Luận án tiến sĩ về ngữ nghĩa và ngữ dụng câu hỏi tu từ tiếng Việt

Luận án tiến sĩ phân tích ngữ nghĩa ngữ dụng câu hỏi tu từ tiếng việt luận án ts lý luận ngôn ngữ 62 22 01 01, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức

• Tác giả: Lê Thị Thu Hoài
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đông
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Ngữ nghĩa – Ngữ dụng câu hỏi tu từ tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: HỎI VÀ CÂU HỎI TU TỪ - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN
• 1.1. Câu hỏi và câu hỏi tu từ
• 1.2. Câu hỏi tu từ và hệ thống phân loại câu hỏi tiếng Việt
• 1.3. Những quan niệm về câu hỏi tu từ
• 1.4. Câu hỏi tu từ - những nghiên cứu và những vấn đề tồn tại
• 1.5. Lý thuyết hành động ngôn từ và hành động hỏi
• 1.5.1. Lý thuyết hành động ngôn từ
• 1.5.2. Hành động trực tiếp và hành động gián tiếp
• 1.5.3. Hành động hỏi và câu hỏi
• 1.6. Tình thái trong ngôn ngữ
• 1.6.1. Khái niệm tình thái
• 1.6.2. Các kiểu ý nghĩa tình thái
• 1.7. Lập luận trong ngôn ngữ
• 1.8. Đa thanh trong ngôn ngữ
• 1.9. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: THÀNH TỐ HỎI TRONG CÂU HỎI TU TỪ
• 2.1. Những khuôn hỏi thường gặp trong câu hỏi tu từ
• 2.2. Các kiểu cấu trúc hỏi cơ bản của câu hỏi tu từ có giá trị khẳng định
• 2.3. Các kiểu cấu trúc hỏi cơ bản của câu hỏi tu từ có giá trị phủ định
• 2.4. Câu hỏi tu từ được cấu tạo bởi những cấu trúc hỏi đặc biệt
• 2.5. Ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ
• 2.6. Cơ chế và điều kiện hình thành ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ
• 2.7. Những bằng chứng về sự tồn tại ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ
• 2.8. Chất vấn – một chiến thuật đối thoại của câu hỏi tu từ
• 2.9. Thành tố hỏi trong câu hỏi tu từ và câu hỏi chính danh
• 2.10. Đại từ nghi vấn trong câu hỏi tu từ và câu hỏi chính danh
• 2.11. Sự khác biệt về tình thái hỏi trong câu hỏi tu từ và câu hỏi chính danh
• 2.12. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: MỆNH ĐỀ NGẦM ẨN TRONG CÂU HỎI TU TỪ
• 3.1. Đặc trưng ngữ cảnh của câu hỏi tu từ
• 3.2. Cơ chế hình thành các mệnh đề ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ
• 3.3. Các chủ thể ý kiến trong câu hỏi tu từ
• 3.4. Câu hỏi tu từ có phải là những phát ngôn đa thanh điển hình?
• 3.5. Các chủ ngôn trong câu hỏi tu từ
• 3.6. Tình thái đánh giá ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ
• 3.6.1. Đặc trưng tình thái đánh giá ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ
• 3.6.2. Các phương tiện ngôn ngữ tham gia vào việc thể hiện những đánh giá tình thái trong câu hỏi tu từ
• 3.7. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: CÂU HỎI TU TỪ TRONG HOẠT ĐỘNG GIAO TIẾP
• 4.1. Câu hỏi tu từ dưới góc độ lý thuyết hành vi ngôn ngữ
• 4.2. Câu hỏi tu từ với chức năng biểu hiện các hành vi ngôn ngữ gián tiếp
• 4.3. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng bác bỏ
• 4.4. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng từ chối hay chấp thuận gián tiếp
• 4.5. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng phản bác trước những hành động, việc làm của người khác
• 4.6. Trong những ngữ cảnh nhất định, câu hỏi tu từ có thể thực hiện một số hành động gián tiếp khác
• 4.7. Câu hỏi tu từ có thể đồng thời thực hiện những hành động gián tiếp khác nhau
• 4.8. Câu hỏi tu từ với chức năng lập luận trong ngôn ngữ
• 4.9. Câu hỏi tu từ - một đặc trưng văn hóa giao tiếp của người Việt
• 4.10. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• NGUỒN NGỮ LIỆU PHỤC VỤ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng câu hỏi tu từ trong tiếng Việt

Nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng của câu hỏi tu từ trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Câu hỏi tu từ không chỉ đơn thuần là những câu hỏi mà còn mang trong mình những giá trị ngữ nghĩa sâu sắc. Chúng thường được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày và trong các tác phẩm văn học, thể hiện sự phong phú của ngôn ngữ Việt. Việc tìm hiểu về chúng giúp làm sáng tỏ mối quan hệ giữa hình thức và nội dung, cũng như vai trò của chúng trong giao tiếp.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của câu hỏi tu từ

Câu hỏi tu từ là những câu có hình thức nghi vấn nhưng không yêu cầu câu trả lời. Chúng thường ngầm chứa những phán đoán khẳng định hoặc phủ định. Đặc điểm này khiến cho câu hỏi tu từ trở thành một công cụ giao tiếp mạnh mẽ, thể hiện thái độ và cảm xúc của người nói.

1.2. Vai trò của câu hỏi tu từ trong giao tiếp

Câu hỏi tu từ đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện ý kiến, cảm xúc và thái độ của người nói. Chúng không chỉ giúp tạo ra sự tương tác mà còn làm phong phú thêm ngữ cảnh giao tiếp, từ đó nâng cao hiệu quả truyền đạt thông điệp.

II. Những thách thức trong nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng câu hỏi tu từ

Mặc dù câu hỏi tu từ đã được nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc phân tích và hiểu rõ ngữ nghĩa của chúng. Các nhà nghiên cứu thường gặp khó khăn trong việc xác định các yếu tố ngữ dụng và ngữ nghĩa liên quan đến câu hỏi tu từ. Điều này đòi hỏi một phương pháp nghiên cứu chặt chẽ và hệ thống.

2.1. Khó khăn trong việc phân loại câu hỏi tu từ

Việc phân loại câu hỏi tu từ thành các nhóm khác nhau dựa trên ngữ nghĩa và ngữ dụng là một thách thức lớn. Các nhà nghiên cứu cần phải xác định rõ ràng các tiêu chí phân loại để có thể hiểu rõ hơn về chức năng của chúng trong giao tiếp.

2.2. Thiếu hụt tài liệu nghiên cứu

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về câu hỏi tu từ, nhưng tài liệu vẫn còn hạn chế. Điều này gây khó khăn cho việc tổng hợp và hệ thống hóa các kiến thức hiện có, từ đó ảnh hưởng đến sự phát triển của lĩnh vực này.

