chương 1 là lược thuật tình hình nghiên cứu và trình bày những vấn đề lí thuyết cơ bản. Về lịch sử nghiên cứu, các tài liệu liên quan đến nhân vật Dương Vân Nga bao gồm sử biên niên và các công trình nghiên cứu độc lập. Những tài liệu này chủ yếu chỉ giới hạn ở góc độ sử học và tập trung vào việc đánh giá, bày tỏ quan điểm về hành trạng của bà (sự kiện trao ngôi cho Lê Hoàn và sau đó tái giá với ông). Về cơ sở lí thuyết, chúng tôi sẽ trình bày những vấn đề cơ bản, có liên quan mật thiết và làm chỗ dựa cho việc triển khai đề tài.
Đó là mối quan hệ giữa truyền thuyết và lịch sử, mối quan hệ giữa truyền thuyết và tục thờ, vấn đề truyền thuyết và văn bản hóa truyền thuyết cùng một số lí thuyết khác. Tổng quan lịch sử nghiên cứu đề tài Với số phận đặc biệt “Một vai gánh vác cả đôi sơn hà”, Dương Thái hậu đã trở thành đề tài bàn luận của các nhà chép sử, các nhà nghiên cứu và tác giả dân gian. Những tư liệu mà chúng tôi sưu tập được về nhân vật lịch sử này bao gồm: sử biên niên (Đại Việt sử lược, Đại Việt sử kí toàn thư, Đại Việt sử kí tiền biên, Khâm định Việt sử thông giám cương mục.), chí (Lịch triều hiến chương loại chí), các công trình nghiên cứu từ góc độ lịch sử (Nguyễn Danh Phiệt, Nguyễn Thị Phương Chi, Trần Trọng Dương.), từ góc độ y học kết hợp với tâm lí học (Bùi Minh Đức) hoặc từ quan điểm cá nhân (Song Cối, Nguyễn Thế Giang.), truyền thuyết lưu truyền trong dân gian (tài liệu điền dã), truyền thuyết được văn bản hóa (do Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Nguyễn Thị Kim Cúc, Nguyễn Văn Trò sưu tầm.), truyền thuyết được văn học hóa (Hoàng Công Khanh, Bùi Anh Tấn, Nguyễn Huy Sanh, Trương Đình Tưởng.), diễn ca (Thiên Nam ngữ lục, Đại Nam quốc sử diễn ca.) và gia phả (Phả hệ họ Ngô Việt Nam). Những tư liệu này được phân loại và sử dụng theo những mục đích khác nhau trong luận án, trong đó, các cuốn sử biên niên là chỗ dựa tin cậy về phương diện lịch sử; các nghiên cứu từ góc độ lịch sử gợi mở, bổ sung thêm cho hướng nghiên cứu của đề tài; những truyền thuyết dân gian cùng 8 các bài viết thể hiện quan điểm cá nhân sẽ giúp chúng tôi nhận diện được quan niệm, thái độ của người đời sau đối với bà hoàng hậu của hai triều Đinh - Lê.
Những nghiên cứu về nhân vật lịch sử Dương hậu/ Dương Thái hậu thời Đinh - Lê Với những biến cố liên tiếp dưới triều Đinh cuối năm 979 và đặc biệt là sự kiện trao áo long bào cho Lê Hoàn vào năm 980, Dương Thái hậu đã chính thức tham gia vào lịch sử và để lại tên tuổi trong các cuốn sử biên niên. Đại việt sử lược, cuốn sử được cho là ra đời sớm nhất ở nước ta, đã bắt đầu ghi chép về bà. Điều đáng chú ý là tác giả không hề bày tỏ thái độ của mình về hành động trao ngôi của Dương Thái hậu như các sử gia đời sau, cụ thể là: năm 980, khi nhà Tống phát binh sang đánh chiếm Đại Cồ Việt, Thái hậu đã sai Phạm Cự Lượng đốc suất quân lính đánh giặc. Trước ngày xuất quân, Phạm Cự Lượng đã vào nội điện nói với vua nhỏ rằng: “Nay chúa thượng còn nhỏ dại chưa hiểu biết được sự siêng năng, khó nhọc của bọn chúng tôi.
