Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Ở chương này, chúng tôi trình bày khái quát về những vấn đề liên quan đến đề tài văn học Việt Nam trung đại (thế kỷ X - XIX), tìm hiểu hình tượng người phụ nữ và sự phát triển phong phú, đa dạng của hình tượng nhân vật này trong các tác phẩm trung đại. Một số vấn đề lí luận 1. Khái niệm nhân vật Theo Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha) cũng có thể không có tên riêng” [12, tr.
Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm. “Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” [12, tr. Có lẽ đây là một quan niệm khá cụ thể và chi tiết về nhân vật văn học mà các tác giả chỉ ra đối tượng tiềm tàng có thể trở thành nhân vật. Theo Hoàng Phê trong cuốn Từ điển Tiếng Việt nhận định: “Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, tiêu điểm để bộc lộ chủ đề, tư tưởng và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc họa.
Nhân vật do đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng - nghệ thuật của tác phẩm văn học” [45, tr. Có thể thấy, các tác giả đã nhìn nhân vật từ nhiều khía cạnh, trong đó nổi bật là vai trò và mối quan hệ với các yếu tố hình thức trong tác phẩm thuộc khía cạnh chức năng. Nhìn chung, các quan niệm trên có thể nhìn nhận nhân vật ở nhiều góc độ khác nhau, nhưng vẫn có một số điểm chung nhất định như: nhân vật là đối tượng mà văn học miêu tả, được xây dựng bằng những phương tiện nghệ thuật nhằm phản ánh đời sống hiện thực nhưng cũng thể hiện ý nghĩa nhân đạo; yếu tố cơ 8 bản nhất của tác phẩm là nhân vật. Chính nhân vật đã thể hiện sự sáng tạo của nhà văn và góp phần bộc lộ chủ đề, tư tưởng của tác phẩm.
Hình tượng nhân vật trong tác phẩm văn học Có thể khẳng định rằng một tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật vì đó chính là yếu tố cơ bản để tạo nên tác phẩm. Thông qua nhân vật, nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng. Cuộc sống có nhiều mảng màu, mỗi nghệ sĩ văn chương lại tìm cho mình một lĩnh vực riêng song dù ở thể loại văn học nào thì nhân vật cũng chính là người dẫn dắt người đọc vào thế giới riêng của đời sống trong một thời kì nhất định. Nhân vật là nơi để tác giả gửi gắm tư tưởng nghệ thuật của bản thân về cuộc sống và con người.
Nhân vật trong tác phẩm thường gắn với nội dung mà nghệ sĩ muốn đề cập đến trong tác phẩm của mình. Chính vì vậy, khi phân tích khám phá nhân vật trong các tác phẩm, người đọc cần làm rõ những vấn đề của cuộc sống hiện thực cũng như những quan niệm nghệ thuật của tác giả thông qua việc phân tích những nét tính cách, tâm lí, hành động của nhân vật. Ví dụ khi tìm hiểu về văn học dân gian như truyện cổ tích, ta thấy rằng đằng sau nhân vật thường là vấn đề đấu tranh giữa cái thiện với cái ác, cái tốt với cái xấu, giữa giàu và nghèo. Thông qua hình tượng nhân vật, tác giả muốn gửi gắm đến độc giả triết lí sống của dân gian như “ở hiền gặp lành”, đồng thời thể hiện những ước mơ tốt đẹp của nhân dân về hạnh phúc, cũng như sự công bằng.
Còn trong Truyện Kiều, Nguyễn Du đã miêu tả cuộc đời mười lăm năm lưu lạc đầy giông tố, đau thương của nhân vật Thúy Kiều nhằm thể hiện một thực trạng xã hội đen tối, đầy bất trắc, đồng thời thi sĩ Tố Như dường như cũng muốn chứng minh cho những điều trải nghiệm của bản thân khi lịch duyệt nhiều nơi về số phận của hồng nhan: “đau đớn thay phận đàn bà/lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung” và thuyết “tài mệnh tương đố”. Qua đó, đại thi hào cũng thể hiện tấm lòng nhân đạo của mình đối với đời, với người. Vậy nên có thể nói rằng nhân vật là một trong những yếu tố căn cốt mà nghệ sĩ văn chương không thể loại bỏ, bởi đây là yếu tố quyết định đến việc tác giả lựa chọn hình thức của tác phẩm như: ngôi kể, kết cấu, cốt truyện đến các biện pháp nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu. 9 Nhân vật là phương tiện để khái quát hiện thực một cách hình tượng nên có thể khẳng định nhân vật văn học là yếu tố quan trọng trong tác phẩm.