III. Phương pháp nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng câu hỏi tu từ

Để nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng của câu hỏi tu từ, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa, phân tích ngữ dụng và nghiên cứu trường hợp cụ thể trong giao tiếp.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của câu hỏi tu từ

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các giá trị ngữ nghĩa của câu hỏi tu từ trong các ngữ cảnh khác nhau. Điều này bao gồm việc tìm hiểu các mệnh đề ngầm ẩn và ý nghĩa của chúng trong giao tiếp.

3.2. Nghiên cứu ngữ dụng trong giao tiếp

Nghiên cứu ngữ dụng giúp hiểu rõ hơn về cách thức mà câu hỏi tu từ được sử dụng trong giao tiếp thực tế. Điều này bao gồm việc phân tích các tình huống giao tiếp cụ thể và vai trò của câu hỏi tu từ trong đó.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu câu hỏi tu từ trong tiếng Việt

Nghiên cứu câu hỏi tu từ không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Chúng có thể được áp dụng trong việc dạy và học ngôn ngữ, cũng như trong việc phát triển kỹ năng giao tiếp.

4.1. Ứng dụng trong giáo dục ngôn ngữ

Việc hiểu rõ về câu hỏi tu từ có thể giúp giáo viên và học sinh nâng cao kỹ năng giao tiếp. Các bài học có thể được thiết kế để giúp học sinh nhận diện và sử dụng câu hỏi tu từ một cách hiệu quả.

4.2. Ứng dụng trong giao tiếp hàng ngày

Câu hỏi tu từ có thể được sử dụng để thể hiện thái độ và cảm xúc trong giao tiếp hàng ngày. Việc nắm vững cách sử dụng chúng sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp và tạo ra những cuộc trò chuyện thú vị hơn.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu câu hỏi tu từ trong tiếng Việt

Nghiên cứu câu hỏi tu từ trong tiếng Việt mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà ngôn ngữ học. Việc hiểu rõ về ngữ nghĩa và ngữ dụng của chúng không chỉ giúp làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc phát triển các ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp.

5.1. Tương lai của nghiên cứu câu hỏi tu từ

Nghiên cứu câu hỏi tu từ sẽ tiếp tục phát triển và mở rộng, với nhiều phương pháp và cách tiếp cận mới. Điều này sẽ giúp làm sáng tỏ hơn về vai trò của chúng trong ngôn ngữ và giao tiếp.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nhà nghiên cứu nên tiếp tục khám phá các khía cạnh khác nhau của câu hỏi tu từ, bao gồm cả việc so sánh với các ngôn ngữ khác. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ học và ngữ dụng học.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Ngữ nghĩa – Ngữ dụng câu hỏi tu từ tiếng Việt" của nghiên cứu sinh Lê Thị Thu Hoài, chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ (Mã số: 62 22 01 01), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Đông và GS. Vũ Đức Nghiệu tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (năm 2013).

Thông tin tổng quát	Chi tiết
Đề tài luận án	Ngữ nghĩa – Ngữ dụng câu hỏi tu từ tiếng Việt
Tác giả	Lê Thị Thu Hoài
Chuyên ngành & Mã số	Lý luận ngôn ngữ – 62 22 01 01
Người hướng dẫn khoa học	1. TS. Lê Đông 2. GS. Vũ Đức Nghiệu
Cơ sở đào tạo	Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN
Năm hoàn thành	2013
Hướng tiếp cận	Định tính (Phân tích ngữ nghĩa – ngữ dụng, phân tích diễn ngôn)

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại, xu hướng đặt nhân tố con người và hoạt động giao tiếp vào trung tâm đã thúc đẩy việc xem xét lại các hành vi ngôn ngữ, trong đó có hành vi hỏi. Câu hỏi tu từ là kiểu câu xuất hiện phổ biến trong giao tiếp hàng ngày cũng như trong các văn bản văn học, nghị luận, chính luận. Số liệu thống kê của Cao Xuân Hạo trong khảo cứu ngữ pháp chức năng tiếng Việt đối với tác phẩm Truyện Kiều cho thấy: trong 374 câu có hình thức nghi vấn, có tới 229 câu mang giá trị phủ định và 20 câu mang giá trị khẳng định, trong khi chỉ có 125 câu là câu hỏi chính danh; đồng thời trong 339 câu mang giá trị phủ định của tác phẩm, chỉ có 110 câu dùng vị từ phủ định tường minh (không, chưa, chẳng), còn lại 229 câu đều dùng hình thức nghi vấn.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra gồm hai điểm chính:

1. Về phía ngữ pháp học truyền thống: Ngôn ngữ học thời gian dài tập trung vào cấu trúc hình thức chuẩn tắc tĩnh tại, xem câu hỏi tu từ là hiện tượng ngoại biên hoặc ngoại lệ, chỉ dành vài trang hoặc vài dòng chú thích miêu tả chung chung dưới góc độ tu từ học hoặc phong cách học.
2. Về phía ngữ dụng học: Các công trình ngữ dụng chủ yếu tập trung xây dựng bộ máy khái niệm lý thuyết, xem câu hỏi tu từ như một ngữ liệu minh họa cho hành vi ngôn ngữ gián tiếp nói chung mà chưa phân tích chuyên sâu về cơ chế hình thành, cấu trúc ngữ nghĩa – ngữ dụng nội tại và các điều kiện hành chức cụ thể.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định mục tiêu tổng quát là miêu tả cụ thể, hệ thống từ đặc điểm hình thức đến đặc trưng ngữ nghĩa – ngữ dụng của câu hỏi tu từ tiếng Việt, làm sáng tỏ mối quan hệ thống nhất giữa hình thức và nội dung cũng như hiệu quả giao tiếp của kiểu câu này.

