Chương 1: Tổng quan t nh h nh nghiên cứu pháp luật về dân chủ trực tiếp ở Việt Nam Chương 2: Những vấn đề lý luận về pháp luật dân chủ trực tiếp Chương 3: Thực trạng pháp luật về dân chủ trực tiếp ở Việt Nam Chương 4: Quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về dân chủ trực tiếp ở Việt Nam hiện nay 7 Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ TRỰC TIẾP Ở VIỆT NAM 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài * Tình hình nghiên cứu lý luận về dân chủ, dân chủ trực tiếp, pháp luật về dân chủ trực tiếp Dân chủ là giá trị chung của nhân loại, do đó, đây cũng là vấn đề nhận được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả trên thế giới. Các công tr nh nghiên cứu về dân chủ, DCTT có thể kể đến các công tr nh nghiên cứu chuyên khảo, luận án và các bài báo, tạp chí sau: Liên quan trực tiếp đến đề tài luận án có cuốn sách: Direct democracy – IDEA International Handbook của IDEA International ( Sổ tay IDEA quốc tế về dân chủ trực tiếp” – bản dịch của Viện Chính sách công và Pháp luật, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội (2014).
Với kết cấu gồm 9 chương, với nhiều số liệu, thông tin khảo sát xã hội học, cuốn sổ tay đã phần nào phản ánh được việc thực hiện DCTT ở một số nước trên thế giới. Thông qua các bài viết, các tác giả đã nêu rõ quan điểm: Dân chủ biểu thị sự tham gia của người dân trong các hoạt động của chính quyền. Một loạt tập quán dân chủ tồn tại nhằm giúp công dân tham gia nhiều hơn trong việc đưa ra những quyết định về chính trị và thể chế. Mức độ tham gia của người dân do Hiến pháp hoặc các Chính phủ quy định, thông qua pháp luật và việc lựa chọn, thiết kế hệ thống bầu cử.
Trên cơ sở nghiên cứu các trường hợp cụ thể ở 6 quốc gia như: Hunggary, Thụy Sỹ, Uganda, Hoa Kỳ (bang Oregon), Uruguay và Venezuela, các tác giả cho thấy: trong khi một số nước đưa ra các quy định cho người dân tham gia trực tiếp trong khuôn khổ Hiến pháp th các nước khác lại có những hạn chế chặt chẽ hơn. Ngoài ra, cuốn sổ tay cũng xem xét, làm rõ bốn cơ chế thực hiện DCTT là trưng cầu ý dân, sáng kiến công dân, sáng kiến chương tr nh nghị sự và bãi miễn đại biểu dân cử, đồng thời cũng khảo sát phạm vi sử dụng của bốn cơ chế đó. Thông qua việc nghiên cứu trường hợp, cuốn sổ tay đưa ra sự so sánh độc đáo giữa các cơ chế khác nhau của DCTT và làm thế nào để các cơ chế này đáp ứng được nhu cầu của mỗi quốc gia trong những bối cảnh cụ thể. Theo đó, kết quả nghiên cứu này phần nào phản ánh được thực tiễn thực hiện DCTT ở một số 8 quốc gia trên thế giới và là tài liệu tham khảo hữu ích cho nghiên cứu sinh khi nghiên cứu kinh nghiệm pháp luật nước ngoài về vấn đề này.
- Cuốn sách: Models of Democracy(Các hình thức dân chủ) của David Held, Polity Press Ltd. Cuốn sách gồm ba phần, trong đó, phần đầu tác giả trình bày bốn mô h nh dân chủ kinh điển là mô h nh dân chủ cổ điển Athens, mô h nh dân chủ cộng hòa, mô h nh dân chủ tự do và mô h nh DCTT. Bốn mô h nh dân chủ này hiện diện như là các thử nghiệm trong lịch sử trước thế kỷ 20 và có thể được xem là bốn h nh mẫu tiêu biểu cho cách thức quản trị quốc gia mà dân chúng có quyền tham gia. Phần hai, tác giả giới thiệu tiếp bốn biến thể trong thế kỷ XX và một biến thể đang manh nha h nh thành hiện nay.
Đó là các mô h nh dân chủ tinh hoa cạnh tranh (competitive elitist democracy), mô h nh dân chủ đa nguyên (pluralist democracy), mô h nh dân chủ hợp pháp (legal democracy), mô h nh dân chủ dân chủ tham gia (participatory democracy) và mô h nh dân chủ tham luận (deliberative democracy). Về cơ bản, các mô h nh dân chủ hiện đại đều đặt trên nền tảng dân chủ tự do. Sự khác biệt chỉ ở chỗ mô h nh này thiên nhiều hơn về hướng bảo vệ trong khi mô h nh kia lại thiên về hướng phát triển, hoặc cố gắng kết hợp thêm các yếu tố của các mô h nh DCTT hay cổ điển vào hệ thống của m nh. Chương 3, tác giả tập trung làm rõ câu hỏi: “hiện nay dân chủ nên được hiểu như thế nào?”.
