Nghiên Cứu Một Số Phản Ứng Sau Tiêm Chủng Ở Trẻ Em Dưới 5 Tuổi Tại Bệnh Viện Nhi Trung Ương

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu một số phản ứng sau tiêm chủng ở trẻ em dưới 5 tuổi và các yếu tố tiên lượng nặng tại, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Tôn Thị Thùy
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Ngọc Toàn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nhi khoa
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Phản Ứng Sau Tiêm Chủng Ở Trẻ Em Dưới 5 Tuổi Và Các Yếu Tố Tiên Lượng Nặng Tại Bệnh Viện Nhi Trung Ương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ y học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.1.1. Phân loại vắc xin
• 1.1.2. Thành phần của vắc xin
• 1.2. Công tác tiêm chủng tại Việt Nam
• 1.2.1. Chương trình tiêm chủng mở rộng
• 1.2.2. Chương trình tiêm chủng dịch vụ
• 1.3. Phản ứng sau tiêm chủng
• 1.3.1. Khái niệm về phản ứng sau tiêm chủng
• 1.3.2. Nguyên nhân phản ứng sau tiêm chủng
• 1.3.3. Phân loại phản ứng sau tiêm chủng
• 1.4. Hướng dẫn theo dõi, chăm sóc và xử trí phản ứng sau tiêm chủng
• 1.4.1. Hướng dẫn theo dõi chăm sóc tại trạm y tế
• 1.4.2. Hướng dẫn chăm sóc tại nhà
• 1.4.3. Hướng dẫn xử trí các phản ứng thông thường sau tiêm chủng
• 1.4.4. Hướng dẫn theo dõi các tai biến nặng sau tiêm chủng
• 1.5. Một số yếu tố tiên lượng nặng
• 1.6. Nghiên cứu về phản ứng sau tiêm chủng
• 1.6.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 1.6.2. Nghiên cứu tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.1.2. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3.2. Chọn mẫu và cỡ mẫu
• 2.4. Biến số và chỉ số nghiên cứu
• 2.5. Một số tiêu chuẩn đánh giá
• 2.6. Quy trình thu thập số liệu
• 2.6.1. Công cụ thu thập số liệu
• 2.6.2. Quy trình thu thập số liệu
• 2.7. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.8. Sai số và khống chế sai số
• 2.8.1. Khống chế sai số
• 2.9. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm các phản ứng sau tiêm chủng

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Phản Ứng Sau Tiêm Chủng Ở Trẻ

Tiêm chủng là biện pháp an toàn và hiệu quả để phòng ngừa bệnh tật cho trẻ em. Chương trình tiêm chủng mở rộng (TCMR) tại Việt Nam đã đạt được nhiều thành quả, giảm tỷ lệ mắc và tử vong do các bệnh truyền nhiễm. Bên cạnh TCMR, tiêm chủng dịch vụ cũng ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, vắc xin không hoàn toàn loại trừ nguy cơ gây phản ứng sau tiêm chủng. Các phản ứng này có thể từ nhẹ (sưng đau tại chỗ tiêm) đến nghiêm trọng (khó thở, co giật). Do đó, việc nghiên cứu về phản ứng sau tiêm chủng ở trẻ em dưới 5 tuổi là vô cùng quan trọng. Tài liệu gốc cho thấy, "Vắc xin nói chung và vắc xin trong chương trình TCMR nói riêng được đánh giá là an toàn nhưng không hoàn toàn loại trừ được nguy cơ gây ra các phản ứng phụ sau tiêm chủng."

1.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu phản ứng sau tiêm

Nghiên cứu về phản ứng sau tiêm chủng giúp cải thiện quy trình tiêm chủng, giảm thiểu rủi ro và nâng cao niềm tin của cộng đồng vào vắc xin. Việc này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thông tin sai lệch về vắc xin lan truyền, dẫn đến tỷ lệ từ chối tiêm chủng tăng cao. Nghiên cứu cần tập trung vào việc xác định các yếu tố nguy cơ, đặc điểm lâm sàng và phương pháp xử trí hiệu quả các phản ứng phụ sau tiêm chủng ở trẻ dưới 5 tuổi. Dữ liệu thu thập được sẽ góp phần xây dựng các hướng dẫn và khuyến cáo phù hợp, đảm bảo an toàn cho trẻ em trong quá trình tiêm chủng. Đây là vấn đề cần được quan tâm để phụ huynh yên tâm hơn khi đưa con đi tiêm chủng, giúp bảo vệ sức khỏe cho cộng đồng.

1.2. Mục tiêu của nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung Ương

Nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung Ương tập trung vào việc mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của phản ứng sau tiêm chủng ở trẻ em dưới 5 tuổi nhập viện. Đồng thời, nghiên cứu nhằm phân tích một số yếu tố tiên lượng nặng ở nhóm bệnh nhân này. Dữ liệu này rất quan trọng vì nó cung cấp thông tin chi tiết về các ca bệnh nghiêm trọng, giúp các bác sĩ có kinh nghiệm trong việc chẩn đoán và điều trị. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng giúp xác định các yếu tố nguy cơ có thể dự đoán được, từ đó có các biện pháp phòng ngừa và can thiệp kịp thời. Nghiên cứu “Nghiên cứu một số phản ứng sau tiêm chủng ở trẻ em dưới 5 tuổi và các yếu tố tiên lượng nặng tại Bệnh viện Nhi Trung ương” với hai mục tiêu chính.

II. Các Loại Vắc Xin và Phản Ứng Thường Gặp Ở Trẻ Nhỏ

Vắc xin có nhiều loại, bao gồm vắc xin giải độc tố, vắc xin tinh chế, vắc xin bất hoạt và vắc xin sống giảm động lực. Mỗi loại vắc xin có thành phần và cơ chế hoạt động khác nhau, dẫn đến các loại phản ứng sau tiêm chủng khác nhau. Các phản ứng thông thường bao gồm đau, sưng tại chỗ tiêm, sốt, phát ban. Các phản ứng nặng hơn có thể bao gồm co giật, khó thở, phản ứng dị ứng. Việc hiểu rõ các loại vắc xin và phản ứng thường gặp giúp cha mẹ và nhân viên y tế chuẩn bị tốt hơn cho quá trình tiêm chủng. Tài liệu gốc nêu rõ thành phần của vắc xin, gồm: "Kháng nguyên: kích thích phát triển hệ miễn dịch cụ thể; Chất ổn định (stabilizer): đảm bảo đặc tính của của các kháng nguyên..."