Để đạt được mục tiêu, tác giả đặt ra 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tìm hiểu các đặc điểm về cơ cấu tổ chức hình thức của câu hỏi tu từ tiếng Việt trên cơ sở tổng kết những kiểu cấu trúc câu hỏi tu từ thường gặp trong giao tiếp và trong các văn bản chức năng.
2. Xác lập cấu trúc ngữ nghĩa – ngữ dụng chung của câu hỏi tu từ; khảo sát các thành phần cơ bản của cấu trúc đó, cương vị và mối quan hệ giữa chúng trong một chỉnh thể.
3. Tìm hiểu cơ chế hình thành của câu hỏi tu từ, sự tác động mang tính quy luật của các nhân tố ngữ dụng đến sự hình thành câu, cùng các kiểu hoàn cảnh ngữ dụng điển hình.
4. Khảo sát các chức năng của câu hỏi tu từ trong hoạt động giao tiếp, từ chức năng thực hiện hành vi ngôn ngữ gián tiếp đến chức năng tạo lập văn bản, diễn ngôn và biểu hiện văn hóa giao tiếp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Câu hỏi tu từ tiếng Việt hiểu theo nghĩa hẹp, mang ba đặc điểm cốt lõi:
  1. Có hình thức nghi vấn (chứa đại từ nghi vấn ai, gì, nào, sao, mấy, bao nhiêu, khi nào, bao giờ...; danh ngữ có định tố nghi vấn; khuôn hỏi ổn định như có... đâu, nào... có... (đâu), chẳng... là gì/đó sao...; ngữ đoạn chứa yếu tố hỏi tình thái hóa như đời thủa nào, tội gì, mấy nỗi...).
  2. Luôn ngầm ẩn một nội dung phán đoán khẳng định hoặc phủ định.
  3. Có sự đối lập về cực tính: câu chứa từ phủ định thì ngầm ẩn nội dung khẳng định mệnh đề tương ứng; ngược lại, câu không chứa từ phủ định lại ngầm ẩn nội dung phủ định mệnh đề tương ứng (lực ngôn trung là sự xác nhận về cực đối lập với cái mà câu hỏi thể hiện).
• Phạm vi tư liệu và ngữ cảnh: Luận án khảo sát các phát ngôn câu hỏi tu từ trong ngữ cảnh giao tiếp rộng, bao gồm tác phẩm văn học (truyện ngắn, tiểu thuyết, bút ký, thơ ca, ca dao), báo chí, tạp chí và các ghi chép quan sát trực tiếp từ giao tiếp khẩu ngữ tiếng Việt hàng ngày.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại lịch sử nghiên cứu câu hỏi tu từ qua hai khu vực tư liệu: các công trình Việt ngữ học trong nước và các nghiên cứu quốc tế trong giới Anh ngữ.

                  LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU CÂU HỎI TU TỪ
CÁC NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC                       CÁC NGHIÊN CỨU QUỐC TẾ
  • Ngữ pháp truyền thống:                        • Phát ngôn phủ định (Sadock, Progovac,
    Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Phạm Duy Khiêm,         Han & Siegel, Han)
    Hoàng Trọng Phiến                             • Câu hỏi không cần trả lời (Ladusaw,
  • Tu từ học & Ngữ pháp miêu tả:                   Gutiérrez-Rexach)
    Diệp Quang Ban, Nguyễn Kim Thản               • Câu hỏi tìm kiếm thông tin có NPIs
  • Ngữ pháp chức năng & Ngữ dụng:                  (Van Rooy)
    Cao Xuân Hạo, Hồ Lê, Lê Đông,                 • Câu hỏi chính danh khác biệt ở ngữ dụng
    Nguyễn Đức Dân, Trương Văn Chình &              (Ivano Caponigro, Jon Sprouse)
    Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Phú Phong

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Phạm Duy Khiêm (1940 - Việt Nam văn phạm): Xem xét các câu phủ định có đại từ phiếm chỉ (ai, người nào, cái gì...) đứng làm chủ từ và câu phủ định không có từ phủ định; nhận xét rằng câu có hình thức nghi vấn chính là câu phủ định mạnh khi kết hợp với nào, đâu.
• Hoàng Trọng Phiến (1980 - Ngữ pháp tiếng Việt – Câu): Xếp các câu này vào phương thức cấu tạo câu khẳng định hoặc phủ định đặc biệt (ví dụ: làm gì có chuyện ấy?); nhận định câu hỏi tu từ là câu hỏi không cần trả lời nhằm đạt sự đồng tình của người tiếp nhận.
• Diệp Quang Ban (1987, 1989, 1998): Định nghĩa câu nghi vấn tu từ học là cách dùng câu nghi vấn không cần trả lời, hỏi về điều đã biết để thu hút sự quan tâm và làm cho thể văn hoạt bát.
• Nguyễn Kim Thản (1964, 1975, 1997): Phân loại câu nghi vấn tu từ học thành hai nhóm: câu nghi vấn – phủ định (hình thức nghi vấn, thực chất là phủ định, phản bác ý kiến) và câu nghi vấn – khẳng định (khẳng định đặc trưng ở vị ngữ).
• Hồ Lê (1976, 1979): Sử dụng thuật ngữ câu hỏi xác nhận – khẳng định và câu hỏi xác nhận – phủ định.
• Cao Xuân Hạo (1991, 2004 - Tiếng Việt sơ thảo ngữ pháp chức năng): Phân loại câu theo lực ngôn trung, tách nhóm câu nghi vấn có giá trị ngôn trung khác thành câu hỏi có giá trị khẳng định và câu hỏi có giá trị phủ định.
• Nguyễn Phú Phong (1994, 2002); Bư-xtrốp, Nguyễn Tài Cẩn, Xtan-kê-vích (1975); Nguyễn Đức Dân (1983, 1998): Khảo sát các cấu trúc cụ thể chứa tiểu từ đâu, cấu trúc có... đâu, phân tích ý nghĩa phủ định chối bỏ hoặc tác tử bác bỏ tuyệt đối.
• Trương Văn Chình và Nguyễn Hiến Lê (1958): Giải thích cơ chế câu như ớt nào là ớt chẳng cay? bằng hiện tượng lược ý phủ định trước danh từ và sự triệt tiêu giữa hai ý phủ định.

Các hướng nghiên cứu quốc tế (tiếng Anh)

Luận án tổng kết 4 khuynh hướng tiếp cận chính:

1. Ứng xử như phát ngôn phủ định: Sadock (1971, 1974), Progovac (1993), Han & Siegel (1996), Han (2002) coi câu hỏi tu từ tương đương về mặt ngữ nghĩa với phát ngôn phủ định; đại từ nghi vấn (wh-word) ánh xạ lên một tác tử phủ định qua biểu thức logic.
2. Xem là câu hỏi không cần trả lời: Ladusaw (1979), Gutiérrez-Rexach (1997) phân tích câu hỏi tu từ như câu hỏi chính danh không thiết lập phần trả lời, chỉ chấp nhận câu trả lời phủ định.
3. Ứng xử như câu hỏi tìm kiếm thông tin: Van Rooy (2003) xem câu hỏi tu từ chứa các yếu tố phân cực phủ định (NPIs - Negative Polarity Items) và người nghe là người trả lời.
4. Khác biệt ở cấp độ ngữ dụng: Ivano Caponigro và Jon Sprouse (2007) cho rằng câu hỏi tu từ đồng nhất với câu hỏi chính danh về cú pháp và ngữ nghĩa, chỉ khác ở điểm câu trả lời đã được cả người nói lẫn người nghe biết trước.

