Luận Án Tiến Sĩ: Khảo Sát Phương Thức Sử Dụng Ẩn Dụ Ngữ Pháp Trong Các Văn Bản Khoa Học Tiếng Việt

Khảo sát phương thức sử dụng ẩn dụ ngữ pháp trong văn bản khoa học tiếng Việt, phân tích và ứng dụng trong nghiên cứu ngôn ngữ học.

• Tác giả: Nguyễn Thu Thủy
• Người hướng dẫn: Gs.Ts Hoàng Văn Vân
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Khảo Sát Phương Thức Sử Dụng Ẩn Dụ Ngữ Pháp Trong Các Văn Bản Khoa Học Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Nguồn ngữ liệu
• 0.6. Đóng góp của luận án
• 0.7. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Sơ lược về sự dẫn nhập và nghiên cứu bước đầu về ẩn dụ ngữ pháp
• 1.2. Ẩn dụ ngữ pháp theo quan điểm của các nhà ngôn ngữ học chức năng hệ thống khác
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ẩn dụ ngữ pháp ở Việt Nam
• 1.4. Quan điểm nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: ẨN DỤ TƢ TƢỞNG TRONG CÁC VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI TIẾNG VIỆT
• 2.1. Khái niệm ẩn dụ tư tưởng
• 2.2. Cách lập ngôn của các loại ẩn dụ tư tưởng trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt
• 2.3. Phương thức sử dụng các loại ẩn dụ tư tưởng trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt
• 2.4. Hiện tượng danh hóa cụm động từ
• 2.5. Hình thức danh hóa mệnh đề/cú bằng các danh từ có ý nghĩa khái quát giữ vai trò Chủ ngữ/Đề ngữ
• 2.6. Cú bị bao được danh hóa, giữ vai trò như cụm danh từ làm Đề ngữ/Chủ ngữ trong các cú quá trình không tương thích
• 2.7. Cú bị bao được danh hóa, giữ vai trò như cụm danh từ làm Bổ ngữ trong các cú quá trình không tương thích
• 2.8. Cú bị bao được danh hóa, giữ vai trò như cụm danh từ làm Chu cảnh trong các cú quá trình không tương thích
• 2.9. Trường hợp đặc biệt - thành phần của Chu cảnh được hiện thực hóa không tương thích giữ vai trò làm Đề ngữ/Chủ ngữ trong các cú quá trình
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ẨN DỤ LIÊN NHÂN TRONG CÁC VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI TIẾNG VIỆT
• 3.1. Tình thái và thức - những phạm trù diễn đạt nghĩa liên nhân
• 3.2. Nghĩa tình thái
• 3.3. Nghĩa mục đích phát ngôn và lực ngôn trung của cú
• 3.4. Ẩn dụ tình thái của cú trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt
• 3.5. Cú có phần đầu đứng thể hiện tình thái chủ quan của người viết
• 3.6. Các cú có phần đứng đầu thể hiện tình thái đồng quan điểm với người đọc
• 3.7. Các cú có phần đứng đầu thể hiện tình thái che giấu tính chủ quan trong phát ngôn của người viết
• 3.8. Ẩn dụ thức của cú trong các văn bản khoa học xã hội
• 3.9. Ẩn dụ liên nhân của thức
• 3.10. Khảo sát cú nghi vấn trong văn bản khoa học xã hội
• 3.11. Cú trần thuật với các giá trị ngôn trung khác trong văn bản khoa học xã hội
• 3.12. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC BẢNG TƯ LIỆU

Tóm tắt

I. Tổng quan về Ẩn Dụ Ngữ Pháp Trong Văn Bản Khoa Học Tiếng Việt

Ẩn dụ ngữ pháp là một khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt trong việc phân tích các văn bản khoa học tiếng Việt. Khái niệm này không chỉ đơn thuần là một phép tu từ mà còn là một phương thức diễn đạt ý nghĩa sâu sắc trong ngữ pháp. Nghiên cứu ẩn dụ ngữ pháp giúp hiểu rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ được sử dụng để truyền tải tri thức khoa học. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng ẩn dụ ngữ pháp có vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển ngôn ngữ, đặc biệt là trong các văn bản khoa học xã hội.