Nếu như có một thước tấc công lao nào thì rồi ai biết cho. Không bằng cái cách là trước đưa Thập đạo tướng quân lên ngôi thiên tử rồi sau mới ra quân”. Quân sĩ nghe vậy đều hô “vạn tuế”. Thái hậu thấy tình người vui thuận mới sai lấy áo long cổn khoác lên mình Lê Hoàn và xin ngài lên ngôi” [20, tr.
Bên cạnh đó, việc Dương Thái hậu trở thành hoàng hậu của Lê Hoàn cũng không được tác giả ghi chép cụ thể, chỉ có một dòng ngắn gọn: “Năm Nhâm Ngọ là năm thứ hai niên hiệu Thiên Phúc vua lập vương hậu năm bà” [20, tr 99], thậm chí ông còn cho rằng việc vua Lê, vua Lý lập nhiều hoàng hậu trước hết là do lỗi của Đinh Tiên Hoàng đã “khởi xướng sự rối loạn thứ bậc”. Nếu như tác giả của Đại Việt sử lược không thể hiện thái độ đối với Dương Vân Nga khi ghi chép sự kiện bà trao ngôi cho Lê Hoàn thì Đại Việt sử kí toàn thư, Đại Việt sử kí tiền biên và Khâm định Việt sử thông giám cương mục đều lên tiếng phê phán Dương Thái hậu vì “yêu mến”, “phải lòng” nên tư thông với Lê Hoàn, thậm chí “cho Hoàn quyền tạm làm công việc thay vua như Chu Công khi trước” [70, tr. Còn Ngô Thì Sĩ thì luận tội bà một cách đanh thép rằng “Người cướp ngôi của Vệ Vương là Dương hậu, chứ không phải Thập đạo (tướng quân)” [75, tr. 9 Song Cối (Hoa Bằng) là một trong những “luật sư” sớm lên tiếng chiêu tuyết cho Dương hậu.
Năm 1942, trong bài viết “Tôi bào chữa cho Dương Thái hậu”, ông đã ghi nhận công lao của bà đối với đất nước trong hoàn cảnh “nghìn cân treo sợi tóc”: “Dương hậu đối với nhà Đinh tuy có khuyết điểm nhưng đối với quốc dân, bà là một người hoàn toàn vô tội nếu không kể là có công” [dẫn theo tài liệu 78, tr. Trong Đại Nam dật sử - sử ta so với sử Tàu (in lần đầu trên tạp chí Tri Tân năm 1943), Nguyễn Văn Tố không trực tiếp bày tỏ quan điểm về sự kiện bà Dương Thái hậu trao ngôi cho Lê Hoàn mà dẫn lời bàn của Nguyễn Đình Tuân về chuyện này như sau: “Lê Hoàn thay nhà Đinh, do các tướng tôn lên, là bắt chước việc Tống Thái Tổ ở Trần Kiều nhưng đã cùng bọn Phạm Cự Lạng ngầm mưu kết làm tâm phúc từ trước, chứ không phải việc ngẫu nhiên (.), lấy vợ vua trước cho ở hậu cung (nguyên mẹ Đinh Toàn là họ Dương, trước lấy Đinh Tiên Hoàng sinh ra Toàn, khi Toàn nối ngôi mới lên sáu tuổi, mẹ Toàn tư thông với Lê Hoàn, bàn mưu cướp ngôi, đến năm 982, Lê Hoàn đã làm vua được ba năm, phong mẹ Đinh Toàn làm Đại Thắng Minh hoàng hậu)” [95, tr. Việc Nguyễn Văn Tố dẫn một lời bàn không mấy thiện cảm dành cho Dương Thái hậu như trên cũng có thể coi là một cách thể hiện quan điểm riêng vậy. Vào năm 1981, với bài báo Dương hậu - Dương Thái hậu, lịch sử và huyền thoại, Nguyễn Danh Phiệt đã lí giải mối quan hệ tình cảm giữa Lê Hoàn và Dương hậu trong bối cảnh lịch sử của thế kỉ X chưa bị ràng buộc bởi đạo Nho.