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Luận án chỉ ra rằng các nghiên cứu trước đây hoặc quy giản câu hỏi tu từ về câu tường thuật phủ định/khẳng định thuần túy (bỏ qua giá trị của thành tố hỏi), hoặc gộp chung mọi câu hỏi phi chính danh làm một nhóm lớn khiến các quy luật ngữ nghĩa – ngữ dụng đặc thù bị nhạt nhòa. Luận án định vị là công trình chuyên khảo đầu tiên khảo sát chuyên sâu, toàn diện câu hỏi tu từ tiếng Việt theo nghĩa hẹp, đặt thành tố hỏi và mệnh đề ngầm ẩn trong mối liên hệ cấu trúc – chức năng thống nhất.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm sử dụng

Luận án xây dựng cơ sở phân tích dựa trên 4 trụ cột lý thuyết của ngôn ngữ học hiện đại:

                      KHUNG LÝ THUYẾT NỀN TẢNG
LÝ THUYẾT HÀNH ĐỘNG  TÌNH THÁI TRONG   LẬP LUẬN TRONG     ĐA THANH TRONG
     NGÔN TỪ             NGÔN NGỮ          NGÔN NGỮ           NGÔN NGỮ
  (Austin, Searle)   (Bally, Palmer,    (Ducrot, Nguyễn   (Bakhtin, Bally)
                     Cao Xuân Hạo,      Đức Dân, Đỗ Hữu
                     Lê Đông, Nguyễn    Châu)
                     Văn Hiệp)

1. Lý thuyết hành động ngôn từ (Speech Acts Theory):
   • Khung phân tích của J.L. Austin (1962) với ba hành động: hành động tạo lời (locutionary act), hành động tại lời (illocutionary act mang lực ngôn trung illocutionary force), và hành động mượn lời (perlocutionary act).
   • Khung phân loại của J.R. Searle (1969, 1972, 1979) gồm: hành động phát ngôn (utterance act), hành động mệnh đề (propositional act), hành động tại lời (illocutionary act). Luận án áp dụng 5 nhóm hành vi của Searle (Xác tín, Điều khiển, Kết ước, Biểu lộ, Tuyên bố) cùng sự phân biệt giữa hành động trực tiếp (direct speech act) và hành động gián tiếp (indirect speech act).
2. Lý thuyết tình thái (Modality):
   • Cặp đối lập Dictum (nội dung mệnh đề miêu tả) và Modus (tính tình thái, thái độ, cảm xúc, sự đánh giá của người nói) của Ch. Bally (1909).
   • Phân loại tình thái 3 phạm trù: Tình thái logic khách quan (alethic), Tình thái nhận thức (epistemic), Tình thái đạo nghĩa (deontic) theo các trục Khả năng / Tất yếu và Thực hữu / Phản thực hữu.
   • Phân loại theo quan điểm phát ngôn (A. Meunier, Kerbrat-Orecchioni, Cao Xuân Hạo, Lê Đông, Nguyễn Văn Hiệp): Tình thái của hành động phát ngôn (tình thái chủ quan) và Tình thái của lời phát ngôn (gồm tình thái của câu và tình thái của sự tình được truyền đạt).
3. Lý thuyết lập luận trong ngôn ngữ (Argumentation):
   • Khung phân tích cấu trúc lập luận gồm: Luận cứ, Lý lẽ (nguyên tắc lập luận topos, lẽ thường theo quan niệm của Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Đức Dân), Kết luận.
   • Vai trò của tác tử lập luận và kết tử lập luận; phân biệt lập luận hướng đích chân lý và lập luận hướng đích hiệu quả (thuyết phục).
4. Lý thuyết đa thanh trong ngôn ngữ (Polyphony):
   • Khái niệm đối thoại hóa của Ch. Bally (1909) và lý thuyết đa thanh của M. Bakhtin trong phân tích diễn ngôn.
   • Phân định các vai chủ thể: Người nói (locuteur - người chịu trách nhiệm về toàn bộ phát ngôn) và Chủ ngôn / Chủ điệu (énonciateur - chủ thể chịu trách nhiệm về từng giọng nói, ý kiến, lập trường ngầm ẩn trong phát ngôn).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp phân tích định tính chuyên sâu theo hướng ngữ nghĩa – ngữ dụng và phân tích diễn ngôn:

• Phương pháp phân tích ngữ cảnh và hoàn cảnh phát ngôn: Xem xét phát ngôn gắn với các nhân tố người nói, người nghe, mục đích giao tiếp, vốn tri thức nền, chuỗi tương tác kích thích – phản ứng.
• Thủ pháp ngôn ngữ học: Sử dụng các thủ pháp cải biến cú pháp, thay thế từ vựng, đối chiếu so sánh giữa câu hỏi tu từ và câu hỏi chính danh, xây dựng giả thuyết ngữ nghĩa và kiểm chứng thực nghiệm miêu tả.
• Thao tác tư duy: Kết hợp linh hoạt quy trình diễn dịch và quy nạp trên cơ sở trực giác ngôn ngữ học của người bản ngữ đã được kiểm chứng.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

Ngữ liệu được trích xuất và tập hợp từ hai nguồn chính:

• Văn bản viết: Tác phẩm văn học (truyện ngắn, tiểu thuyết, bút ký, thơ ca dân gian, ca dao), báo chí và tạp chí tiếng Việt.
• Khẩu ngữ tự nhiên: Các đoạn ghi chép, quan sát thực tế hội thoại đời thường trong các tình huống giao tiếp cụ thể của người Việt.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Hỏi và câu hỏi tu từ - Những vấn đề lý thuyết liên quan

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận cho toàn bộ luận án qua 5 nội dung chính:

• Hệ thống phân loại câu hỏi tiếng Việt: Phân tích sự chuyển biến từ cách tiếp cận cấu trúc – hình thức truyền thống (chia câu hỏi thành toàn bộ, bộ phận, lựa chọn dựa vào ngữ thái từ, đại từ nghi vấn, liên từ hay) sang cách tiếp cận ngữ dụng dựa trên lực ngôn trung của Cao Xuân Hạo (chia thành câu hỏi chính danh, câu hỏi cầu khiến, câu hỏi khẳng định, câu hỏi phủ định, câu hỏi phỏng đoán/ngờ vực, câu hỏi cảm thán).
• Quan niệm về câu hỏi tu từ: Phân định ranh giới giữa câu hỏi tu từ theo nghĩa rộng (mọi câu hỏi không đòi hỏi thông tin, thực hiện hành vi gián tiếp) và câu hỏi tu từ theo nghĩa hẹp (câu hỏi ngầm ẩn phán đoán khẳng định hoặc phủ định có cực tính đối lập với hình thức hiển ngôn).
• Tổng quan các công trình nghiên cứu: Điểm luận chi tiết các nghiên cứu trong nước (Trần Trọng Kim, Hoàng Trọng Phiến, Diệp Quang Ban, Nguyễn Kim Thản, Cao Xuân Hạo, Nguyễn Đức Dân...) và 4 hướng tiếp cận quốc tế trong Anh ngữ; chỉ ra những mâu thuẫn khi xem câu hỏi tu từ chỉ là biến thể cú pháp của câu phủ định hoặc câu hỏi không cần trả lời.
• Lý thuyết hành vi ngôn ngữ và hành động hỏi: Trình bày lý thuyết của Austin và Searle, phân tích bản chất của hành động trực tiếp và gián tiếp; làm rõ quan hệ giữa hình thức câu hỏi và hành động hỏi trong tương tác liên nhân.
• Khung lý thuyết tình thái, lập luận và đa thanh: Xác lập công cụ phân tích Modus/Dictum, các mức độ cam kết nhận thức, các thành phần cấu trúc lập luận và sự phân tầng các chủ ngôn trong phát ngôn đa thanh.