Nói cách khác, chức năng của nhân vật chính là việc thể hiện tính cách, số phận và các quan niệm nghệ thuật, lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người. Từ chức năng này, độc giả sẽ tiến gần hơn và khám phá sâu sắc hơn đời sống xã hội. Văn học nghệ thuật nảy sinh từ đời sống, thể hiện ý thức đời sống thông qua hình tượng nghệ thuật. Đây là đối tượng mà nhà văn hướng tới, đồng thời cũng thể hiện quan niệm của nhà văn về đời sống.
Và như thế cũng có nghĩa, khi độc giả khám phá ra được quan niệm nghệ thuật của nhà văn trong tác phẩm cũng đồng nghĩa với việc chúng ta khám phá ra những sáng tạo sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, khám phá chiều sâu của tác phẩm văn chương. Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bản nhằm thể hiện khả năng khám phá, sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con người của nhà văn. Có thể nói, nó giống như là một chiếc chìa khóa vàng góp phần gợi mở cho chúng ta tất cả những gì bí ẩn trong sáng tạo nghệ thuật của mỗi người nghệ sĩ nói chung và từng thời đại nói riêng. Giáo sư Trần Đình Sử cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình” [50, tr.
Nghĩa là quan niệm nghệ thuật về con người sẽ đi sâu vào phân tích, mổ xẻ đối tượng con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học của tác giả, từ đó, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong tác phẩm. Vì vậy, người đọc sẽ thấy được giá trị của hình tượng nghệ thuật trong các tác phẩm. Tầm nhìn của nhà văn và chiều sâu triết lí của tác phẩm thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người của tác giả. Khi bàn đến vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người, nhân vật trong tác phẩm văn học, các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi cho rằng: 10 “Quan niệm nghệ thuật về con người là hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật.
Nó gắn với các phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật”. Mỗi tác giả sẽ có những hình tượng về nhân vật riêng, bởi vậy hình tượng nhân vật không chỉ thể hiện nội dung, tư tưởng của tác phẩm mà còn được coi là phong cách sáng tác, là nét riêng của mỗi tác giả, không ai giống ai. Quan niệm nghệ thuật về nhân vật văn học được hiểu là cách nhìn nhận, cách cảm, cách nghĩ, cách lí giải về con người của nhà văn. Đó chắc chắn là quan niệm mà nhà văn thể hiện trong từng tác phẩm.
Quan niệm ấy gắn liền với cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của tác giả, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng. Trong văn học trung đại Việt Nam hệ thống hình tượng nhân vật vô cùng phong phú nhưng cũng có một số điểm khác biệt với hệ thống nhân vật trong văn học dân gian. So sánh hai thể loại này có thể thấy mỗi thể loại có những điểm chung nhất định nhưng khi tìm hiểu và phân tích cụ thể sẽ nhìn nhận ra những điểm riêng về yếu tố con người trong từng giai đoạn. Cụ thể, ở giai đoạn trung đại thì con người trong giai đoạn này sinh sống bằng nông nghiệp vậy nên họ coi trọng thiên nhiên và thể hiện được mối liên hệ với thiên nhiên.
Vậy nên, con người trung đại có nhiều niềm tin vào giới tự nhiên. Họ coi thiên nhiên là bạn - người bạn giao hòa, giao cảm bởi họ nhận biết được rằng mỗi cá thể sống là một “tiểu vũ trụ” có mối liên hệ gắn bó sâu sắc với “đại vũ trụ” của tự nhiên. Con người chính là một yếu tố trong: Thiên - Địa - Nhân hợp thành “Tam Tài”. Cho nên, những quan niệm “Thiên - Địa - Nhân” hay “Thiên Nhân tương cảm” cổ xưa ấy đã tác động rất nhiều đến sự biểu hiện của các tác phẩm trung đại.
Do vậy ta có thể thấy rằng thơ văn trung đại thường xuyên xuất hiện những hình tượng con người đứng trước đất trời, có thể so sánh tầm vóc của con người sánh ngang với tầm vóc của tự nhiên. 11 Chẳng hạn, trong thi ca trữ tình trung đại, chủ đề quen thuộc thường thấy là hình ảnh con người một mình đối diện, đàm tâm với thiên nhiên. Như trong thơ Đặng Dung là một điển hình: “Trí chủ hữu hoài phù địa trục Tẩy binh vô lộ vãn thiên hà. [5, bài 308] Đó là vẻ đẹp của người nam nhi có tầm vóc ngang với trời đất, nhưng với nhân vật là người đẹp thì lại được nhắc đến với nhan sắc khiến thiên nhiên phải ngỡ ngàng, ghen tị: “Làn thu thủy nét xuân sơn Hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh”.
[48, tr 81] Hay trong không gian nghệ thuật hiện lên trong bài thơ Thuật hoài (Phạm Ngũ Lão) người đọc dễ dàng nhận ra một không gian rộng lớn, hoành tráng. Ở không gian đó, nhân vật dù tầm vóc nhỏ bé nhưng được xây lên có tầm vóc ngang với đất trời, vũ trụ.