2.1. Phân loại vắc xin và đặc điểm của từng loại

Vắc xin giải độc tố sử dụng độc tố bất hoạt của vi khuẩn để tạo miễn dịch. Vắc xin tinh chế chỉ chứa các kháng nguyên quan trọng. Vắc xin bất hoạt sử dụng vi sinh vật đã chết. Vắc xin sống giảm độc lực sử dụng vi sinh vật suy yếu. Mỗi loại vắc xin có ưu và nhược điểm riêng. Ví dụ, vắc xin sống giảm độc lực có thể tạo miễn dịch mạnh hơn nhưng cũng có nguy cơ gây bệnh ở người suy giảm miễn dịch. Việc lựa chọn loại vắc xin phù hợp phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nguy cơ phơi nhiễm. Hiểu rõ đặc điểm của từng loại giúp cho việc tiêm chủng hiệu quả và an toàn hơn.

2.2. Các phản ứng thông thường sau tiêm chủng và cách xử trí

Các phản ứng thông thường sau tiêm chủng như đau, sưng tại chỗ tiêm, sốt thường nhẹ và tự khỏi. Có thể sử dụng các biện pháp giảm đau, hạ sốt thông thường. Quan trọng là theo dõi sát sao các triệu chứng và đưa trẻ đến cơ sở y tế nếu có dấu hiệu bất thường. Các phản ứng nặng hơn như co giật, khó thở, phản ứng dị ứng cần được xử trí cấp cứu ngay lập tức. Cha mẹ cần được hướng dẫn chi tiết về cách theo dõi và xử trí các phản ứng sau tiêm để đảm bảo an toàn cho trẻ. Phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ biến chứng.

2.3. So sánh phản ứng sau tiêm chủng mở rộng và dịch vụ

Vắc xin trong chương trình tiêm chủng mở rộng (TCMR) và tiêm chủng dịch vụ có thể khác nhau về thành phần và số lượng mũi tiêm. Điều này có thể dẫn đến sự khác biệt về loại và mức độ của phản ứng sau tiêm. Ví dụ, vắc xin 5 trong 1 hoặc 6 trong 1 trong tiêm chủng dịch vụ có thể gây ít đau hơn so với vắc xin Quinvaxem trong TCMR. Việc so sánh các phản ứng sau tiêm giữa hai chương trình giúp đưa ra lựa chọn phù hợp nhất cho từng trẻ, cân bằng giữa hiệu quả bảo vệ và nguy cơ tác dụng phụ sau tiêm chủng.

III. Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Phản Ứng Sau Tiêm Chủng Ở Trẻ Em

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến phản ứng sau tiêm chủng ở trẻ em, bao gồm độ tuổi, tiền sử bệnh tật, tình trạng dinh dưỡng, kỹ thuật tiêm và chất lượng vắc xin. Trẻ nhỏ hơn có thể dễ bị sốt hơn. Trẻ có tiền sử dị ứng có thể dễ bị phản ứng dị ứng sau tiêm. Việc xác định các yếu tố nguy cơ giúp nhân viên y tế đánh giá và phòng ngừa phản ứng nặng sau tiêm chủng. Tài liệu gốc nhấn mạnh, "Trên thực tế, việc xuất hiện phản ứng sau tiêm không chỉ phụ thuộc vào chất lượng vắc-xin mà còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như kỹ thuật bảo quản vắc-xin, chất lượng hệ thống dây chuyền lạnh, kỹ năng thực hành tiêm chủng, thể trạng của trẻ."

3.1. Vai trò của độ tuổi và thể trạng của trẻ

Độ tuổi và thể trạng của trẻ đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định mức độ phản ứng sau tiêm. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có hệ miễn dịch chưa phát triển hoàn thiện có thể phản ứng khác so với trẻ lớn hơn. Trẻ suy dinh dưỡng hoặc có bệnh nền cũng có thể có nguy cơ cao hơn gặp các phản ứng phụ sau tiêm. Việc đánh giá kỹ lưỡng tình trạng sức khỏe của trẻ trước khi tiêm chủng là vô cùng quan trọng để giảm thiểu nguy cơ.

3.2. Ảnh hưởng của kỹ thuật tiêm và bảo quản vắc xin

Kỹ thuật tiêm không đúng cách có thể gây đau, sưng, áp xe tại chỗ tiêm. Bảo quản vắc xin không đúng quy trình có thể làm giảm hiệu quả của vắc xin hoặc tăng nguy cơ gây phản ứng phụ. Đảm bảo nhân viên y tế được đào tạo bài bản và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình bảo quản vắc xin là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn cho trẻ.

3.3. Tiền sử dị ứng và phản ứng sau tiêm chủng trước đó

Trẻ có tiền sử dị ứng với bất kỳ thành phần nào của vắc xin có nguy cơ cao hơn bị phản ứng dị ứng sau tiêm. Trẻ đã từng có phản ứng nặng sau tiêm chủng trước đó cần được theo dõi đặc biệt cẩn thận. Nhân viên y tế cần khai thác kỹ tiền sử dị ứng của trẻ và chuẩn bị sẵn sàng các phương tiện cấp cứu khi cần thiết.

IV. Phương Pháp Theo Dõi và Xử Trí Phản Ứng Sau Tiêm An Toàn

Theo dõi sát sao trẻ sau tiêm chủng là rất quan trọng để phát hiện sớm và xử trí kịp thời các phản ứng phụ. Cha mẹ cần được hướng dẫn về các dấu hiệu cần theo dõi và khi nào cần đưa trẻ đến cơ sở y tế. Xử trí đúng cách các phản ứng thông thường sau tiêm chủng giúp giảm bớt khó chịu cho trẻ và tránh các biến chứng. Các trường hợp phản ứng nặng sau tiêm chủng cần được xử trí cấp cứu theo phác đồ. Tài liệu gốc cung cấp các hướng dẫn chi tiết, bao gồm: "Hướng dẫn theo dõi chăm sóc tại trạm y tế. Hướng dẫn chăm sóc tại nhà. Hướng dẫn xử trí các phản ứng thông thường sau tiêm chủng..."

4.1. Hướng dẫn theo dõi trẻ sau tiêm chủng tại nhà

Cha mẹ cần theo dõi nhiệt độ, tình trạng ăn ngủ, và các biểu hiện bất thường của trẻ sau tiêm chủng. Nếu trẻ sốt cao, quấy khóc liên tục, bỏ ăn, hoặc có các dấu hiệu khác như phát ban, khó thở, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay lập tức. Ghi lại các triệu chứng và thời gian xuất hiện để cung cấp thông tin cho bác sĩ. Quan trọng là giữ bình tĩnh và tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế.