Chương 2: Thành tố hỏi trong câu hỏi tu từ

Chương 2 chứng minh luận điểm: thành tố hỏi trong câu hỏi tu từ không phải là vỏ bọc hình thức thuần túy mà là một thành tố chức năng mang ý nghĩa và mục đích cụ thể:

• Các khuôn hỏi cơ bản:
  • Khuôn hỏi có giá trị khẳng định: Cấu trúc chứa từ phủ định kết hợp với đại từ nghi vấn hoặc khuôn hỏi chuyên dụng (Ai mà chẳng..., Ớt nào là ớt chẳng cay?, Chẳng... là gì/đó sao?...).
  • Khuôn hỏi có giá trị phủ định: Cấu trúc không chứa từ phủ định nhưng mang ý nghĩa phủ định (Tôi có đánh nó đâu?, Ai mà biết được?, Viết thế thì hay làm sao được?, Tôi nói thế bao giờ?...).
  • Các cấu trúc hỏi đặc biệt: Sử dụng các ngữ đoạn tình thái hóa như đời thủa nào, tội gì, mấy nỗi...
• Ý nghĩa hỏi và cơ chế hình thành: Luận án chứng minh ý nghĩa hỏi vẫn tồn tại dưới dạng một phương tiện định hướng nhận thức, tạo áp lực tương tác đối thoại buộc người nghe phải kích hoạt quá trình suy luận.
• Chiến thuật chất vấn (questioning/challenging): Thành tố hỏi hoạt động như một chiến thuật đối thoại nhằm chất vấn cơ sở nhận thức, tiền giả định hoặc tính chân thực trong phát ngôn/hành động của đối tác hội thoại.
• So sánh với câu hỏi chính danh:
  • Về đại từ nghi vấn: Trong câu hỏi chính danh, đại từ nghi vấn đại diện cho biến số chưa biết cần tìm kiếm giá trị; trong câu hỏi tu từ, đại từ nghi vấn phiếm chỉ hóa hoặc lượng hóa phổ quát (ví dụ: ai tương đương không ai hoặc mọi người).
  • Về tình thái hỏi: Câu hỏi chính danh thể hiện tình thái tìm kiếm thông tin chân thực; câu hỏi tu từ mang tình thái áp đặt nhận thức, đánh giá và định hướng kết luận.

Chương 3: Mệnh đề ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ

Chương 3 đi sâu vào bản chất ngữ nghĩa ngầm ẩn và cơ chế tạo nghĩa của câu hỏi tu từ:

• Đặc trưng ngữ cảnh: Câu hỏi tu từ đòi hỏi ngữ cảnh kích hoạt chặt chẽ, xuất hiện sau một phát ngôn, sự việc hoặc một tiền giả định có sẵn trong giao tiếp cần được phản hồi hoặc điều chỉnh.
• Cơ chế hình thành mệnh đề ngầm ẩn:
  • Quy tắc chuyển đổi cực tính: Câu có hình thức khẳng định tạo mệnh đề ngầm ẩn phủ định; câu có hình thức phủ định tạo mệnh đề ngầm ẩn khẳng định.
  • Sự kết hợp giữa nội dung mệnh đề hạt nhân với tri thức nền (background knowledge) và lẽ thường (topos) để người tiếp nhận giải mã phán đoán đích thực.
• Tính chất đa thanh và các chủ thể ý kiến: Luận án chứng minh câu hỏi tu từ là phát ngôn đa thanh điển hình:
  • Người nói (Locuteur): Người phát ngôn câu hỏi.
  • Chủ ngôn 1 (Énonciateur 1): Đại diện cho ý kiến/tiền giả định đang bị chất vấn (thường là người đối thoại hoặc ý kiến xã hội).
  • Chủ ngôn 2 (Énonciateur 2): Đại diện cho phán đoán khẳng định/phủ định ngầm ẩn mà người nói đồng nhất quan điểm.
• Tình thái đánh giá ngầm ẩn: Phân tích các phương tiện ngôn ngữ biểu thị tình thái chủ quan (ngữ điệu, tiểu từ tình thái, các phó từ đánh giá) làm tăng cường độ xác tín hoặc thái độ mỉa mai, bất bình, chối bỏ của người nói.

Chương 4: Câu hỏi tu từ trong hoạt động giao tiếp

Chương 4 phân tích chức năng hành chức của câu hỏi tu từ trong thực tế giao tiếp:

