Luận Án Tiến Sĩ: Khảo Sát Phương Thức Sử Dụng Ẩn Dụ Ngữ Pháp Trong Các Văn Bản Khoa Học Tiếng Việt

Khảo sát phương thức sử dụng ẩn dụ ngữ pháp trong văn bản khoa học tiếng Việt, phân tích và ứng dụng trong nghiên cứu ngôn ngữ học.

2017

251
2
0

Phí lưu trữ

55 Point

Mục lục chi tiết

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỞ ĐẦU

0.1. Lí do chọn đề tài

0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

0.3. Đối tượng nghiên cứu

0.4. Phương pháp nghiên cứu

0.5. Nguồn ngữ liệu

0.6. Đóng góp của luận án

0.7. Bố cục của luận án

1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.1. Sơ lược về sự dẫn nhập và nghiên cứu bước đầu về ẩn dụ ngữ pháp

1.2. Ẩn dụ ngữ pháp theo quan điểm của các nhà ngôn ngữ học chức năng hệ thống khác

1.3. Tình hình nghiên cứu ẩn dụ ngữ pháp ở Việt Nam

1.4. Quan điểm nghiên cứu của luận án

2. CHƯƠNG 2: ẨN DỤ TƢ TƢỞNG TRONG CÁC VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI TIẾNG VIỆT

2.1. Khái niệm ẩn dụ tư tưởng

2.2. Cách lập ngôn của các loại ẩn dụ tư tưởng trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt

2.3. Phương thức sử dụng các loại ẩn dụ tư tưởng trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt

2.4. Hiện tượng danh hóa cụm động từ

2.5. Hình thức danh hóa mệnh đề/cú bằng các danh từ có ý nghĩa khái quát giữ vai trò Chủ ngữ/Đề ngữ

2.6. Cú bị bao được danh hóa, giữ vai trò như cụm danh từ làm Đề ngữ/Chủ ngữ trong các cú quá trình không tương thích

2.7. Cú bị bao được danh hóa, giữ vai trò như cụm danh từ làm Bổ ngữ trong các cú quá trình không tương thích

2.8. Cú bị bao được danh hóa, giữ vai trò như cụm danh từ làm Chu cảnh trong các cú quá trình không tương thích

2.9. Trường hợp đặc biệt - thành phần của Chu cảnh được hiện thực hóa không tương thích giữ vai trò làm Đề ngữ/Chủ ngữ trong các cú quá trình

2.10. Tiểu kết chương 2

3. CHƯƠNG 3: ẨN DỤ LIÊN NHÂN TRONG CÁC VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI TIẾNG VIỆT

3.1. Tình thái và thức - những phạm trù diễn đạt nghĩa liên nhân

3.2. Nghĩa tình thái

3.3. Nghĩa mục đích phát ngôn và lực ngôn trung của cú

3.4. Ẩn dụ tình thái của cú trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt

