Luận án tiến sĩ về ngữ nghĩa và ngữ dụng câu hỏi tu từ tiếng Việt

Luận án tiến sĩ phân tích ngữ nghĩa ngữ dụng câu hỏi tu từ tiếng việt luận án ts lý luận ngôn ngữ 62 22 01 01, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức

• Tác giả: Lê Thị Thu Hoài
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đông
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Ngữ nghĩa – Ngữ dụng câu hỏi tu từ tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: HỎI VÀ CÂU HỎI TU TỪ - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN
• 1.1. Câu hỏi và câu hỏi tu từ
• 1.2. Câu hỏi tu từ và hệ thống phân loại câu hỏi tiếng Việt
• 1.3. Những quan niệm về câu hỏi tu từ
• 1.4. Câu hỏi tu từ - những nghiên cứu và những vấn đề tồn tại
• 1.5. Lý thuyết hành động ngôn từ và hành động hỏi
• 1.5.1. Lý thuyết hành động ngôn từ
• 1.5.2. Hành động trực tiếp và hành động gián tiếp
• 1.5.3. Hành động hỏi và câu hỏi
• 1.6. Tình thái trong ngôn ngữ
• 1.6.1. Khái niệm tình thái
• 1.6.2. Các kiểu ý nghĩa tình thái
• 1.7. Lập luận trong ngôn ngữ
• 1.8. Đa thanh trong ngôn ngữ
• 1.9. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: THÀNH TỐ HỎI TRONG CÂU HỎI TU TỪ
• 2.1. Những khuôn hỏi thường gặp trong câu hỏi tu từ
• 2.2. Các kiểu cấu trúc hỏi cơ bản của câu hỏi tu từ có giá trị khẳng định
• 2.3. Các kiểu cấu trúc hỏi cơ bản của câu hỏi tu từ có giá trị phủ định
• 2.4. Câu hỏi tu từ được cấu tạo bởi những cấu trúc hỏi đặc biệt
• 2.5. Ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ
• 2.6. Cơ chế và điều kiện hình thành ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ
• 2.7. Những bằng chứng về sự tồn tại ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ
• 2.8. Chất vấn – một chiến thuật đối thoại của câu hỏi tu từ
• 2.9. Thành tố hỏi trong câu hỏi tu từ và câu hỏi chính danh
• 2.10. Đại từ nghi vấn trong câu hỏi tu từ và câu hỏi chính danh
• 2.11. Sự khác biệt về tình thái hỏi trong câu hỏi tu từ và câu hỏi chính danh
• 2.12. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: MỆNH ĐỀ NGẦM ẨN TRONG CÂU HỎI TU TỪ
• 3.1. Đặc trưng ngữ cảnh của câu hỏi tu từ
• 3.2. Cơ chế hình thành các mệnh đề ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ
• 3.3. Các chủ thể ý kiến trong câu hỏi tu từ
• 3.4. Câu hỏi tu từ có phải là những phát ngôn đa thanh điển hình?
• 3.5. Các chủ ngôn trong câu hỏi tu từ
• 3.6. Tình thái đánh giá ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ
• 3.6.1. Đặc trưng tình thái đánh giá ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ
• 3.6.2. Các phương tiện ngôn ngữ tham gia vào việc thể hiện những đánh giá tình thái trong câu hỏi tu từ
• 3.7. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: CÂU HỎI TU TỪ TRONG HOẠT ĐỘNG GIAO TIẾP
• 4.1. Câu hỏi tu từ dưới góc độ lý thuyết hành vi ngôn ngữ
• 4.2. Câu hỏi tu từ với chức năng biểu hiện các hành vi ngôn ngữ gián tiếp
• 4.3. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng bác bỏ
• 4.4. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng từ chối hay chấp thuận gián tiếp
• 4.5. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng phản bác trước những hành động, việc làm của người khác
• 4.6. Trong những ngữ cảnh nhất định, câu hỏi tu từ có thể thực hiện một số hành động gián tiếp khác
• 4.7. Câu hỏi tu từ có thể đồng thời thực hiện những hành động gián tiếp khác nhau
• 4.8. Câu hỏi tu từ với chức năng lập luận trong ngôn ngữ
• 4.9. Câu hỏi tu từ - một đặc trưng văn hóa giao tiếp của người Việt
• 4.10. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• NGUỒN NGỮ LIỆU PHỤC VỤ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng câu hỏi tu từ trong tiếng Việt

Nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng của câu hỏi tu từ trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Câu hỏi tu từ không chỉ đơn thuần là những câu hỏi mà còn mang trong mình những giá trị ngữ nghĩa sâu sắc. Chúng thường được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày và trong các tác phẩm văn học, thể hiện sự phong phú của ngôn ngữ Việt. Việc tìm hiểu về chúng giúp làm sáng tỏ mối quan hệ giữa hình thức và nội dung, cũng như vai trò của chúng trong giao tiếp.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của câu hỏi tu từ

Câu hỏi tu từ là những câu có hình thức nghi vấn nhưng không yêu cầu câu trả lời. Chúng thường ngầm chứa những phán đoán khẳng định hoặc phủ định. Đặc điểm này khiến cho câu hỏi tu từ trở thành một công cụ giao tiếp mạnh mẽ, thể hiện thái độ và cảm xúc của người nói.

1.2. Vai trò của câu hỏi tu từ trong giao tiếp

Câu hỏi tu từ đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện ý kiến, cảm xúc và thái độ của người nói. Chúng không chỉ giúp tạo ra sự tương tác mà còn làm phong phú thêm ngữ cảnh giao tiếp, từ đó nâng cao hiệu quả truyền đạt thông điệp.

II. Những thách thức trong nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng câu hỏi tu từ

Mặc dù câu hỏi tu từ đã được nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc phân tích và hiểu rõ ngữ nghĩa của chúng. Các nhà nghiên cứu thường gặp khó khăn trong việc xác định các yếu tố ngữ dụng và ngữ nghĩa liên quan đến câu hỏi tu từ. Điều này đòi hỏi một phương pháp nghiên cứu chặt chẽ và hệ thống.

2.1. Khó khăn trong việc phân loại câu hỏi tu từ

Việc phân loại câu hỏi tu từ thành các nhóm khác nhau dựa trên ngữ nghĩa và ngữ dụng là một thách thức lớn. Các nhà nghiên cứu cần phải xác định rõ ràng các tiêu chí phân loại để có thể hiểu rõ hơn về chức năng của chúng trong giao tiếp.

2.2. Thiếu hụt tài liệu nghiên cứu

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về câu hỏi tu từ, nhưng tài liệu vẫn còn hạn chế. Điều này gây khó khăn cho việc tổng hợp và hệ thống hóa các kiến thức hiện có, từ đó ảnh hưởng đến sự phát triển của lĩnh vực này.

III. Phương pháp nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng câu hỏi tu từ

Để nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ dụng của câu hỏi tu từ, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa, phân tích ngữ dụng và nghiên cứu trường hợp cụ thể trong giao tiếp.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của câu hỏi tu từ

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các giá trị ngữ nghĩa của câu hỏi tu từ trong các ngữ cảnh khác nhau. Điều này bao gồm việc tìm hiểu các mệnh đề ngầm ẩn và ý nghĩa của chúng trong giao tiếp.

3.2. Nghiên cứu ngữ dụng trong giao tiếp

Nghiên cứu ngữ dụng giúp hiểu rõ hơn về cách thức mà câu hỏi tu từ được sử dụng trong giao tiếp thực tế. Điều này bao gồm việc phân tích các tình huống giao tiếp cụ thể và vai trò của câu hỏi tu từ trong đó.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu câu hỏi tu từ trong tiếng Việt

Nghiên cứu câu hỏi tu từ không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Chúng có thể được áp dụng trong việc dạy và học ngôn ngữ, cũng như trong việc phát triển kỹ năng giao tiếp.