• Biểu hiện các hành vi ngôn ngữ gián tiếp:
  • Hành vi bác bỏ: Bác bỏ trực tiếp nhận định hoặc quan điểm của người khác một cách dứt khoát.
  • Hành vi từ chối hoặc chấp thuận gián tiếp: Từ chối một lời đề nghị, yêu cầu mà không dùng từ chối trực diện, hoặc chấp thuận với thái độ hiển nhiên.
  • Hành vi phản bác hành động/việc làm: Thể hiện sự phản đối đối với hành vi thực tế của đối tác giao tiếp.
  • Thực hiện đồng thời nhiều hành vi: Một phát ngôn vừa chất vấn, vừa bác bỏ, vừa biểu lộ cảm xúc (khiển trách, mỉa mai).
• Chức năng lập luận trong diễn ngôn: Câu hỏi tu từ đóng vai trò như một luận cứ định hướng kết luận mạnh mẽ, tận dụng lẽ thường để người nghe tự rút ra kết luận tất yếu mà không cần người nói tuyên bố trực diện.
• Đặc trưng văn hóa giao tiếp của người Việt: Thể hiện chiến lược giao tiếp gián tiếp, vừa giữ gìn tế nhị hoặc ngược lại tạo tính sắc bén, thuyết phục cao trong tranh luận, phản ánh thói quen đối thoại và tâm lý văn hóa ứng xử của người Việt.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Xác lập mô hình nghiên cứu toàn diện: Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu đầu tiên trong Việt ngữ học về câu hỏi tu từ theo hướng tiếp cận ngữ nghĩa – ngữ dụng, kết hợp hài hòa các khung lý thuyết hành vi ngôn ngữ, tình thái, lập luận và đa thanh.
2. Xác định lại vị thế của thành tố hỏi: Bác bỏ quan điểm xem thành tố hỏi chỉ là hình thức rỗng; chứng minh thành tố hỏi giữ vai trò bản chất trong việc thiết lập chiến thuật chất vấn và cơ chế tương tác đối thoại.
3. Làm rõ cơ chế hình thành mệnh đề ngầm ẩn: Hệ thống hóa các khuôn hỏi, quy luật đối lập cực tính và cơ chế giải mã ngữ nghĩa ngầm ẩn dựa trên sự tương tác giữa cấu trúc ngôn ngữ và ngữ cảnh giao tiếp.
4. Bổ sung tư liệu cho ngôn ngữ học đại cương: Đóng góp dữ liệu thực nghiệm tiếng Việt cho lý thuyết hành động ngôn từ gián tiếp, hiện tượng đa thanh và ngữ pháp chức năng.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Ứng dụng trong giảng dạy và nghiên cứu: Cung cấp tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy các chuyên đề Ngữ dụng học, Ngữ pháp tiếng Việt, Tu từ học và Phân tích diễn ngôn ở bậc đại học và sau đại học; hỗ trợ giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ trong việc rèn luyện kỹ năng giải mã hàm ngôn.
2. Ứng dụng trong biên soạn từ điển và dịch thuật: Cung cấp cơ sở miêu tả ngữ nghĩa các khuôn hỏi, quán ngữ tình thái và tiểu từ phục vụ xử lý từ điển học cũng như dịch thuật hai chiều Việt – ngoại ngữ và dịch máy tự động.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Phạm vi đối tượng: Luận án khu biệt nghiên cứu câu hỏi tu từ theo nghĩa hẹp (ngầm ẩn phán đoán khẳng định/phủ định có đối lập cực tính), chưa bao quát toàn diện các dạng thức câu hỏi tu từ theo nghĩa rộng (câu hỏi cảm thán, câu hỏi cầu khiến gián tiếp).
• Nguồn ngữ liệu: Ngữ liệu khảo sát chủ yếu tập trung vào văn học, báo chí và khẩu ngữ sinh hoạt đời thường; chưa mở rộng khảo sát định lượng trên quy mô ngữ đoàn lớn (corpus) ở các phong cách chức năng hành chính – công vụ hay văn bản khoa học.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Nghiên cứu đối chiếu cấu trúc và cơ chế ngữ dụng của câu hỏi tu từ tiếng Việt với các ngôn ngữ khác (tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Hán) nhằm tìm kiếm các quy luật phổ quát và đặc thù loại hình.
• Mở rộng phân tích các dạng câu hỏi phi chính danh khác dưới góc độ phân tích diễn ngôn hội thoại và ngữ dụng học tri nhận.
• Ứng dụng các kết quả nghiên cứu ngữ nghĩa – ngữ dụng vào việc xây dựng quy tắc nhận diện hàm ngôn trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và trí tuệ nhân tạo.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Ngôn ngữ học: Tham khảo khung phân tích kết hợp giữa lý thuyết hành vi ngôn từ, tình thái, lập luận và tính đa thanh trong việc xử lý các hiện tượng ngữ dụng – ngữ nghĩa phức tạp. Chương 1 và Chương 3 là phần đáng tham khảo về phương pháp luận và kỹ thuật phân tích cấu trúc ngầm ẩn.
• Giảng viên chuyên ngành Việt ngữ học và Ngôn ngữ học ứng dụng: Sử dụng Chương 2 và Chương 4 làm tư liệu giảng dạy thực hành về ngữ pháp chức năng tiếng Việt, các chiến thuật giao tiếp hội thoại và phương thức biểu đạt hành vi gián tiếp.
• Chuyên gia dịch thuật và biên soạn từ điển: Tham khảo hệ thống khuôn hỏi, các phương tiện ngôn ngữ biểu thị tình thái và quy tắc chuyển đổi cực tính để nâng cao độ chính xác trong chuyển ngữ hàm ngôn văn học và diễn ngôn báo chí.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa câu hỏi tu từ theo nghĩa hẹp khác với nghĩa rộng như thế nào?

Theo luận án, câu hỏi tu từ theo nghĩa rộng là tất cả các câu có hình thức nghi vấn nhưng không đòi hỏi cung cấp thông tin (câu hỏi không chính danh, thực hiện các hành vi ngôn ngữ gián tiếp nói chung). Trong khi đó, câu hỏi tu từ theo nghĩa hẹp (đối tượng chính của luận án) là những câu có hình thức nghi vấn, luôn ngầm ẩn một nội dung phán đoán khẳng định hoặc phủ định, và có lực ngôn trung là sự xác nhận về cực đối lập với hình thức biểu hiện của câu (câu chứa từ phủ định ngầm ẩn ý khẳng định, câu không chứa từ phủ định ngầm ẩn ý phủ định).

2. Tác giả chứng minh sự tồn tại và giá trị của thành tố hỏi trong câu hỏi tu từ bằng luận cứ nào?

Tác giả bác bỏ quan điểm cho rằng thành tố hỏi chỉ là vỏ bọc hình thức thuần túy. Luận án chứng minh thành tố hỏi mang giá trị nội dung và chức năng ngữ dụng cụ thể: nó thực hiện chiến thuật chất vấn (questioning/challenging), tạo nên áp lực đối thoại buộc người nghe phải suy xét lại tiền giả định của mình, định hướng người nghe đến kết luận ngầm ẩn thông qua các thao tác lập luận chứ không đơn thuần tiếp nhận một phát ngôn trần thuật tĩnh tại.

3. Cấu trúc đa thanh trong câu hỏi tu từ được phân tích gồm những chủ thể nào?

Trong một phát ngôn câu hỏi tu từ, cấu trúc đa thanh bao gồm:

• Người nói (Locuteur): Người chịu trách nhiệm về toàn bộ phát ngôn phát ra.
• Chủ ngôn 1 (Énonciateur 1): Chủ thể chịu trách nhiệm về ý kiến, quan điểm hoặc sự tình xuất phát điểm đang bị đưa ra chất vấn/bác bỏ.
• Chủ ngôn 2 (Énonciateur 2): Chủ thể chịu trách nhiệm về nội dung phán đoán khẳng định hoặc phủ định ngầm ẩn mà người nói đồng nhất quan điểm.