4.2. Các biện pháp giảm đau và hạ sốt cho trẻ sau tiêm

Có thể sử dụng các biện pháp chườm mát tại chỗ tiêm để giảm đau và sưng. Cho trẻ uống đủ nước và mặc quần áo thoáng mát nếu trẻ bị sốt. Sử dụng thuốc hạ sốt theo chỉ định của bác sĩ. Tránh xoa bóp mạnh vào vết tiêm. Không tự ý sử dụng các loại thuốc khác khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

4.3. Khi nào cần đưa trẻ đến cơ sở y tế khẩn cấp

Cần đưa trẻ đến cơ sở y tế khẩn cấp nếu trẻ có các dấu hiệu sau: sốt cao không hạ, co giật, khó thở, tím tái, phát ban lan rộng, sưng phù mặt, hoặc có bất kỳ biểu hiện nào khiến cha mẹ lo lắng. Việc can thiệp y tế kịp thời có thể cứu sống trẻ trong các trường hợp phản ứng nặng sau tiêm chủng.

V. Nghiên Cứu Về Phản Ứng Sau Tiêm Chủng Tại Bệnh Viện Nhi TW

Nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung Ương cung cấp dữ liệu quan trọng về phản ứng sau tiêm chủng ở trẻ em dưới 5 tuổi tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu giúp xác định các loại vắc xin nào liên quan đến các phản ứng phụ thường gặp nhất, các yếu tố nguy cơ nào có liên quan đến phản ứng nặng và hiệu quả của các biện pháp xử trí khác nhau. Dữ liệu này có giá trị tham khảo cho các bác sĩ và nhân viên y tế trong cả nước. Tham khảo mục "CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU" trong tài liệu gốc để nắm bắt thông tin cụ thể.

5.1. Phân tích đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của phản ứng

Nghiên cứu phân tích chi tiết các triệu chứng lâm sàng và kết quả xét nghiệm cận lâm sàng của trẻ bị phản ứng sau tiêm chủng nhập viện. Điều này giúp xác định các dấu hiệu quan trọng để chẩn đoán và phân loại mức độ nghiêm trọng của phản ứng. Phân tích này cũng có thể giúp phân biệt các phản ứng do vắc xin với các bệnh lý khác.

5.2. Xác định các yếu tố tiên lượng nặng trong phản ứng

Nghiên cứu xác định các yếu tố nguy cơ có liên quan đến phản ứng nặng sau tiêm chủng, chẳng hạn như độ tuổi, tiền sử dị ứng, bệnh nền. Việc xác định các yếu tố này giúp nhân viên y tế đánh giá nguy cơ và có biện pháp phòng ngừa, can thiệp kịp thời.

5.3. So sánh kết quả nghiên cứu với các nghiên cứu khác

So sánh kết quả nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung Ương với các nghiên cứu khác trên thế giới giúp đánh giá tính phổ biến của các loại phản ứng sau tiêm chủng và các yếu tố nguy cơ. Điều này cũng giúp xác định các vấn đề đặc thù tại Việt Nam và đưa ra các khuyến cáo phù hợp.

VI. Kết Luận và Khuyến Nghị Về Tiêm Chủng An Toàn Cho Trẻ

Nghiên cứu về phản ứng sau tiêm chủng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao an toàn tiêm chủng cho trẻ em. Việc theo dõi, xử trí kịp thời các phản ứng phụ giúp giảm thiểu nguy cơ biến chứng. Cần tăng cường giáo dục cho cha mẹ về lợi ích và rủi ro của tiêm chủng, cũng như cách theo dõi và xử trí các phản ứng sau tiêm. Cần tiếp tục nghiên cứu để cải thiện vắc xin và quy trình tiêm chủng. Các biện pháp cần thực hiện có thể bao gồm:

6.1. Tăng cường giáo dục và truyền thông về tiêm chủng

Cần tăng cường giáo dục và truyền thông cho cha mẹ về lợi ích của tiêm chủng, các loại vắc xin, lịch tiêm chủng, và các phản ứng sau tiêm chủng thường gặp. Sử dụng các kênh truyền thông đa dạng, bao gồm tờ rơi, poster, video, và các buổi nói chuyện trực tiếp để tiếp cận đến đông đảo người dân. Giải đáp các thắc mắc và lo ngại của cha mẹ về vắc xin. Chú trọng vào việc cung cấp thông tin chính xác và khoa học, tránh các thông tin sai lệch và tin đồn.

6.2. Nâng cao năng lực cho nhân viên y tế về tiêm chủng

Cần đào tạo và tập huấn thường xuyên cho nhân viên y tế về kỹ thuật tiêm chủng, bảo quản vắc xin, và xử trí các phản ứng sau tiêm chủng. Cung cấp cho nhân viên y tế các phác đồ và hướng dẫn chi tiết về xử trí các trường hợp phản ứng nặng sau tiêm chủng. Đảm bảo nhân viên y tế có đủ kiến thức và kỹ năng để thực hiện tiêm chủng an toàn và hiệu quả.

6.3. Tiếp tục nghiên cứu và cải thiện vắc xin quy trình tiêm

Cần tiếp tục nghiên cứu để cải thiện vắc xin, giảm tác dụng phụ và tăng hiệu quả bảo vệ. Nghiên cứu về các yếu tố di truyền và miễn dịch có thể ảnh hưởng đến phản ứng sau tiêm chủng. Nghiên cứu về các phương pháp tiêm chủng mới có thể giảm đau và khó chịu cho trẻ. Thường xuyên cập nhật các hướng dẫn và quy trình tiêm chủng dựa trên kết quả nghiên cứu mới nhất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiêm chủng vắc xin là một trong những thành tựu y học dự phòng vĩ đại nhất của nhân loại, giúp cứu sống hơn 3.000.000 người mỗi năm trên toàn cầu trước các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như bạch hầu, ho gà, uốn ván, sởi và bại liệt. Trong giai đoạn 2010 – 2017, các chiến dịch tiêm phòng sởi đã bảo vệ thành công hơn 21.100.000 trẻ em khỏi nguy cơ tử vong. Tại Việt Nam, Chương trình Tiêm chủng Mở rộng (TCMR) được triển khai từ năm 1981 và mở rộng trên quy mô toàn quốc từ năm 1985, tạo điều kiện cho hơn 90% trẻ em dưới 1 tuổi được tiếp cận đầy đủ các loại vắc xin thiết yếu.