4.1. Ứng dụng trong giáo dục ngôn ngữ

Việc hiểu rõ về câu hỏi tu từ có thể giúp giáo viên và học sinh nâng cao kỹ năng giao tiếp. Các bài học có thể được thiết kế để giúp học sinh nhận diện và sử dụng câu hỏi tu từ một cách hiệu quả.

4.2. Ứng dụng trong giao tiếp hàng ngày

Câu hỏi tu từ có thể được sử dụng để thể hiện thái độ và cảm xúc trong giao tiếp hàng ngày. Việc nắm vững cách sử dụng chúng sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp và tạo ra những cuộc trò chuyện thú vị hơn.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu câu hỏi tu từ trong tiếng Việt

Nghiên cứu câu hỏi tu từ trong tiếng Việt mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà ngôn ngữ học. Việc hiểu rõ về ngữ nghĩa và ngữ dụng của chúng không chỉ giúp làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc phát triển các ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp.

5.1. Tương lai của nghiên cứu câu hỏi tu từ

Nghiên cứu câu hỏi tu từ sẽ tiếp tục phát triển và mở rộng, với nhiều phương pháp và cách tiếp cận mới. Điều này sẽ giúp làm sáng tỏ hơn về vai trò của chúng trong ngôn ngữ và giao tiếp.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nhà nghiên cứu nên tiếp tục khám phá các khía cạnh khác nhau của câu hỏi tu từ, bao gồm cả việc so sánh với các ngôn ngữ khác. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ học và ngữ dụng học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------  ------ LÊ THỊ THU HOÀI NGỮ NGHĨA – NGỮ DỤNG CÂU HỎI TU TỪ TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI – 2013 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------  ------ LÊ THỊ THU HOÀI NGỮ NGHĨA – NGỮ DỤNG CÂU HỎI TU TỪ TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 62 22 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1- TS. LÊ ĐÔNG 2- GS. VŨ ĐỨC NGHIỆU HÀ NỘI – 2013 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỤC LỤC Mở đầu 1 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3 3. Mục đích và nhiệm vụ của luận án 5 4. Những đóng góp của luận án 6 5. Phƣơng pháp và tƣ liệu nghiên cứu 8 6. Bố cục của luận án 9 Chương 1: Hỏi và câu hỏi tu từ - Những vấn đề lý thuyết liên quan 12 1. Câu hỏi và câu hỏi tu từ 12 1. Câu hỏi tu từ và hệ thống phân loại câu hỏi tiếng Việt 12 1. Những quan niệm về câu hỏi tu từ 16 1. Câu hỏi tu từ - những nghiên cứu và những vấn đề tồn tại 17 1. Lý thuyết hành động ngôn từ và hành động hỏi 24 1. Lý thuyết hành động ngôn từ 24 1. Hành động trực tiếp và hành động gián tiếp 27 1. Hành động hỏi và câu hỏi 28 1. Tình thái trong ngôn ngữ 31 1. Khái niệm tình thái 31 1. Các kiểu ý nghĩa tình thái 34 1. Lập luận trong ngôn ngữ 38 1. Đa thanh trong ngôn ngữ 40 1. Tiểu kết 43 Chương 2: Thành tố hỏi trong câu hỏi tu từ 45 2. Những khuôn hỏi thƣờng gặp trong câu hỏi tu từ 45 2. Các kiểu cấu trúc hỏi cơ bản của câu hỏi tu từ có giá trị khẳng 45 định 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các kiểu cấu trúc hỏi cơ bản của câu hỏi tu từ có giá trị phủ 51 định 2. Câu hỏi tu từ được cấu tạo bởi những cấu trúc hỏi đặc biệt 61 2. Ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ 62 2. Cơ chế và điều kiện hình thành ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ 64 2. Những bằng chứng về sự tồn tại ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ 71 2. Chất vấn – một chiến thuật đối thoại của câu hỏi tu từ 81 2. Thành tố hỏi trong câu hỏi tu từ và câu hỏi chính danh 85 2. Đại từ nghi vấn trong câu hỏi tu từ và câu hỏi chính danh 85 2. Sự khác biệt về tình thái hỏi trong câu hỏi tu từ và câu hỏi 91 chính danh 2. Tiểu kết 93 Chương 3: Mệnh đề ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ 95 3. Đặc trƣng ngữ cảnh của câu hỏi tu từ 95 3. Cơ chế hình thành các mệnh đề ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ 107 3. Các chủ thể ý kiến trong câu hỏi tu từ 117 3. Câu hỏi tu từ có phải là những phát ngôn đa thanh điển hình? 117 3. Các chủ ngôn trong câu hỏi tu từ 122 3. Tình thái đánh giá ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ 129 3. Đặc trưng tình thái đánh giá ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ 129 3. Các phương tiện ngôn ngữ tham gia vào việc thể hiện những 133 đánh giá tình thái trong câu hỏi tu từ 3. Tiểu kết 149 Chương 4: Câu hỏi tu từ trong hoạt động giao tiếp 151 4. Câu hỏi tu từ dƣới góc độ lý thuyết hành vi ngôn ngữ 151 4. Câu hỏi tu từ với chức năng biểu hiện các hành vi ngôn ngữ gián tiếp 153 4. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng bác bỏ 154 4. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng từ chối hay chấp thuận gián 162 tiếp 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng phản bác trước những hành 163 động, việc làm của người khác 4. Trong những ngữ cảnh nhất định, câu hỏi tu từ có thể thực hiện 165 một số hành động gián tiếp khác 4. Câu hỏi tu từ có thể đồng thời thực hiện những hành động gián 168 tiếp khác nhau 4. Câu hỏi tu từ với chức năng lập luận trong ngôn ngữ 170 4. Câu hỏi tu từ - một đặc trƣng văn hóa giao tiếp của ngƣời Việt 176 4. Tiểu kết 178 Kết luận 180 Danh mục công trình khoa học của tác giả liên quan đến luận án 184 Nguồn ngữ liệu phục vụ nghiên cứu của luận án 185 Tài liệu tham khảo 187 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong mấy chục năm trở lại đây, nhân tố con người trong ngôn ngữ trở thành mối quan tâm đặc biệt của ngôn ngữ học và của một số lĩnh vực khoa học khác quan tâm đến ngôn ngữ như là một đối tượng, một nhân tố trong quá trình giải quyết nhiệm vụ của mình như: logic học, triết học, tâm lý học … Xu hướng đó mở ra những tiền đề thúc đẩy, đặt ra những nhiệm vụ nghiên cứu sâu hơn hàng loạt các hiện tượng ngôn ngữ, và câu hỏi là một trong những đối tượng đã được nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm. Trước hết, bởi nó là một dạng hành vi ngôn ngữ phổ biến trong giao tiếp và nhận thức, trong đó có những kiểu câu gắn liền với những vai trò mang tính ổn định cao trong giao tiếp cũng như trong đối thoại. Những câu hỏi, mà ở đây chúng tôi gọi là câu hỏi tu từ, là một trong những đối tượng quan tâm và cần được quan tâm như thế. Câu hỏi tu từ là một trong những loại câu xuất hiện đặc biệt phổ biến trong giao tiếp hàng ngày và trong cả những phạm vi phong cách chức năng khác của ngôn ngữ, chẳng hạn như, trong các tác phẩm văn học, trong các văn bản mang tính nghị luận, chính luận … Dĩ nhiên, tần số xuất hiện của chúng trong các văn bản cụ thể còn phụ thuộc vào chiến lược lựa chọn các hình thái biểu hiện của từng cá nhân và các nhân tố khác của tình huống giao tiếp. Song, điều đó cũng đủ nói lên rằng, những dạng câu hỏi như vậy có một vai trò quan trọng trong hiện thực giao tiếp. Cao Xuân Hạo, trong một khảo cứu về ngữ pháp chức năng tiếng Việt, đã