Trong xã hội Đại Cồ Việt khi ấy, “những sinh hoạt thoải mái, phóng khoáng trong bối cảnh văn hóa cộng đồng làng xã người Việt thuần khiết vẫn chưa bị lớp mây mù văn hóa Tàu vây ám. Sinh hoạt đó không chỉ bao trùm nơi dân dã mà còn chiếm lĩnh cả chốn cung đình. Trong bối cảnh đó thì hiện tượng Dương Thái hậu - Lê Hoàn cũng là một chuyện bình thường, hợp lẽ. Đinh Bộ Lĩnh chết, Dương Thái hậu lấy Lê Hoàn là theo tập tục thông thường của xã hội.
Lê Hoàn lên ngôi vua, đứng đầu cả nước là theo truyền thống “lựa chọn”, “suy tôn” thủ lĩnh phổ biến trong sinh hoạt cộng đồng” [dẫn theo tài liệu 78, tr. 10 Trong cuốn sách Kinh đô cũ Hoa Lư (1982), Nguyễn Thế Giang nhân bàn về hai triều đại Đinh - Lê đã ca ngợi, đề cao Dương Vân Nga với vai trò của một Thái hậu chấp chính. Tác giả dựa vào hoàn cảnh nước sôi lửa bỏng lúc bấy giờ để bình luận về Dương hậu: “Khi đất nước lâm nguy, hiểm họa xâm lăng đe dọa dân tộc quá lớn mà tự lượng sức mình không đảm đương, giải quyết nổi, bà quyết định trao ngôi báu và uy quyền cho người đủ sức đảm đương, cứu nguy cho đất nước. Đối với bà, ngôi báu không phải là cơ nghiệp riêng của dòng họ Đinh mà lúc này bà là người đại diện, ngôi báu là của chung của dân tộc.
Và không có ngôi báu nào cao hơn sự sống còn của đất nước”. “Bà đã hành động một cách thẳng thắn trước mặt bá quan văn võ. Bà lấy áo long cổn của chồng tự tay khoác lên người quan Thập đạo tướng quân Lê Hoàn (. Hành động sáng suốt của bà đã mở lối thoát cho triều đình (.
Ngày nay, chúng ta trìu mến và kính phục gọi: “Thái hậu Dương Vân Nga là một phụ nữ thức thời yêu nước” [29, tr. Lã Đăng Bật là một nhà nghiên cứu đã dành rất nhiều tâm huyết tìm hiểu văn hóa, lịch sử Ninh Bình. Về hành động Dương Thái hậu trao ngôi cho Lê Hoàn, ông đánh giá đó là công lớn nhất của bà, là suy nghĩ thức thời, tiến bộ: “Công lao lớn nhất của bà là lượng sức mình không đảm đương nổi việc nước, bà đã quyết định trao ngôi báu cho Lê Hoàn, tức là đã truất bỏ cơ nghiệp của nhà Đinh, xây dựng nhà Tiền Lê. Đây là việc làm hợp với lòng trời và lòng người khi đó.
Bà là người phụ nữ thức thời, nghĩ đến vận mệnh đất nước trên hết, bỏ qua những lời bàn tán, phản đối, thậm chí cả những dư luận xấu của triều đình lúc bấy giờ” [8, tr. Năm 2000, nữ tác giả Lee Seon Hee nghiên cứu nhân vật Dương Vân Nga trong mối tương quan với phụ nữ Việt Nam thế kỉ thứ X. Tác giả đã nhận xét bà Dương hậu từ bốn góc độ: “Một là, Thái hậu Dương Vân Nga đã biết hi sinh quyền lợi hạn hẹp của gia đình gia tộc và bản thân để đặt lợi ích chung của quốc gia dân tộc, cộng đồng lên trên hết. Hai là, mặc dầu Dương Vân Nga là phụ nữ, nhưng bà đã có tầm nhìn chiến lược, chính xác và cũng rất nhân bản để nhận ra cái chân giá trị của Lê Hoàn.
Ba là, Dương Vân Nga là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên trong lịch sử chính thống đã nêu một tấm gương sáng về quyền tự quyết định vận mệnh của bản thân mình - quyền tự do yêu đương, tự do hôn nhân mà không bị lệ thuộc 11 vào giáo lí phong kiến cũng như thói thường của dư luận. Cuối cùng, ở Thái hậu Dương Vân Nga còn có một giá trị tổng thể, nằm trong sự đánh giá, định vị và lưu giữ của cộng đồng dân tộc Việt. Nhân dân đồng cảm và đồng tình với mối tình cao đẹp của Thái hậu” [Dẫn theo tài liệu 78, tr.