4. Luận án chỉ ra những chức năng giao tiếp gián tiếp chủ yếu nào của câu hỏi tu từ?

Câu hỏi tu từ thực hiện các hành vi ngôn ngữ gián tiếp cơ bản gồm: hành vi bác bỏ quan điểm/nhận định của đối thoại; hành vi từ chối hoặc chấp thuận một yêu cầu, đề nghị; hành vi phản bác các hành động, việc làm thực tế; và khả năng thực hiện đồng thời nhiều hành vi gián tiếp kết hợp biểu lộ thái độ, cảm xúc (mỉa mai, trách móc, khẳng định chân lý).

---

Kết luận

Luận án "Ngữ nghĩa – Ngữ dụng câu hỏi tu từ tiếng Việt" của Lê Thị Thu Hoài đã giải quyết một cách tường minh vấn đề cấu trúc và cơ chế hành chức của câu hỏi tu từ trong tiếng Việt. Bằng cách tiếp cận định tính kết hợp phân tích ngữ nghĩa, ngữ dụng học và phân tích diễn ngôn, công trình đã chứng minh mối quan hệ hữu cơ giữa hình thức nghi vấn, tính đa thanh, ý nghĩa tình thái và mệnh đề ngầm ẩn đối lập cực tính. Các kết quả nghiên cứu không chỉ lấp đầy khoảng trống lý luận về câu hỏi phi chính danh trong Việt ngữ học mà còn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho công tác giảng dạy ngôn ngữ, dịch thuật và nghiên cứu giao tiếp văn hóa người Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng Phải chăng, Hay là, Không biết, Biết, Liệu hoặc kết thúc bằng chăng, không biết, nhỉ, đây, bao giờ bày tỏ một thái độ phân vân, không quả quyết, ngờ vực, ngần ngại đối với tính chân xác của mệnh đề được biểu thị trong câu. 6/ Câu nghi vấn có giá trị cảm thán Đó là những câu đi kèm với các từ ngữ nghi vấn như biết mấy, biết bao, bao nhiêu, nhƣờng nào, Sao. Có thể nói, với cách phân chia này, các câu hỏi tu từ mà chúng tôi quan tâm đã có một vị trí xác định trong hệ thống câu hỏi tiếng Việt. Những câu hỏi này có những giá trị ngôn trung đặc trưng.

Chúng trở thành một tiểu loại trong hệ thống phân loại câu hỏi tiếng Việt. Rõ ràng là việc nhìn câu hỏi dưới góc độ ngữ dụng, 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] góc độ hành chức của chúng đã cho ta những phát hiện mới, những nhìn nhận mới về câu hỏi. Khi đã được công nhận một vị trí, vai trò xác định trong hệ thống ngôn ngữ thì việc cần phải tiến hành nghiên cứu chúng một cách nghiêm túc như là một đối tượng cụ thể, độc lập là điều nên làm và cần làm. Với lý do này chúng tôi đã quyết định chọn nhóm câu hỏi này là đối tượng nghiên cứu của mình.

Với mong muốn thử xác lập cấu trúc ngữ nghĩa – ngữ dụng chung của chúng cũng như tìm hiểu các cơ chế, điều kiện hình thành và cách thức hoạt động của nhóm những câu hỏi này trong hoạt động giao tiếp. Những quan niệm về câu hỏi tu từ Như mọi người đều biết, đối với ngôn ngữ học truyền thống, khái niệm câu hỏi tu từ thường để chỉ những câu “về hình thức là câu hỏi mà về thực chất là câu khẳng định hoặc phủ định có cảm xúc (…). Nó có dạng không đòi hỏi câu trả lời mà chỉ nhằm tăng cƣờng tính diễn cảm của phát ngôn” [39]; có nghĩa là đối tượng chủ yếu được nhìn dưới góc độ phong cách học. Tuy nhiên, trong các tài liệu nghiên cứu hiện nay, thuật ngữ câu hỏi tu từ (rhetorical questions) có thể được hiểu với nội hàm rộng hơn, và có thể hiểu theo những nghĩa rộng hẹp khác nhau.

Theo đó, câu hỏi tu từ theo nghĩa rộng, hay còn được gọi là câu nghi vấn tu từ học, “là những câu nghi vấn không cần sự trả lời” [1] (xem thêm [52], [62], [76]). Có nghĩa là, chúng là những câu có hình thức hỏi nhưng lại không đòi hỏi cung cấp thông tin, chúng mang những giá trị ngôn trung khác, thực hiện những hành vi ngôn ngữ tại lời gián tiếp khác. Nghĩa là, chúng sẽ tương đương với khái niệm câu hỏi không chính danh. Còn câu hỏi tu từ theo nghĩa hẹp là những câu “có lực ngôn trung là một sự xác nhận về cực đối lập với cái mà câu hỏi thể hiện” [Sadock, 1971, 1974].

Tức là, “một câu hỏi tu từ khẳng định sẽ có lực ngôn trung là một sự xác nhận phủ định, còn một câu hỏi tu từ phủ định sẽ có lực ngôn trung là một sự xác nhận khẳng định” [73] (xem thêm [65], [82]). 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhóm câu hỏi mà chúng tôi quan tâm ở đây là những câu hỏi tu từ được quan niệm theo nghĩa hẹp. Cũng có một số tác giả muốn cụ thể hóa hơn trong việc định danh đối tượng, chẳng hạn như: Nguyễn Kim Thản (1964) đã gọi chúng là câu nghi vấn – khẳng định và câu nghi vấn – phủ định; hay Hồ Lê (1976) lại 17ung thuật ngữ câu hỏi xác nhận – khẳng định và câu hỏi xác nhận – phủ định; còn Cao Xuân Hạo (2004) thì gọi chúng là câu nghi vấn có giá trị khẳng định và câu nghi vấn có giá trị phủ định… Chúng tôi thấy rằng, việc sử dụng thuật ngữ câu hỏi tu từ, xét ở một khía cạnh nào đó, chưa thực sự thỏa đáng, cũng như chưa khu biệt rõ đối tượng. Tuy nhiên, sử dụng những thuật ngữ giống Nguyễn Kim Thản, Hồ Lê hay Cao Xuân Hạo, xét về mặt hình thức là khá dài dòng, hơn nữa chúng không hẳn là thuật ngữ mang tính định danh đối tượng mà thiên về miêu tả đối tượng, khi mà đã sử dụng kết hợp cả hình thức và nội dung (cái biểu đạt và cái được biểu đạt/hành động trực tiếp và hành động gián tiếp) của đối tượng để gọi tên.