Bên cạnh lợi ích to lớn trong việc tạo miễn dịch cộng đồng, các sự cố bất lợi sau tiêm chủng (AEFI) vẫn là thách thức y tế đáng lo ngại. Những phản ứng phụ dao động từ mức độ nhẹ tại chỗ như sưng, nóng, đỏ, đau đến các tai biến đe dọa tính mạng như sốc phản vệ, co giật sốt cao, tím tái, cơn giảm trương lực cơ - giảm đáp ứng (HHE) hoặc suy hô hấp cấp. Trong khi hầu hết các báo cáo trước đây chỉ tập trung khảo sát tại cộng đồng với các triệu chứng thông thường, dữ liệu lâm sàng chuyên sâu về những ca bệnh nặng phải nhập viện điều trị tuyến trung ương vẫn còn rất hạn chế.

Luận văn thạc sĩ y học chuyên ngành Nhi khoa của học viên Tôn Thị Thùy, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Phạm Ngọc Toàn tại Trường Đại học Y Dược – Đại học Thái Nguyên, đã thực hiện đề tài "Nghiên cứu một số phản ứng sau tiêm chủng ở trẻ em dưới 5 tuổi và các yếu tố tiên lượng nặng tại Bệnh viện Nhi Trung ương". Công trình tập trung vào 2 mục tiêu cốt lõi: mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của các ca phản ứng sau tiêm chủng nội trú trong giai đoạn 36 tháng (từ tháng 01/2019 đến tháng 12/2021) và phân tích các yếu tố nguy cơ giúp tiên lượng sớm mức độ nặng, từ đó nâng cao tỷ lệ xử trí cấp cứu thành công và giảm thiểu tỷ lệ tử vong ở trẻ nhỏ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết về sinh miễn dịch học, độc tính học vắc xin và các văn bản quy phạm kỹ thuật y tế của Bộ Y tế Việt Nam cùng Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Cơ chế tác động của vắc xin dựa trên việc đưa kháng nguyên (vi sinh vật sống giảm độc lực, bất hoạt, giải độc tố hoặc tái tổ hợp) kết hợp với tá dược (muối nhôm), chất bảo quản (formaldehyd, phenol) và chất ổn định vào cơ thể nhằm kích thích hệ thống miễn dịch tạo kháng thể dịch thể (IgM, IgG) và đáp ứng tế bào T nhớ.

Bên cạnh đáp ứng sinh lý bình thường, phản ứng quá mẫn cấp tính hoặc phản vệ xảy ra do sự giải phóng ồ ạt các chất trung gian hóa học như histamin, tryptase và yếu tố hoạt hóa tiểu cầu (PAF). Về mặt phân loại, nghiên cứu tuân thủ hướng dẫn giám sát sự cố bất lợi sau tiêm chủng của Bộ Y tế, chia làm 2 nhóm mức độ chính: phản ứng thông thường (sốt nhẹ dưới 38,5°C, phản ứng sưng đau cục bộ tự khỏi) và tai biến nặng sau tiêm chủng (sốc phản vệ, co giật, khó thở, ngưng thở, đe dọa tính mạng hoặc để lại di chứng). Nguyên nhân gây phản ứng được phân định theo 5 nhóm: do đặc tính cố hữu của vắc xin, do sai sót thực hành tiêm chủng, do trùng hợp ngẫu nhiên bệnh lý sẵn có, do tâm lý lo sợ và không rõ nguyên nhân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai theo thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích, tiến hành hồi cứu hồ sơ bệnh án kết hợp phỏng vấn bổ sung qua điện thoại với người chăm sóc trẻ. Toàn bộ nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Nhi Trung ương – cơ sở y tế tuyến cuối chuyên khoa nhi hàng đầu Việt Nam – trong thời gian 3 năm từ tháng 01/2019 đến tháng 12/2021.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 103 bệnh nhi dưới 5 tuổi (từ 1 ngày tuổi đến 56 tháng tuổi) nhập viện điều trị nội trú vì các phản ứng sau tiêm chủng thỏa mãn đầy đủ tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện toàn bộ, thu thập tất cả các ca bệnh thỏa mãn tiêu chí trong mốc thời gian quy định nhằm đảm bảo tính bao quát của mẫu nghiên cứu lâm sàng.

Các chỉ số nghiên cứu bao gồm: đặc điểm nhân khẩu học (tuổi, giới), tiền sử sản khoa (tuổi thai, cân nặng khi sinh), tiền sử bệnh tật và dị ứng, đặc điểm tiêm chủng (loại vắc xin, số mũi, đường dùng), triệu chứng lâm sàng (nhiệt độ, nhịp tim, dấu hiệu hô hấp, phát ban da niêm mạc), chỉ số cận lâm sàng (bạch cầu máu ngoại vi, chỉ số viêm CRP, X-quang tim phổi, phân tích nước tiểu) và kết quả điều trị. Dữ liệu được xử lý và phân tích bằng phần mềm thống kê y học SPSS phiên bản 20.0. Các biến số định tính được trình bày dưới dạng tần số và tỷ lệ phần trăm (%). Kiểm định Chi-square ($\chi^2$) và tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR) kèm khoảng tin cậy 95% được sử dụng để xác định và đo lường mối liên quan giữa các yếu tố nguy cơ với mức độ nặng của phản ứng sau tiêm chủng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích trên 103 bệnh nhi nhập viện điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương ghi nhận các phát hiện lâm sàng và dịch tễ học nổi bật:

Thứ nhất, về phân bố độ tuổi và giới tính, nhóm trẻ nhỏ dưới 6 tháng tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với 57,3% (59 trẻ), tiếp theo là nhóm từ 6 đến 12 tháng tuổi chiếm 21,4% (22 trẻ) và nhóm trên 12 tháng tuổi chiếm 21,4% (22 trẻ). Tổng số trẻ dưới 1 tuổi chiếm tới 78,7% toàn bộ mẫu nghiên cứu. Độ tuổi trung bình của đối tượng là 8,7 ± 9,7 tháng (dao động từ 1 ngày đến 56 tháng tuổi). Về giới tính, trẻ nam chiếm 56,3% (58 ca), cao hơn đáng kể so với trẻ nữ chiếm 43,7% (45 ca).

Thứ hai, về thời gian khởi phát phản ứng, phần lớn các triệu chứng bất thường đầu tiên xuất hiện sớm trong vòng 24 giờ đầu sau tiêm chủng, chiếm trên 80% trường hợp. Các ca phản vệ và phản ứng quá mẫn cấp tính thường xuất hiện rất nhanh trong vòng 30 phút đến 2 giờ đầu ngay sau khi tiêm.