1.1. Khái niệm và Đặc điểm của Ẩn Dụ Ngữ Pháp

Ẩn dụ ngữ pháp được định nghĩa là sự chuyển nghĩa trong ngữ pháp, nơi mà các hình thức ngữ pháp được sử dụng để diễn đạt các ý nghĩa khác nhau. Đặc điểm nổi bật của ẩn dụ ngữ pháp là khả năng tạo ra các cấu trúc ngữ pháp mới, giúp người viết diễn đạt ý tưởng một cách phong phú và đa dạng hơn.

1.2. Vai trò của Ẩn Dụ Ngữ Pháp trong Văn Bản Khoa Học

Trong văn bản khoa học, ẩn dụ ngữ pháp không chỉ giúp làm rõ ý nghĩa mà còn tạo ra sự kết nối giữa các khái niệm. Việc sử dụng ẩn dụ ngữ pháp giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và hiểu các vấn đề phức tạp trong nghiên cứu khoa học.

II. Thách Thức Trong Việc Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Pháp

Mặc dù ẩn dụ ngữ pháp đã được nghiên cứu nhiều, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc phân tích và áp dụng nó vào các văn bản khoa học. Một trong những thách thức lớn nhất là sự đa dạng trong cách sử dụng ngữ pháp và ngữ nghĩa của các từ trong ngữ cảnh khác nhau. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về ngôn ngữ và văn hóa.

2.1. Sự Đa Dạng Trong Cách Sử Dụng Ngữ Pháp

Mỗi tác giả có cách sử dụng ngữ pháp khác nhau, điều này tạo ra sự phong phú nhưng cũng gây khó khăn trong việc phân tích. Các nhà nghiên cứu cần phải xác định được các quy tắc chung để có thể phân loại và hiểu rõ hơn về ẩn dụ ngữ pháp.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Ý Nghĩa

Việc xác định ý nghĩa của ẩn dụ ngữ pháp trong văn bản khoa học không phải lúc nào cũng dễ dàng. Các nhà nghiên cứu cần phải xem xét ngữ cảnh và các yếu tố khác để có thể hiểu đúng ý nghĩa mà tác giả muốn truyền tải.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Pháp Hiệu Quả

Để nghiên cứu ẩn dụ ngữ pháp một cách hiệu quả, các nhà nghiên cứu cần áp dụng các phương pháp phân tích ngôn ngữ học hiện đại. Việc sử dụng các công cụ phân tích ngữ nghĩa và ngữ pháp sẽ giúp làm rõ hơn các hiện tượng ẩn dụ trong văn bản khoa học.

3.1. Phân Tích Ngữ Nghĩa và Ngữ Pháp

Phân tích ngữ nghĩa và ngữ pháp là phương pháp cơ bản trong nghiên cứu ẩn dụ ngữ pháp. Các nhà nghiên cứu cần phải xem xét cách mà các từ và cấu trúc ngữ pháp tương tác với nhau để tạo ra ý nghĩa.

3.2. Sử Dụng Công Cụ Phân Tích Ngôn Ngữ

Việc sử dụng các công cụ phân tích ngôn ngữ hiện đại như phần mềm phân tích văn bản sẽ giúp các nhà nghiên cứu dễ dàng hơn trong việc xác định và phân loại các kiểu ẩn dụ ngữ pháp trong văn bản khoa học.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Ẩn Dụ Ngữ Pháp Trong Văn Bản Khoa Học

Ẩn dụ ngữ pháp không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc viết và phân tích văn bản khoa học. Việc hiểu rõ về ẩn dụ ngữ pháp sẽ giúp các nhà khoa học và sinh viên có thể viết các bài báo khoa học một cách hiệu quả hơn.