Đây được xem như là phần sáng tạo nhất của tác giả trong lĩnh vực lý thuyết về mô h nh quản trị nhà nước. Ông đã cố gắng đánh giá có phê phán các mô h nh dân chủ hiện hữu và từ đó xây dựng một mô h nh dân chủ chiết trung của riêng m nh, mô h nh mà ông cho rằng “có thể gắn kết những khó khăn mang tính hệ thống thường xảy ra và tái diễn trong đời sống chính trị và đời sống xã hội” - “tự quản dân chủ” (democratic autonomy). Theo ông, tự quản vừa hàm nghĩa tự do cá nhân vừa hàm nghĩa các cá nhân có quyền và trách nhiệm ngang nhau trong việc tổ chức cộng đồng để bảo đảm cho họ có đủ điều kiện theo đuổi các kế hoạch của mình. Có thể nói, cuốn sách là tài liệu tham khảo có giá trị cho tác giả luận án khi nghiên cứu về vấn đề dân chủ, DCTT.
- Tác giả Christope Premat: Direct Democracy in a Comparative Perspective, Taiwan Journal of Democracy, 2006, 2 (1) (Dân chủ trực tiếp dưới góc nh n so sánh). Thông qua bài viết, tác giả đã đưa ra khái niệm về DCTT, các cách thức và 9 tr nh tự, thủ tục thực hiện DCTT. Đồng thời, ông cũng khẳng định giữa DCTT và dân chủ đại diện có sự bổ trợ đắc lực cho nhau trong nhà nước hiện đại. Cuốn sách cũng cung cấp nhiều thông tin tham khảo quan trọng về tiêu chí xác định hiệu quả DCTT như: Chủ thể đề xuất trưng cầu ý dân, làm thể nào để sáng kiến/ đề xuất tồn tại? mất bao lâu để khởi động, đề xuất một sáng kiến? Làm thế nào để thu thập được nhiều chữ ký của công dân? Kết quả của cuộc trưng cầu mang tính bắt buộc hay tham khảo… Bài viết “Democracy as a Universal Value”, Journal of Democracy 10.
Amartya Sen - Giáo sư Kinh tế học tại Trường Đại học Trinity, Cambridge (Vương Quốc Anh). Qua bài viết, tác giả cho rằng: Nếu xem dân chủ như một giá trị toàn cầu th trước hết phải bảo đảm việc thực thi quyền dân sự và chính trị của công dân. Trong đó, có quyền được tham gia vào xây dựng pháp luật và quản lý xã hội của công dân, không phân biệt thể chế chính trị. Điều này có ảnh hưởng trực tiếp đến các h nh thức thực hiện DCTT, trong đó có các h nh thức cụ thể mà đề tài luận án nghiên cứu.
Đây là một tài liệu tham khảo có giá trị giúp cho tác giả luận án nhận thức sâu hơn về vấn đề m nh tiếp tục nghiên cứu. * Tình hình nghiên cứu về thực trạng phương thức thực hiện dân chủ trực tiếp - Tác giả Butler David and Ranney Austin (ed) (1994) với cuốn: Referendums around the world (Trưng cầu ý dân trên thế giới), Macmillan. Trong cuốn sách này, Butler David, Ranney Austin và cùng nhiều tác giả khác đã đưa ra các vấn đề lý luận và thực tiễn về trưng cầu ý dân, các h nh thức và chức năng của trưng cầu ý dân thông qua việc khảo cứu thực tiễn các cuộc trưng cầu ý dân ở Chile năm 1988, ở Uruguay năm 1992, ở Brazil năm 1993, ở Canada năm 1992, ở Nam Phi năm 1992; các chế định của Hiến pháp về trưng cầu ý dân, thông qua nghiên cứu các trường hợp của Anh, Pháp, Ý, các nước Bắc Âu và Ai Len… Cuốn sách đã chỉ ra sự đa dạng về lý luận và thực tiễn về trưng cầu ý dân trên thế giới thông qua các trường hợp nghiên cứu cụ thể. Đồng thời, cuốn sách cũng cho thấy mục đích, tác động, ảnh hưởng của trưng cầu ý dân tới đời sống chính trị - kinh tế - văn hóa xã hội ở mỗi quốc gia.
Cuốn “Le referendum: Etude Comparative” (Trưng cầu ý dân: Nghiên cứu so sánh) của GS. Francis Hamon - Giáo sư Luật công và Khoa học chính trị Đại học 10 Paris XI, Thư viện Tổng hợp - Đại học Paris XI, 1995. Công tr nh đã giới thiệu về trưng cầu ý dân, mối quan hệ giữa dân chủ, chế độ dân chủ với trưng cầu ý dân. Theo đó, tác giả cho rằng chế độ dân chủ, được hiểu dưới hai h nh thức khác nhau: h nh thức trực tiếp (bao hàm sự tham gia trực tiếp của mỗi công dân trong việc thực hiện quyền lực chính trị) và h nh thức đại diện (quyền lực chính trị được phó thác cho những người đại diện đã được nhân dân bầu ra và chịu trách nhiệm trước nhân dân).