Thứ ba, về triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng khi nhập viện, các biểu hiện toàn thân thường gặp nhất là sốt cao trên 38,5°C (chiếm trên 65% trường hợp), quấy khóc liên tục kéo dài trên 3 giờ, tím tái quanh môi và đầu chi, thở rít hoặc co kéo cơ hô hấp. Về cận lâm sàng, tỷ lệ tăng số lượng bạch cầu máu ngoại vi (> 10 G/L) và tăng nồng độ protein phản ứng C (CRP ≥ 6 mg/L) được ghi nhận ở phần lớn các bệnh nhi có biểu hiện nhiễm trùng hoặc phản ứng viêm hệ thống.

Thứ tư, về phân loại nguyên nhân và kết quả điều trị, phần lớn các trường hợp phản ứng sau tiêm chủng được chẩn đoán hồi cứu là do phản ứng quá mẫn liên quan đến thành phần vắc xin và sự trùng hợp ngẫu nhiên với các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp hoặc tiêu hóa sẵn có của trẻ. Sau quá trình cấp cứu và điều trị tích cực, tuyệt đại đa số bệnh nhi đều hồi phục ổn định và xuất viện an toàn.

Thảo luận kết quả

Kết quả phân bố độ tuổi của nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các y văn quốc tế. Theo một nghiên cứu tại Brazil năm 2018 trên hệ thống giám sát AEFI, có tới 75% các phản ứng bất lợi sau tiêm chủng xảy ra ở trẻ dưới 1 tuổi (chiếm 35.393 ca). Điều này phản ánh thực tế lịch tiêm chủng dày đặc nhất rơi vào năm đầu đời với nhiều loại vắc xin đa giá (phối hợp phòng bạch hầu, ho gà, uốn ván, viêm gan B, Hib). Trẻ dưới 6 tháng tuổi có hệ thống miễn dịch và hàng rào sinh học chưa hoàn thiện, khiến cơ thể nhạy cảm hơn trước các kích thích kháng nguyên.

Về giới tính, tỷ lệ trẻ nam chiếm ưu thế (56,3%) phù hợp với ghi nhận của tác giả Trần Như Dương và cộng sự tại Hà Nội (55% nam so với 45% nữ). Tuy nhiên, khi xét về mức độ nặng của phản ứng dị ứng và phản vệ, nhiều nghiên cứu quốc tế như của Wang Z tại Trung Quốc hay báo cáo dịch tễ tại Hàn Quốc (khảo sát trên 13.758.527 lượt tiêm) lại chỉ ra rằng trẻ gái có đáp ứng miễn dịch dịch thể và mức độ giải phóng kháng thể mạnh hơn, dẫn tới tỷ lệ phản ứng quá mẫn nghiêm trọng cao hơn.

Khoảng thời gian xuất hiện triệu chứng bất lợi chủ yếu trong 24 giờ đầu (đặc biệt là 2 giờ đầu đối với phản vệ) tương thích với kết quả nghiên cứu của Dương Thị Hồng và cộng sự tại Bắc Ninh (96,7% biến cố xuất hiện trong 24 giờ) và nghiên cứu của Wang Z tại Trung Quốc (88,36% phản ứng nặng xuất hiện trong ngày đầu tiên). Dữ liệu này chứng minh tầm quan trọng sống còn của việc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình theo dõi trẻ tối thiểu 30 phút tại cơ sở y tế và 24 giờ đầu tại nhà sau tiêm chủng.

Khi đối chiếu với số liệu giám sát của Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2010 – 2016 trên 39.677 liều vắc xin (ghi nhận 96 ca tai biến nặng với tỷ lệ 2,4/1.000 liều), các nguyên nhân nặng nhập viện đa phần do sốc phản vệ, nhiễm khuẩn huyết và bệnh lý trùng hợp ngẫu nhiên. Trong nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung ương, các yếu tố như tiền sử sinh non (< 37 tuần), cân nặng sơ sinh thấp (< 2,5 kg), tiền sử dị ứng gia đình và việc sử dụng vắc xin phối hợp nhiều thành phần có mối liên quan mật thiết với nguy cơ chuyển biến nặng.

Về mặt trực quan hóa số liệu, các dữ liệu dịch tễ học và lâm sàng trong nghiên cứu được mô hình hóa hiệu quả qua hệ thống biểu đồ cột biểu diễn phân nhóm tuổi, biểu đồ tròn phân loại nguyên nhân chẩn đoán ra viện và các bảng chéo phân tích mối liên hệ đa biến thông qua kiểm định Chi-square và tỷ số chênh OR.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng khoa học thu được, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao an toàn tiêm chủng và giảm thiểu tai biến nặng:

Thứ nhất, chuẩn hóa và kiểm soát nghiêm ngặt quy trình theo dõi sau tiêm chủng tại tuyến y tế cơ sở. Các trạm y tế xã, phường và trung tâm tiêm chủng dịch vụ phải duy trì 100% việc theo dõi sát trẻ tối thiểu 30 phút sau tiêm. Cán bộ y tế cần hướng dẫn chi tiết bằng văn bản và bảng kiểm cho người nhà tiếp tục theo dõi nhịp thở, thân nhiệt, màu sắc da và tinh thần của trẻ tại nhà trong ít nhất 24 đến 48 giờ đầu.

Thứ hai, nâng cao năng lực cấp cứu phản vệ và xử trí sự cố tại chỗ cho đội ngũ y tế cơ sở. Sở Y tế các tỉnh và Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật (CDC) cần tổ chức tập huấn định kỳ 6 tháng một lần theo Thông tư của Bộ Y tế về chẩn đoán và xử trí phản vệ, đảm bảo 100% điểm tiêm chủng có sẵn hộp thuốc cấp cứu phản vệ với đầy đủ Adrenaline, bơm kim tiêm và phác đồ xử trí dán công khai tại phòng tiêm.

Thứ ba, tăng cường sàng lọc phân loại đối tượng nguy cơ cao trước khi tiêm. Bác sĩ khám sàng lọc cần khai thác kỹ tiền sử sản khoa (đẻ non dưới 37 tuần, nhẹ cân dưới 2.500g), tiền sử co giật, bệnh lý bẩm sinh (tim mạch, gan mật, thận mạn tính) và tiền sử dị ứng thuốc/thức ăn. Nhóm đối tượng này cần được chỉ định tiêm chủng tại các bệnh viện có đầy đủ phương tiện hồi sức cấp cứu thay vì tiêm tại trạm y tế xã.

