi là khiếm khuyết ban đầu hoặc khiếm khuyết chính trong cơ chế bệnh sinh cúa ĐTĐ typ 2. Kháng insulin xuất hiện khi lƣợng insulin bình thƣờng do tụy tiết ra không đủ để đáp ứng chức năng của các tế bào trong cơ thể.

Để duy trì nồng độ glucose máu bình thƣờng, tế bào β tuyến tụy phải tiết thêm insulin, làm tăng nồng độ insulin. Có nhiều yếu tố khởi phát sự đề kháng insulin trong đó béo phì là yếu tố nguy cơ chính. Béo phì làm tăng lƣợng acid béo tự do vào tuần hoàn và vào gan. Nồng độ insulin tăng cao, gan sẽ tăng sản xuất lipoprotein tỉ trọng thấp (VLDL) và triglyceride (TG), gây lắng đọng ở gan gây thoái hóa mỡ, ở cơ gây kháng insulin [37].

Sự rối loạn bài tiết insulin xảy ra trong ĐTĐ typ 2 nguyên nhân là do sự rối loạn về nhịp bài tiết insulin, bất thƣờng về số lƣợng insulin: ban đầu tăng tiết sau đó giảm tiết do suy kiệt tế bào β đảo tụy và sự bất thƣờng về chất lƣợng của insulin nhƣ tăng proinsulin. Điều trị bệnh lý đái tháo đường theo Y học hiện đại 1. Điều chỉnh lối sống Những rối loạn về di truyền và lối sống (chế độ ăn giàu carbohydrat, giàu chất béo bão hòa, ít vận động thể lực) góp phần làm tăng sự xuất hiện ĐTĐ. Điều trị bệnh lý ĐTĐ cần bắt đầu từ thay đổi lối sống, sinh hoạt [1],[29],[57].

Chế độ ăn: đầy đủ các chất dinh dƣỡng, hạn chế carbohydrat, mỡ động vật chứa nhiều acid béo no, lòng đỏ trứng, phủ tạng động vật nhƣ gan, óc, thận… Nên ăn dầu thực vật, cá có nhiều acid béo không no, chất xơ, hoa quả, rau xanh, sữa đậu nành. Phù hợp với tập quán ăn uống.