4.1. Cải Thiện Kỹ Năng Viết Văn Bản Khoa Học

Hiểu biết về ẩn dụ ngữ pháp giúp các nhà khoa học cải thiện kỹ năng viết của mình. Họ có thể sử dụng các cấu trúc ngữ pháp một cách linh hoạt để diễn đạt ý tưởng một cách rõ ràng và thuyết phục hơn.

4.2. Tăng Cường Khả Năng Giao Tiếp Khoa Học

Việc sử dụng ẩn dụ ngữ pháp trong giao tiếp khoa học giúp tạo ra sự kết nối giữa các nhà nghiên cứu và độc giả. Điều này rất quan trọng trong việc truyền tải tri thức và kết quả nghiên cứu đến với cộng đồng.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Pháp

Nghiên cứu ẩn dụ ngữ pháp trong văn bản khoa học tiếng Việt là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục khai thác và phát triển các phương pháp nghiên cứu mới để làm sáng tỏ hơn về vai trò của ẩn dụ ngữ pháp trong ngôn ngữ.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Pháp

Nghiên cứu ẩn dụ ngữ pháp không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc phát triển các lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại. Điều này có thể mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong tương lai.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Trong tương lai, cần có nhiều nghiên cứu hơn về ẩn dụ ngữ pháp trong các thể loại văn bản khác nhau. Việc mở rộng nghiên cứu sang các ngôn ngữ khác cũng sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về ẩn dụ ngữ pháp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Khảo sát phương thức sử dụng ẩn dụ ngữ pháp trong các văn bản khoa học tiếng Việt" của tác giả Nguyễn Thu Thủy (Luận án Tiến sĩ Ngôn ngữ học, chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ, mã số 62.01, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2017, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Hoàng Văn Vân) là công trình tiên phong tại Việt Nam ứng dụng toàn diện lý thuyết Ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Linguistics - SFL) của M.A.K. Halliday để giải mã bản chất, cơ chế vận hành và chức năng của ẩn dụ ngữ pháp (Grammatical Metaphor) trong diễn ngôn khoa học xã hội.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) then chốt mà luận án giải quyết xuất phát từ thực tế: trong ngôn ngữ học truyền thống và tu từ học cổ điển, ẩn dụ chủ yếu được định vị như một hiện tượng chuyển nghĩa từ vựng ("ẩn dụ từ vựng" - lexical metaphor) theo góc nhìn từ dưới lên (bottom-up). Mặc dù một số nhà Việt ngữ học như Diệp Quang Ban (2005) hay Đinh Văn Đức từng nhắc đến ẩn dụ ngữ pháp dưới giác độ chuyển đổi từ loại, và Nguyễn Văn Hiệp (2009) đề cập hiện tượng này trong các cấu trúc câu phức có chủ ngữ là cụm C-V, song chưa có bất kỳ công trình nào tại Việt Nam khảo sát một cách có hệ thống, định lượng chuẩn xác và mô hình hóa đa tầng cơ chế hiện thực hóa không tương thích (incongruent realization) trong văn bản khoa học tiếng Việt.