Thứ tư, xây dựng hệ thống quản lý dữ liệu và cảnh báo sớm phản ứng sau tiêm chủng liên thông toàn quốc. Bộ Y tế cần hoàn thiện cơ sở dữ liệu số kết nối từ trạm y tế xã đến các bệnh viện tuyến tỉnh và tuyến trung ương trong giai đoạn 2023 – 2025, giúp ghi nhận tức thời các ca AEFI, theo dõi lô vắc xin và đánh giá nhanh nguyên nhân tai biến.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang tính thực tiễn lâm sàng sâu sắc, cung cấp tài liệu giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, các bác sĩ chuyên khoa Nhi, Hồi sức cấp cứu và Truyền nhiễm tại các bệnh viện đa khoa, chuyên khoa nhi tuyến tỉnh và tuyến trung ương. Luận văn cung cấp bức tranh lâm sàng toàn diện, hướng dẫn chẩn đoán phân biệt chính xác giữa phản ứng do vắc xin với các bệnh lý trùng hợp ngẫu nhiên nguy hiểm.

Thứ hai, cán bộ quản lý chương trình tiêm chủng mở rộng và nhân viên y tế dự phòng tại các Viện Vệ sinh Dịch tễ, CDC tỉnh/thành phố và trạm y tế. Tài liệu giúp củng cố quy trình giám sát an toàn tiêm chủng, kỹ năng khai thác tiền sử và chuẩn bị phương án cấp cứu phản vệ tại chỗ.

Thứ ba, học viên cao học, bác sĩ nội trú, nghiên cứu sinh y học chuyên ngành Nhi khoa và Dịch tễ học. Luận văn là hình mẫu chuẩn mực về thiết kế nghiên cứu lâm sàng hồi cứu, phương pháp chọn mẫu thuận tiện và kỹ thuật phân tích thống kê y sinh học bằng SPSS.

Thứ tư, các bậc phụ huynh và người trực tiếp chăm sóc trẻ nhỏ dưới 5 tuổi. Tài liệu giúp trang bị kiến thức nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm (thở rít, tím tái, sốt cao khó hạ, quấy khóc dai dẳng) để kịp thời đưa trẻ đến bệnh viện cấp cứu trong khung giờ vàng.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao trẻ dưới 6 tháng tuổi lại chiếm tỷ lệ phản ứng sau tiêm chủng cao nhất trong nghiên cứu? Nhóm trẻ dưới 6 tháng tuổi chiếm tới 57,3% số ca nhập viện vì đây là giai đoạn trẻ tiếp nhận nhiều mũi tiêm vắc xin đa giá nhất trong lịch tiêm chủng (vắc xin 5 trong 1 hoặc 6 trong 1 phòng bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, Hib, viêm gan B). Đồng thời, hệ thống miễn dịch và hàng rào sinh lý của trẻ còn non yếu nên phản ứng cơ thể trước kháng nguyên diễn ra mạnh mẽ hơn.

Những dấu hiệu nào cho thấy trẻ đang gặp phản ứng nặng sau tiêm chủng cần đưa đi viện cấp cứu ngay? Theo hướng dẫn của Bộ Y tế và kết quả nghiên cứu, phụ huynh cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức khi xuất hiện các dấu hiệu: sốt cao liên tục trên 38,5°C không hạ sau khi dùng thuốc hạ sốt, co giật, thở khò khè, thở rít, tím tái môi và đầu chi, phát ban mày đay toàn thân, li bì hoặc quấy khóc thét liên tục trên 3 giờ.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích thống kê nào để xác định các yếu tố tiên lượng nặng? Tác giả đã sử dụng phần mềm SPSS 20.0, áp dụng kiểm định Chi-square ($\chi^2$) để so sánh tỷ lệ giữa các nhóm và phân tích tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR) với khoảng tin cậy 95%. Phương pháp này giúp lượng hóa mức độ rủi ro của các biến số như tuổi thai sinh non, tiền sử dị ứng và thời gian đến viện đối với mức độ nghiêm trọng của bệnh.

Sự khác biệt giữa phản ứng thông thường và tai biến nặng sau tiêm chủng được định nghĩa như thế nào? Phản ứng thông thường là các triệu chứng nhẹ, tự khỏi trong 24 đến 48 giờ như sốt nhẹ dưới 38,5°C, đau, sưng đỏ tại chỗ tiêm dưới 3 ngày. Tai biến nặng là biến cố đe dọa trực tiếp tính mạng (sốc phản vệ, ngừng thở, suy tuần hoàn, co giật) hoặc để lại di chứng thần kinh kéo dài, đòi hỏi phải can thiệp y tế khẩn cấp tại bệnh viện.

Trẻ có tiền sử sinh non hoặc nhẹ cân có nên tiếp tục tiêm chủng đầy đủ không? Trẻ sinh non dưới 37 tuần và nhẹ cân dưới 2.500g vẫn cần được tiêm chủng đầy đủ theo tuổi lịch để phòng tránh các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Tuy nhiên, trẻ cần được khám sàng lọc kỹ lưỡng, cân nhắc tiêm chủng tại các bệnh viện có chuyên khoa nhi và theo dõi sát các biến cố tim mạch, hô hấp trong 48 giờ sau tiêm.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ của tác giả Tôn Thị Thùy đã đóng góp những cứ liệu khoa học thực chứng quý báu về bức tranh lâm sàng và dịch tễ học của phản ứng sau tiêm chủng ở trẻ em dưới 5 tuổi tại tuyến điều trị chuyên sâu. Dưới đây là 5 kết luận cốt lõi:

• Trẻ dưới 6 tháng tuổi là đối tượng dễ bị tổn thương nhất, chiếm 57,3% tổng số ca nhập viện vì phản ứng sau tiêm chủng; tổng số trẻ dưới 1 tuổi chiếm tới 78,7%.
• Tỷ lệ trẻ nam gặp phản ứng sau tiêm chủng chiếm 56,3%, cao hơn so với trẻ nữ (43,7%), với độ tuổi trung bình là 8,7 ± 9,7 tháng tuổi.
• Hơn 80% các biến cố bất lợi khởi phát trong 24 giờ đầu sau tiêm, trong đó các trường hợp sốc phản vệ và quá mẫn cấp tính xuất hiện sớm trong vòng 30 phút đến 2 giờ.
• Các triệu chứng nhập viện điển hình gồm sốt cao trên 38,5°C, suy hô hấp, tím tái, quấy khóc thét kéo dài, đi kèm tình trạng tăng bạch cầu (> 10 G/L) và tăng CRP (≥ 6 mg/L).
• Việc phân tầng nguy cơ dựa trên tiền sử sinh non, bệnh nền kết hợp với khám sàng lọc kỹ lưỡng và cấp cứu phản vệ kịp thời là chìa khóa then chốt giúp điều trị thành công 100% ca bệnh.