3.5. Cú có phần đầu đứng thể hiện tình thái chủ quan của người viết

3.6. Các cú có phần đứng đầu thể hiện tình thái đồng quan điểm với người đọc

3.7. Các cú có phần đứng đầu thể hiện tình thái che giấu tính chủ quan trong phát ngôn của người viết

3.8. Ẩn dụ thức của cú trong các văn bản khoa học xã hội

3.9. Ẩn dụ liên nhân của thức

3.10. Khảo sát cú nghi vấn trong văn bản khoa học xã hội

3.11. Cú trần thuật với các giá trị ngôn trung khác trong văn bản khoa học xã hội

3.12. Tiểu kết chương 3

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC BẢNG TƯ LIỆU

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------ NGUYỄN THU THỦY KHẢO SÁT PHƢƠNG THỨC SỬ DỤNG ẨN DỤ NGỮ PHÁP TRONG CÁC VĂN BẢN KHOA HỌC TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội - 2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------ NGUYỄN THU THỦY KHẢO SÁT PHƢƠNG THỨC SỬ DỤNG ẨN DỤ NGỮ PHÁP TRONG CÁC VĂN BẢN KHOA HỌC TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ Mã ngành : 62.01 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS HOÀNG VĂN VÂN Hà Nội - 2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các vấn đề được nghiên cứu, phân tích, mô tả và tổng kết trong luận án này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thu Thủy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Trải qua thời gian dài học tập và nghiên cứu miệt mài, tôi đã hoàn thành xong luận án Tiến sĩ ngôn ngữ học. Trong quá trình học tập, nghiên cứu tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ, động viên nhiệt tình của Thầy, Cô, đồng nghiệp, gia đình và bạn bè. Với lòng kính trọng, tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến toàn thể cán bộ, giảng viên ,viên chức Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã luôn động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi nhất để tôi hoàn thành chương trình đào tạo Tiến sĩ và hoàn thành luận án Đặc biệt, với tình cảm chân thành, tôi xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc đến GS. TS Hoàng Văn Vân - người Thầy, người hướng dẫn khoa học đã thường xuyên chỉ bảo, tận tình giúp đỡ tôi nghiên cứu hoàn thành luận án. Tôi chân thành cảm ơn các Thầy, Cô, đồng nghiệp và bạn bè đã hướng dẫn. giúp đỡ, cộng tác, hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án. Tôi xin tri ân sự khích lệ, giúp đỡ của gia đình, người thân đã dành cho tôi trong suốt quá trình công tác, học tập và nghiên cứu. Chắc chắn trong luận án còn nhiều thiếu sót, tôi kính mong nhận được sự chỉ dẫn, góp ý, giúp đỡ của quý Thầy, Cô để hoàn thiện hơn. Xin chân thành cảm ơn! Nguyễn Thu Thủy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU . Lí do chọn đề tài . Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu . Đối tượng nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Nguồn ngữ liệu . Đóng góp của luận án . Bố cục của luận án . TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN . Sơ lƣợc về sự dẫn nhập và nghiên cứu bƣớc đầu về ẩn dụ ngữ pháp . Ẩn dụ ngữ pháp theo quan điểm của các nhà ngôn ngữ học chức năng hệ thống khác . Tình hình nghiên cứu ẩn dụ ngữ pháp ở Việt Nam . Quan điểm nghiên cứu của luận án. ẨN DỤ TƢ TƢỞNG TRONG CÁC VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI TIẾNG VIỆT . Khái niệm ẩn dụ tƣ tƣởng . Cách lập ngôn của các loại ẩn dụ tƣ tƣởng trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt. Phƣơng thức sử dụng các loại ẩn dụ tƣ tƣởng trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt . Hiện tượng danh hóa cụm động từ. Hình thức danh hóa mệnh đề/cú bằng các danh từ có ý nghĩa khái quát giữ vai trò Chủ ngữ/Đề ngữ .65 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cú bị bao được danh hóa, giữ vai trò như cụm danh từ làm Đề ngữ/Chủ ngữ trong các cú quá trình không tương thích . Cú bị bao được danh hóa, giữ vai trò như cụm danh từ làm Bổ ngữ trong các cú quá trình không tương thích . Cú bị bao được danh hóa, giữ vai trò như cụm danh từ làm Chu cảnh trong các cú quá trình không tương thích . Trường hợp đặc biệt - thành phần của Chu cảnh được hiện thực hóa không tương thích giữ vai trò làm Đề ngữ/Chủ ngữ trong các cú quá trình . Tiểu kết chƣơng 2 . ẨN DỤ LIÊN NHÂN TRONG CÁC VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI TIẾNG VIỆT . Tình thái và thức - những phạm trù diễn đạt nghĩa liên nhân . Nghĩa tình thái . Nghĩa mục đích phát ngôn và lực ngôn trung của cú . Ẩn dụ tình thái của cú trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt . Cú có phần đầu đứng thể hiện tình thái chủ quan của người viết ……. Các cú có phần đứng đầu thể hiện tình thái chủ quan của người viết (chủ thể vắng mặt/ ẩn) . Các cú có phần đứng đầu thể hiện tình thái đồng quan điểm với người đọc . Các cú có phần đứng đầu thể hiện tình thái che giấu tính chủ quan trong phát ngôn của người viết . Ẩn dụ thức của cú trong các văn bản khoa học xã hội. Ẩn dụ liên nhân của thức . Khảo sát cú nghi vấn trong văn bản khoa học xã hội . Cú trần thuật với các giá trị ngôn trung khác trong văn bản khoa học xã hội . Tiểu kết chƣơng 3 .145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .152 PHỤ LỤC BẢNG TƢ LIỆU .1 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1: Hai bình diện về ẩn dụ (Halliday 1998: 342) .2: Hai bình diện của sự biến đổi ẩn dụ .3: Hệ thống các đơn vị ngữ nghĩa-ngữ pháp trong mối liên hệ với các đơn vị siêu chức năng .4: Bảng thể hiện kết cấu tương thích trong tiếng Anh của Halliday . 