Luận án đặt ra 2 câu hỏi nghiên cứu và 2 giả thuyết khoa học cốt lõi:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Ẩn dụ tư tưởng (ideational metaphor) và ẩn dụ liên nhân (interpersonal metaphor) được hiện thực hóa thông qua những cấu trúc ngữ pháp - từ vựng (lexicogrammar) đặc thù nào trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Tần suất phân bố và phương thức sử dụng của hiện tượng danh hóa (nominalization), ẩn dụ tình thái (modal metaphor) và ẩn dụ thức (mood metaphor) phản ánh tính khách quan, tính nén thông tin và tính đối thoại học thuật ra sao?
• Giả thuyết 1 (H1): Hiện tượng danh hóa là cơ chế chủ đạo trong ẩn dụ tư tưởng tiếng Việt, vận hành theo xu hướng giáng cấp (downgrade) để nén các chuỗi hình thể và quá trình thành các thực thể danh ngữ, tái cấu trúc trật tự Đề - Thuyết nhằm tối ưu hóa mật độ thông tin.
• Giả thuyết 2 (H2): Ẩn dụ liên nhân trong văn bản khoa học tiếng Việt vận hành theo xu hướng nâng bậc (upgrade) và điều biến lực ngôn trung (illocutionary force), giúp chủ thể lập ngôn vừa khẳng định luận điểm, vừa kiểm soát tính chủ quan và xây dựng không gian tương tác liên chủ thể với cộng đồng học thuật.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp mô hình Ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday (1985, 1994, 2004), Martin (1992, 1997), Matthiessen (1995, 1999) và Hoàng Văn Vân (1999, 2002). Với quy mô khảo sát thực nghiệm gồm 1.089 ví dụ trích xuất từ 11 tạp chí khoa học xã hội uy tín giai đoạn 2003–2016, luận án mang ý nghĩa đột phá trong việc xác lập quy luật ngữ pháp chức năng của tiếng Việt văn bản, đặt nền móng cho phương pháp phân tích diễn ngôn học thuật chuẩn mực.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ẩn dụ đã trải qua hàng nghìn năm, khởi nguồn từ tu từ học Aristotle đến ngôn ngữ học tri nhận hiện đại với công trình kinh điển Metaphors We Live By của George Lakoff và Mark Johnson (1980). Tuy nhiên, các dòng nghiên cứu này chủ yếu khu biệt ẩn dụ ở cấp độ từ vựng - ngữ nghĩa hoặc ý niệm tri nhận. Bước ngoặt mô hình xuất hiện khi M.A.K. Halliday (1985, 1994) đề xuất khái niệm "Ẩn dụ ngữ pháp" trong tác phẩm An Introduction to Functional Grammar, chuyển dịch từ góc nhìn "từ dưới lên" (từ đơn lẻ mang nghĩa chuyển) sang góc nhìn "từ trên xuống" (top-down: cùng một ý nghĩa ngữ nghĩa được hiện thực hóa bằng các cấu trúc ngữ pháp - từ vựng khác nhau).

Dòng nghiên cứu lý thuyết quốc tế nhanh chóng hình thành những cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa các nhà ngôn ngữ học chức năng:

1. Tranh luận về phân loại siêu chức năng: Halliday (1985, 2004) và Matthiessen (1995) kiên định phân chia ẩn dụ ngữ pháp thành hai bình diện chính: ẩn dụ tư tưởng (ideational) và ẩn dụ liên nhân (interpersonal). Ngược lại, J.R. Martin (1992, 1997) đề xuất mở rộng thành bốn loại: kinh nghiệm, lôgic, liên nhân và văn bản (textual metaphor), khẳng định các yếu tố tổ chức văn bản và liên kết chỉ xuất nội tại cũng cấu thành ẩn dụ ngữ pháp.
2. Tranh luận về ranh giới danh hóa và từ vựng: Liesbet Heyvaert (2003) và Kristin Davidse phân tích sâu tính chất lưỡng diện của danh hóa mệnh đề, trong khi Anne-Marie Simon-Vandenbergen (2003) cùng Miriam Taverniers (2003) thảo luận về mối liên hệ hữu cơ không thể tách rời tuyệt đối giữa ẩn dụ từ vựng và ẩn dụ ngữ pháp.

Tại Việt Nam, trước công trình của Nguyễn Thu Thủy, việc tiếp cận SFL còn ở giai đoạn dẫn nhập ban đầu. Hoàng Văn Vân (1999) là người đầu tiên giới thiệu khái niệm ẩn dụ ngữ pháp trong bài viết Tìm hiểu bước đầu về bản chất ẩn dụ ngữ pháp. Diệp Quang Ban (2005) trong Ngữ pháp tiếng Việt xem hiện tượng danh từ hóa làm vị từ là ẩn dụ ngữ pháp. Nguyễn Văn Hiệp (2009) trong Cú pháp tiếng Việt nhận định: "Ẩn dụ ngữ pháp là hiện tượng ý nghĩa được giải thuyết và trình bày bằng những kiến trúc ngữ pháp khác với kiến trúc điển hình", đồng thời chỉ ra khả năng danh hóa của cụm Chủ - Vị qua các danh từ trống nghĩa như việc, sự, cuộc, điều.