Vì thế, chúng tôi vẫn quyết định sử dụng thuật ngữ câu hỏi tu từ (tương đương với thuật ngữ trong tiếng Anh: rhetorical question) để chỉ nhóm đối tượng mang những đặc điểm chính như sau: - Có hình thức nghi vấn. - Bao giờ cũng ngầm ẩn một nội dung phán đoán khẳng định hay phủ định. - Câu có chứa từ phủ định thì ngầm ẩn nội dung khẳng định mệnh đề tƣơng ứng và ngƣợc lại câu không chứa từ phủ định lại ngầm ẩn nội dung phủ định mệnh đề tƣơng ứng. Trong những trường hợp cần phân biệt giữa hai cái giá trị ngôn trung khẳng định và phủ định mà chúng thể hiện, chúng tôi sẽ chú thích thêm là câu hỏi tu từ có giá trị khẳng định và câu hỏi tu từ có giá trị phủ định.

Câu hỏi tu từ - những nghiên cứu và những vấn đề tồn tại Như chúng tôi đã từng đề cập đến ở trên, với cách tổ chức chất liệu ngôn ngữ và phương thức biểu đạt nghĩa mang đặc trưng riêng biệt, câu hỏi tu từ từ lâu đã được các nhà Việt ngữ học quan tâm, chú ý. Tuy nhiên, sự quan tâm này chưa thực sự thỏa đáng vì hầu nhưng các tác giả vẫn chưa thực sự coi nó là một đối tượng nghiên cứu riêng biệt, độc lập và hoàn chỉnh. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Một số tác giả, khi miêu tả hệ thống ngữ pháp tiếng Việt đã đề cập đến những phát ngôn này như là một hiện tượng ngữ pháp đặc biệt. Thậm chí có những tác giả còn không xếp nó vào nhóm những câu nghi vấn, mặc dù chúng có sự xuất hiện của các đại từ nghi vấn, mà thường chỉ chú ý đến cái ý nghĩa biểu hiện của câu nên đã xếp chúng vào nhóm những câu phủ định hoặc khẳng định.

Chúng được xem như là những hình thức phủ định hoặc khẳng định đặc biệt trong tiếng Việt cần có sự chú thích riêng. Có thể kể ra ở đây như các tác giả Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Phạm Duy Khiêm trong Việt Nam văn phạm, đã không đưa ra khái niệm câu hỏi tu từ mà ông chỉ bàn đến vị trí của từ phủ định trong các trường hợp câu phủ định có tiếng phiếm chỉ đại danh từ, như: ai, ngƣời nào, cái gì … đứng làm chủ từ và câu phủ định không có từ phủ định. Các tác giả này đã đưa ra nhận xét như sau: Thƣờng có những câu theo hình thức nghi vấn chính là câu phủ định rất mạnh. Cái nghĩa phủ định của câu ấy có thể mạnh hơn nữa khi ta đặt tiếng “nào” ở đầu câu, trƣớc đại danh từ đứng làm chủ từ; hay từ “đâu” cũng biểu diễn cái ý phủ định đó.

Tương tự như vậy, trong cuốn “Ngữ pháp tiếng Việt – Câu”, Hoàng Trọng Phiến (1980), khi đề cập đến các câu kể khẳng định và phủ định, đã chú thích về sự tồn tại của những câu hỏi này như là một cách cấu tạo câu khẳng định và phủ định đặc biệt trong tiếng Việt: “Ngoài ra còn dùng từ phủ định với từ phiếm chỉ để khẳng định” hay “Trong ngôn ngữ nói hàng ngày còn có thể thấy lối nói phủ định kiểu: làm gì có chuyện ấy?. Có thể thấy những tác giả này mới chỉ đưa ra những nhận xét chung chung về kiểu câu này, chủ yếu dựa trên cái hình thức hỏi và ý nghĩa ngầm ẩn khẳng định và phủ định của câu, từ đó xem chúng như là những trường hợp ngoại lệ của câu hỏi hoặc của các câu tường thuật. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong khi đó, một số tác giả khác thì đã đề cập đến khái niệm và sử dụng đích danh thuật ngữ các “câu hỏi tu từ” trong những nghiên cứu của mình, nhưng lại thường gộp chúng vào trong cùng một nhóm những câu hỏi không chính danh khác. Hay như chúng tôi đã từng nói đến ở phần trên, đó là một quan niệm về câu hỏi tu từ theo nghĩa rộng, nó bao gồm tất cả những trường hợp câu có hình thức hỏi nhưng lại mang một giá trị ngôn trung khác.

Tiêu biểu cho quan niệm này có thể kể đến các tác giả như Diệp Quang Ban (1987), Hoàng Trọng Phiến (1980)… Tác giả Diệp Quang Ban, trong “Ngữ pháp tiếng Việt phổ thông – tập 2”, khi phân loại câu theo mục đích phát ngôn có đề cập đến loại câu “nghi vấn tu từ học”: “Đó là cách dùng câu nghi vấn không cần sự trả lời và nhiều khi hỏi về những điều đã biết, nhằm thu hút sự quan tâm và làm cho thể văn trở nên hoạt bát”[1]. Cũng như vậy, Hoàng Trọng Phiến đã đề cập đến khái niệm câu hỏi tu từ mà “nội dung các câu hỏi này không cần trả lời. Hỏi nhằm đạt đến sự đồng tình của ngƣời nghe, ngƣời đọc” [52]. Tuy nhiên, tác giả cũng đã nhìn nhận thấy bản chất sâu xa của vấn đề khi nhấn mạnh rằng: “Cái khó thuộc về cách cấu tạo (khẳng định, phủ định), trong khẩu ngữ, có khi câu có hình thức khẳng định mà nội dung lại phủ định và ngƣợc lại”.

Song, tác giả cũng mới chỉ dừng lại ở việc nêu hiện tượng và một số ví dụ cụ thể mà thôi… Có thể nói, xác định rõ đối tượng này với những đặc trưng cơ bản về hình thức và nội dung hơn cả là tác giả Nguyễn Kim Thản (1964). Trong Nghiên cứu về ngữ pháp tiếng Việt, tập hai, Nguyễn Kim Thản, đã sử dụng thuật ngữ “câu nghi vấn tu từ học” để chỉ nhóm đối tượng này. Tác giả đã định nghĩa chúng như sau: “Đó là những câu nghi vấn không đòi hỏi ai trả lời và là hình thức vận dụng linh hoạt ngôn ngữ của tác giả. Nó làm cho lời văn thêm sắc bén.

Nó có thể kết cấu nhƣ những câu nghi vấn chân chính, đặc biệt trong ngôn ngữ viết nó còn có sự tham gia của các ngữ khí từ: ru, chăng, chăng tá…”[62]. Đi sâu hơn nữa, Nguyễn Kim Thản còn phân biệt hai loại câu nghi vấn tu từ học, đó là: - Câu nghi vấn – phủ định: là câu có phương thức biểu thị của câu nghi vấn nhưng thực chất là phủ định, thường dùng trong đối thoại nhằm nhấn mạnh ý nghĩa phủ định hay phản bác lại ý kiến của người khác. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.