37 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.5: Hai phương thức của sự hiện thực hóa và ẩn dụ xuống bậc của Halliday .1:Hai bình diện về ẩn dụ (Halliday 1998: 342) .2: Hai bình diện của sự biến đổi ẩn dụ .3: Hệ thống các đơn vị ngữ nghĩa - ngữ pháp trong mối liên hệ với các đơn vị siêu chức năng .4: Bảng thể hiện kết cấu tƣơng thích trong tiếng Anh của Halliday .5: Hai phƣơng thức của sự hiện thực hóa và ẩn dụ xuống bậc của Halliday . 39 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC DẤU QUY ƢỚC / ranh giới cụm từ/ nhóm từ // ranh giới cú /// ranh giới cú phức [ ] ranh giới cụm từ bị bao [[ ]] ranh giới cú bị bao * chỉ cú không có tính ngữ pháp hay không được chấp nhận + chỉ sự xuất hiện của một đơn vị là bắt buộc ± chỉ sự xuất hiện của một đơn vị có thể hoặc không thể bắt buộc  được hiện thực hóa bằng ^ chỉ trình tự cấu trúc, ví dụ, Hành thể ^ Quá trình ^ Đích thể ? chỉ ra rằng một hình thức hay một ví dụ vẫn còn chưa chắc chắn 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT DTH : Tạp chí Dân tộc học NCLS : Tạp chí Nghiên cứu lịch sử NCVH : Tạp chí Nghiên cứu văn học NN&PL : Tạp chí Nhà nước và Pháp luật NN : Tạp chí Ngôn ngữ TH : Tạp chí Triết học TLH : Tạp chí Tâm lý học VHDG : Tạp chí Văn học dân gian XHH : Tạp chí Xã hội học TĐH&BKT : Tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư KHXHVN : Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam Nxb : Nhà xuất bản ĐHQG : Đại học Quốc gia ĐHSP : Đại học sư phạm ĐH & THCN : Đại học và Trung học chuyên nghiệp GD : Giáo dục KHXH : Khoa học xã hội UBKHXH : Ủy ban khoa học xã hội BĐNT : Bị đồng nhất thể 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHỤ LỤC BẢNG CÁC KIỂU ẨN DỤ NGỮ PHÁP (Trong các văn bản KHXH tiếng Việt) 1. Ẩn dụ tƣ tƣởng STT Ẩn dụ tƣ tƣởng Số lƣợng Tần số 1 Danh hóa cụm động từ 243/629 38,6% 2 Danh hóa mệnh đề/cú 386/629 61,4% 1. Bảng phân loại các kiểu danh hóa cụm động từ STT Kiểu danh hóa cụm động Ví dụ Số lƣợng Tần số từ Việc sửa đổi, bổ sung một số qui định của Bộ luật tố tụng 1 Giữ vai trò BĐN thể trong hình sự hiện hành nhằm tăng 209/243 86,1% cường tranh tụng tại phiên tòa cú quan hệ đồng nhất hình sự là một hướng đi đúng đắn. 2 Giữ vai trò Đương thể Ban phát cho ai một cái gì là 20/243 8,2% trong cú quan hệ định tính một giá trị quan trọng 3 Cụm động từ những gì Những gì được thể hiện ở trên cũng thể hiện… 12/243 4,9% trong cú quá trình tinh thần 4 Danh hóa cụm động từ Vậy giữa cái được gọi là nhân bằng cái trong cú quan hệ học ngôn ngữ với cái được gọi 2/243 0,8% sở hữu là ngôn ngữ học nhân học có một khoảng cách nhất định. Bảng phân loại các kiểu danh hóa mệnh đề/cú STT Kiểu danh hóa mệnh Ví dụ Số lƣợng Tần số đề/cú 1 Danh hóa bằng cách danh Điều họ muốn cải thiện nhất từ có ý nghĩa khái quát, trong đời sống hiện nay chủ yếu 71/386 18,4% giữ vai trò Chủ ngữ/đề vẫn thuộc về mức sống tối thiểu. ngữ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Cú bị bao được danh hóa Cách mạng tháng Tám thành công giữ vai trò Chủ ngữ/đề và hai cuộc chiến tranh giành độc lập thắng lợi đã thổi một luồng sinh 96/386 25,0% ngữ trong cú quá trình khí mới vào nông thôn nước ta. không tương thích 3 Cú bị bao được danh hóa Họ mong ước đấng siêu nhiên giữ vai trò Bổ ngữ trong sẽ phù hộ cho họ, biến điều ước thành hiện thực. 197/386 51,0% cú quá trình không tương thích Khi hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa ở Trung, Đông Âu và Liên Bang Xô Viết tan rã, một số vấn đề hết sức quan 4 Cụm danh từ làm Chu trọng mà các chính trị gia phải 18/386 4,6 % cảnh trong cú quá trình đối diện là bằng cách nào để không tương thích cân bằng giữa áp lực của thị trường và sự can thiệp của Nhà nước 5 Thành phần Chu cảnh Những năm 1891-1892 đã được thiện thực hóa chứng kiến những trận phục kích thắng lợi của nghĩa quân ở 4/386 1,0% không tương thích làm đèo Quỳ Hợp, … Chủ ngữ/đề ngữ 2. Ẩn dụ Liên nhân STT Ẩn dụ liên nhân Số lƣợng Tần số 1 Ẩn dụ tình thái 210/460 45,65% 2 Ẩn dụ thức 250/460 54,35% 2.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