Công trình là tài liệu tham khảo thiết thực cho các bác sĩ lâm sàng, cán bộ y tế dự phòng và nhà hoạch định chính sách y tế nhằm tiếp tục củng cố mạng lưới tiêm chủng an toàn, bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm 1. Vắc xin Vắc xin là chế phẩm sinh học với thành phần là các kháng nguyên có nguồn gốc từ các vi sinh vật gây bệnh đã được bào chế để làm giảm hoặc mất khả năng gây bệnh. Vắc xin được chủ động đưa vào trong cơ thể để kích thích cơ thể sinh miễn dịch chủ động phòng bệnh [4].

Phân loại vắc xin 1. Vắc xin giải độc tố Các loại vắc xin được sử dụng khi một độc tố của vi khuẩn là nguyên nhân chính của bệnh do vi sinh vật tiết ra độc tố, hoặc hóa chất độc hại. Các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng họ có thể làm bất hoạt độc tố bằng cách xử lý chúng với formalin, một dung dịch formaldehyde và nước khử trùng để biến độc tố của vi sinh vật được an toàn để sử dụng trong vắc xin như giải độc tố như Uốn ván, Bạch hầu. Vắc xin tinh chế Thay vì toàn bộ tế bào vi sinh vật, vắc xin tinh chế chỉ bao gồm các kháng nguyên mà tạo được miễn dịch tốt nhất.

Trong một số trường hợp, các vắc xin này sử dụng các quyết định kháng nguyên-phần đặc hiệu của kháng nguyên mà kháng thể hoặc tế bào T nhận ra và gắn vào. Vắc xin tinh chế có thể chứa ở bất cứ đâu từ 1-20 kháng nguyên hoặc nhiều kháng nguyên khác. Việc xác định kháng nguyên tốt nhất kích thích hệ thống miễn dịch là một quá trình tốn thời gian khó khăn. Phát triển vắc xin tinh chế bằng cách: Phát triển các loại vi khuẩn trong phòng thí nghiệm và sau đó sử dụng hóa chất để phá vỡ nó ra và thu thập các kháng nguyên quan trọng, 4 hoặc có thể sản xuất các phân tử kháng nguyên từ vi khuẩn sử dụng công nghệ DNA tái tổ hợp, như vắc xin Ho gà vô bào, Hib, phế cầu (PCV-7, PCV-10, PCV-13), viêm gan B.

Vắc xin bất hoạt Là vắc xin có nguồn gốc từ toàn bộ tế bào vi khuẩn, vi rút gây bệnh được xử lý bằng hóa chất, nhiệt độ làm vi sinh vật bị chết, hoàn toàn không còn khả năng gây bệnh. Vắc xin Ho gà toàn tế bào, bại liệt tiêm. Vắc xin sống giảm động lực Là dạng vi rút hoặc vi khuẩn gây bệnh đã được làm giảm độc lực hoặc suy yếu, sẽ nhân lên khi được đưa vào cơ thể và có đáp ứng miễn dịch gần giống như nhiễm trùng tự nhiên. Vắc xin này dễ bị hỏng hoặc giảm hiệu lực bởi những tác nhân lý hóa như nhiệt độ cao, ánh sáng, hóa chất hoặc kháng thể lưu hành trong máu.

Một số loại vắc xin sống giảm động lực có nguồn gốc từ vi rút như: Sởi, Rubella, Thủy đậu, Rotavirus, Bại liệt, có nguồn gốc từ vi khuẩn như vắc xin phòng lao (BCG). Thành phần của vắc xin Thành phần của vắc xin gồm: - Kháng nguyên: kích thích phát triển hệ miễn dịch cụ thể - Chất ổn định (stabilizer): đảm bảo đặc tính của của các kháng nguyên; thường là: sucroza, lactoza (đường sữa), albumin, mononatri glutamat (bột ngọt). - Chất bảo quản: có tác dụng khử trùng. Những chất bảo quản thông dụng gồm formaldehyd, phenol, phenoxyethanol và kháng sinh.

- Tá dược: tăng khả năng kích thích miễn dịch của kháng nguyên, thường là muối nhôm. Bất cứ thành phần nào trong vắc-xin cũng có thể gây ra các phản ứng sau khi tiêm chủng nếu cơ thể có dị ứng với chúng. Các báo cáo cho thấy một 5 số thành phần của vắc-xin như tá dược, chất bảo quản, protein kháng nguyên (ho gà toàn tế bào) đã được ghi nhận có thể gây phản ứng [36]. Tiêm chủng Tiêm chủng là việc sử dụng các hình thức khác nhau để đưa vắc xin, sinh phẩm y tế vào cơ thể con người với mục đích kích thích cơ thể tạo ra miễn dịch chủ động để phòng bệnh [2].

Tiêm chủng là hình thức gây miễn dịch chủ động nhờ vắc xin. Mũi tiêm chủng đầu tiên cho người chưa bao giờ tiếp xúc với kháng nguyên thường tạo ra kháng thể loại IgM. Tùy thuộc vào khả năng đáp ứng và thời gian tiêm, mũi thứ hai sẽ kích thích đáp ứng miễn dịch nhanh hơn, cao hơn và thường là kháng thể loại IgG. Sau khi tiêm đủ các mũi cơ bản, miễn dịch sẽ duy trì ở mức độ cao trong thời gian dài và cho dù lượng kháng thể giảm xuống nhưng do cơ chế trí nhớ miễn dịch nên đa số trường hợp vẫn có khả năng kích thích cơ thể đáp ứng nhanh khi tiếp xúc lại với mầm bệnh.

Tiêm chủng đã góp phần quan trọng vào việc phòng ngừa và kiểm soát được ít nhất 10 bệnh chính sau đây ở nhiều khu vực trên thế giới: đậu mùa, uốn ván, sốt vàng, các bệnh gây ra bởi Haemophilus influenza type B, bại liệt, sởi, quai bị và rubella [36]. Tác động của việc tiêm chủng đối với sức khỏe con người trên toàn thế giới là vô cùng to lớn mà chưa có một phương thức hay một kháng sinh nào có thể làm giảm tỷ lệ chết cho cộng đồng như vắc xin. Công tác tiêm chủng tại Việt Nam 1. Chương trình tiêm chủng mở rộng 1.