cho chúng ta những con số có ý nghĩa, dù rằng đó chỉ là những số liệu trong khuôn khổ một tác phẩm văn học của một tác giả: “… mức thông dụng của loại câu này vƣợt xa các loại câu có giá trị ngôn trung gián tiếp khác. Trong truyện Kiều có 374 câu có hình thức nghi vấn thì có tới 229 câu có giá trị phủ định, chỉ có 125 câu là câu hỏi chính danh. Cũng trong truyện Kiều, có 339 câu có giá trị phủ định thì chỉ có 110 câu có hình thức phủ định (có dùng vị từ phủ định nhƣ: không, chƣa, chẳng), còn lại (229 câu) là những câu nghi vấn. Số câu nghi vấn có giá trị khẳng định là 20”. [28;404] 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Những câu hỏi như vậy, mặc dù hình thức cấu tạo và các đặc trưng ngữ nghĩa – ngữ dụng cụ thể của chúng ở mỗi một ngôn ngữ có thể không giống nhau nhưng cũng đủ là một hiện tượng phổ biến ở nhiều ngôn ngữ, thậm chí có thể nói là ở tất cả các ngôn ngữ. Sự phổ biến, phổ quát của hiện tượng này có thể ẩn giấu những cơ chế chung đáng quan tâm trong mối quan hệ tương tác giữa đối thoại – hỏi – và các giá trị khẳng định, phủ định. Việc nghiên cứu các câu hỏi tu từ, không chỉ là một ô trống đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu nhiều hơn và sâu hơn mà còn góp phần vào việc nghiên cứu những hoạt động ứng dụng của ngôn ngữ như: xử lý từ điển, rèn luyện và phát triển kỹ năng giao tiếp kể cả từ phía người lập mã và giải mã, tạo cơ sở cho những nghiên cứu đối chiếu và phục vụ cho công tác dạy và học ngoại ngữ… Không những thế, ẩn đằng sau những những nhiệm vụ ứng dụng trực tiếp đó là hàng loạt những vấn đề lý thuyết mà ngôn ngữ học đang quan tâm. Việc nghiên cứu các câu hỏi tu từ có thể góp phần soi sáng ở những mức độ khác nhau về vấn đề các hành vi ngôn ngữ, liên hệ giữ đối thoại – tình thái và tính thái hóa; tác động của những nhân tố ngữ dụng đến sự hình thành câu; vấn đề miêu tả câu về phương diện ngữ nghĩa – ngữ dụng, các kết cấu ngữ pháp hiểu theo tinh thần của ngôn ngữ học tri nhận, trước hết là tinh thần của Fillmore; trong một chừng mực nhất định, đó còn là vấn đề của ngữ pháp văn bản. Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận rằng, nếu như các câu hỏi chính danh, câu cầu khiến, … ở hình thái và chức năng được coi là điển hình và được nghiên cứu chuyên sâu như là một đối tượng riêng biệt thì các câu hỏi tu từ lại mới chỉ được chú ý tới quá ít. Các sách ngữ pháp chỉ dành cho chúng một số lượng trang rất ít ỏi hoặc thậm chí chỉ một vài dòng chú thích. Trong đó các nghiên cứu về phương diện ngữ nghĩa – ngữ dụng cũng mới chỉ là bước đầu. Tình hình như vậy có lẽ là do, một thời gian dài ngôn ngữ học chỉ tập trung vào việc nghiên cứu các hiện tượng ngôn ngữ “chuẩn tắc” gắn với phạm vi xác lập các quy tắc ngữ pháp của các cấu trúc ngôn ngữ mà ít chú ý đến bình diện giao tiếp; lại càng ít chú ý đến những hiện tượng, mà theo cách tiếp cận đó, ít nhiều nằm ở ngoại biên, thậm chí là ngoại lệ của ngữ pháp học. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Còn các nghiên cứu ngữ dụng, cho đến hiện nay, vẫn còn chủ yếu bị hút vào hàng loạt nhiệm vụ lý thuyết phức tạp, xây dựng và hoàn thiện bộ máy khái niệm của nó, thành ra cũng không quan tâm đủ chi tiết và cụ thể tới các câu hỏi tu từ. Những kiểu câu như vậy bị chìm vào cả một bể những hiện tượng gọi là hành vi ngôn ngữ gián tiếp mà hình thái, tính chất, cơ chế hình thành rất khác nhau.