Lịch sự phát triển của Chương trình tiêm chủng mở rộng Chương trình Tiêm chủng mở rộng bắt đầu được triển khai ở Việt Nam từ năm 1981 do Bộ Y tế khởi xướng với sự hỗ trợ của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF). Chương trình có mục tiêu ban đầu là cung cấp dịch vụ tiêm chủng miễn phí cho trẻ em dưới 1 tuổi, bảo 6 vệ trẻ khỏi mắc 6 loại bệnh truyền nhiễm phổ biến và gây tử vong cao. Sau một thời gian thí điểm, Chương trình từng bước được mở rộng dần cả về địa bàn và đối tượng tiêm chủng, để từ năm 1985 tới nay toàn bộ trẻ em dưới 5 tuổi là đối tượng của Chương trình trên toàn quốc đã có cơ hội được tiếp cận với Chương trình TCMR. Đến năm 2015, đã có 12 vắc xin phòng bệnh truyền nhiễm phổ biến, nguy hiểm cho trẻ em được đưa vào Chương trình.

Các loại vắc xin sử dụng trong Chương trình tiêm chủng mở rộng Có 8 loại vắc xin sử dụng trong tiêm chủng mở rộng cho trẻ dưới 5 tuổi hiện đang triển khai trên toàn quốc là [2]: 7 Bảng 1. Lịch tiêm chủng cho trẻ em trong chương trình TCMR tại Việt Nam Lịch tiêm Vắc xin Phòng bệnh (theo tháng tuổi) Sơ sinh BCG Lao (càng sớm càng Viêm gan B Viêm gan B tốt) OPV 1 Bại liệt 2 tháng tuổi Bạch hầu – ho gà – uốn ván – viêm gan Quinvaxem 1 B – viêm màng não mủ do Hib OPV 2 Bại liệt 3 tháng tuổi Bạch hầu – ho gà – uốn ván – viêm gan Quinvaxem 2 B – viêm màng não mủ do Hib OPV 3 Bại liệt 4 tháng tuổi Bạch hầu – ho gà – uốn ván – viêm gan Quinvaxem 3 B – viêm màng não mủ do Hib 9 tháng tuổi Sởi mũi 1 Sởi Sởi-Rubella Sởi và Rubella 18 tháng tuổi DPT4 Bạch hầu, ho gà, uốn ván Viêm não Nhật Bản mũi 1 Viêm não Nhật Bản mũi 2 (1 – 2 tuần 1 – 5 tuổi VNNB sau mũi 1) Viêm não Nhật Bản mũi 3 (một năm sau mũi 2) 1. Chương trình tiêm chủng dịch vụ Ngoài những vắc xin được liệt kê trong danh mục vắc xin tiêm chủng mở rộng, các bậc phụ huynh có thể cho trẻ thực hiện tiêm chủng dịch vụ để bảo vệ sức khỏe toàn diện. Các mũi vắc xin được tiêm bổ sung cho trẻ bao gồm:  Vắc-xin phòng viêm phổi, viêm màng não mủ, viêm phế quản, viêm 8 họng.

Đây đều là những chứng bệnh do vi khuẩn Haemophilus Influenzae tuýp B (HiB) gây ra. Phác đồ tiêm gồm 3 mũi: mũi thứ nhất tiêm khi trẻ được 2 tháng; mũi thứ 2 tiêm khi trẻ 3 tháng tuổi và mũi thứ 3 tiêm khi trẻ 4 tháng. Để vắc-xin đạt hiệu quả tốt nhất thì nên tiêm nhắc lại sau 1 năm.  Vắc-xin phòng Sởi - Quai bị - Rubella (MMR): Phác đồ tiêm gồm 2 mũi: mũi tiêm thứ nhất khi trẻ ở tháng thứ 12-15 hoặc muộn hơn để tránh tương tác với kháng thể từ mẹ truyền sang con.

Mũi thứ hai tiêm nhắc lại vào độ tuổi 4-6 tuổi hoặc sớm hơn.  Vắc-xin phòng ngừa thủy đậu: Thủy đậu được chỉ định tiêm chủng cho người lớn và trẻ em từ 1 tuổi trở lên. Phác đồ tiêm gồm 2 liều: tiêm mũi thứ nhất khi trẻ được 12-15 tháng tuổi, mũi thứ hai sẽ tiêm nhắc lại sau 4-8 tuần tùy từng loại.  Vắc-xin phòng ngừa viêm màng não do mô cầu nhóm B+C: Phác đồ tiêm gồm 2 liều: Tiêm 1 mũi và tiêm nhắc lại 1 lần theo chỉ định khi có dịch bùng phát.

 Vắc-xin phòng cúm: Trẻ em từ 6-35 tháng tuổi tiêm 1 liều 0,25ml mỗi năm. Trẻ trên 36 tháng và người lớn sẽ tiêm 1 liều 0,5ml mỗi năm. Trẻ <8 tuổi chưa mắc cúm hoặc chưa tiêm chủng cúm phải tiêm liều 2 sau 4 tuần. Vắc-xin phòng cúm rất quan trọng nên đều cần tiêm nhắc lại hàng năm.

 Vắc-xin phòng viêm gan A: Tiêm mũi 1 khi trẻ trên 1 tuổi, mũi 2 sau mũi 1 từ 6-12 tháng.  Vắc-xin phòng thương hàn: Chỉ định tiêm chủng cho trẻ từ 3-10 tuổi, tiêm 1 liều duy nhất và nhắc lại sau mỗi 3 năm. 9  Vắc-xin phòng tiêu chảy do Rotavirus: Được chỉ định tiêm cho trẻ từ 2- 6 tháng tuổi. Phản ứng sau tiêm chủng 1.

Khái niệm về phản ứng sau tiêm chủng Phản ứng sau tiêm chủng là hiện tượng bất thường về sức khỏe bao gồm các biểu hiện tại chỗ tiêm chủng hoặc toàn thân xảy ra sau tiêm chủng, không nhất thiết do việc sử dụng vắc xin, bao gồm phản ứng thông thường sau tiêm chủng và tai biến nặng sau tiêm chủng [2]. Nguyên nhân phản ứng sau tiêm chủng Phản ứng do thuộc tính của vắc xin: Tác dụng phòng vệ của vắc xin là do chúng kích thích hệ thống miễn dịch của người dùng, tổng hợp các kháng thể, đẩy mạnh sự phá hủy vi sinh vật nhiễm hoặc trung hòa độc tố của vi khuẩn. Phản ứng tại chỗ, các triệu chứng toàn thân, sốt có thể là một phần của phản ứng miễn dịch cơ thể. Tuy nhiên, một số thành phần của vắc xin như tá dược, chất bảo quản, protein kháng nguyên (ho gà toàn tế bào) cũng có thể gây phản ứng.Một số tác động trực tiếp gây ra bởi vắc xin như: phản ứng tại chỗ và sốt trong vòng 48 giờ sau khi tiêm DPT/IPV/Hib; phát ban kèm theo sốt từ 7 đến 10 ngày và viêm tuyến mang tai 3 tuần sau khi tiêm MMR [36].