Luận án của Nguyễn Thu Thủy định vị mình tại giao điểm tiên phong: tiếp thu hệ thống lý thuyết SFL chuẩn mực của Halliday và Martin, đồng thời kiểm chứng - đối sánh với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu như khảo sát văn bản khoa học tiếng Anh của Halliday & Martin (1993) và nghiên cứu danh hóa học thuật của Ravelli (1988, 2003). Luận án đã lấp đầy khoảng trống nghiên cứu khi chứng minh ngôn ngữ đơn lập, không biến hình như tiếng Việt hoàn toàn sở hữu hệ thống hiện thực hóa ẩn dụ ngữ pháp phong phú, có quy luật chặt chẽ không thua kém các ngôn ngữ biến tố.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng đường biên lý thuyết của Halliday, Martin và Matthiessen khi chứng minh tính phổ quát của mô hình hiện thực hóa liên tầng (Stratification: Ngôn cảnh $\rightarrow$ Ngữ nghĩa $\rightarrow$ Ngữ pháp - từ vựng) trên chất liệu tiếng Việt.

Về bản chất, Halliday từng khẳng định: "Có một thành phần ngữ pháp mạnh mẽ trong chuyển nghĩa tu từ; và một khi chúng ta đã nhận ra điều này thì chúng ta thấy rằng cũng có một sự vật như là ẩn dụ ngữ pháp, ở đó sự thay đổi về cơ bản là trong các hình thức ngữ pháp mặc dù nó cũng thường bao hàm sự thay đổi về từ vựng" (Halliday, 1994: 541). Luận án đã làm sáng tỏ luận điểm này qua việc mô hình hóa các cặp tương thích - không tương thích trong tiếng Việt:

• Hiện thực hóa tương thích (Congruent): Quá trình $\rightarrow$ Cụm động từ; Thực thể tham thể $\rightarrow$ Cụm danh từ; Chu cảnh $\rightarrow$ Cụm giới từ/Trạng từ; Mối liên hệ logic $\rightarrow$ Cú phức/Liên từ.
• Hiện thực hóa ẩn dụ (Incongruent): Quá trình/Mệnh đề $\rightarrow$ Cụm danh từ (Danh hóa); Quan hệ logic nguyên nhân - kết quả $\rightarrow$ Động từ quan hệ hoặc Danh từ làm Chủ ngữ.

Luận án xác lập luận đề rằng ẩn dụ ngữ pháp không phải là sự sai lệch cấu trúc hay một hiện tượng thuần túy từ loại, mà là một cơ chế tạo nghĩa năng động, nảy sinh từ sự tương tác giữa ba siêu chức năng nhằm tái cấu trúc kinh nghiệm và thiết lập vị thế diễn ngôn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp chặt chẽ của ba trụ cột siêu chức năng:

1. Hệ thống Chuyển tác (Transitivity System) & Ẩn dụ tư tưởng: Tập trung vào hiện tượng danh hóa (danh hóa cụm động từ và danh hóa mệnh đề/cú). Mô hình chỉ rõ cơ chế "giáng cấp" (downgrade) và "hiệu ứng domino" (domino effect) của Halliday: một chuỗi hình thể (sequence) giáng cấp thành một cú đơn, một quá trình giáng cấp thành một tham thể danh ngữ.
2. Hệ thống Thức (Mood) & Tình thái (Modality) - Ẩn dụ liên nhân: Khảo sát sự "nâng bậc" (upgrade) từ các tiểu từ/phụ từ tình thái nội cú thành các cú phóng chiếu tường minh (Tôi cho rằng, Chúng ta nhận thấy rằng) hoặc chuyển dịch lực ngôn trung (cú trần thuật đảm nhiệm chức năng cầu khiến, cú nghi vấn mang chức năng xác quyết/trình bày vấn đề).
3. Hệ thống Đề ngữ (Theme - Rheme) & Cấu trúc thông tin: Phân tích cách thức ẩn dụ ngữ pháp chuyển dịch thông tin mới (New) ở phần Thuyết thành thông tin đã biết (Given) ở phần Đề ngữ, tạo tính mạch lạc và liên kết văn bản chặt chẽ.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho văn bản viết khoa học xã hội tiếng Việt, nơi yêu cầu cao về tính khái quát hóa, tính khách quan hóa và cấu trúc lập luận logic đa tầng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa thực chứng chức năng (Functional Realism) kết hợp với Thuyết giải thích diễn ngôn (Interpretative Discourse Analysis). Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp chuẩn mực giữa phương pháp định tính chuyên sâu (phân tích cấu trúc cú pháp chức năng, đối chiếu cặp quan hệ tương thích - không tương thích) và phương pháp định lượng thống kê mô tả (xác định tần số, tỷ lệ phần trăm phân bố của từng kiểu ẩn dụ).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 giai đoạn:

1. Lập tiêu chí chọn mẫu (Sampling Criteria): Lựa chọn các bài báo khoa học xuất bản trên 11 tạp chí chuyên ngành KHXH hàng đầu Việt Nam từ năm 2003 đến 2016, bao gồm: Dân tộc học (7 số), Nghiên cứu lịch sử (6 số), Nghiên cứu văn học (16 số), Ngôn ngữ (19 số), Nhà nước và Pháp luật (4 số), Tâm lý học (8 số), Triết học (5 số), Văn hóa dân gian (8 số), Xã hội học (5 số), Từ điển học và Bách khoa thư (4 số), Khoa học xã hội Việt Nam (5 số).
2. Trích xuất ngữ liệu (Extraction): Thu thập toàn bộ các trường hợp xuất hiện cấu trúc phi tương thích, lọc ra tổng số 1.089 biến thể ẩn dụ ngữ pháp điển hình.
3. Mã hóa và đối chiếu chức năng (Functional Coding): Mỗi ví dụ được phân tích theo ký hiệu chức năng của SFL (Hành thể, Quá trình, Đích thể, Chu cảnh, Đề ngữ, Thuyết ngữ) và thiết lập cấu trúc tương thích đồng nghĩa tương đương theo phương pháp đối chiếu trục dọc của Halliday (1998).
4. Kiểm định độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability): Áp dụng kỹ thuật tam giác giác đấu lý thuyết (Theory Triangulation) dựa trên các tiêu chí nhận diện của Halliday, Matthiessen và Martin; đảm bảo độ giá trị nội tại thông qua việc đối chiếu độc lập cấu trúc chuyển tác và lực ngôn trung.

Data và phân tích

Từ 1.089 ví dụ thực nghiệm thu thập được, phân bố tổng thể của hai loại ẩn dụ ngữ pháp trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt được lượng hóa chi tiết:

• Ẩn dụ tư tưởng: Chiếm 629/1.089 trường hợp (tỷ lệ 57,76%).
• Ẩn dụ liên nhân: Chiếm 460/1.089 trường hợp (tỷ lệ 42,24%).

Dữ liệu phản ánh một cấu trúc cân bằng nhưng có sự vượt trội của ẩn dụ tư tưởng – phương thức cốt lõi giúp tạo lập mật độ từ vựng dày đặc và tính trừu tượng hóa của tư duy khoa học.

Phân loại Ẩn dụ Ngữ pháp	Kiểu loại cụ thể	Số lượng (n)	Tỷ lệ (%)
1. Ẩn dụ Tư tưởng (n = 629, 57,76%)	- Danh hóa cụm động từ - Danh hóa mệnh đề/cú	243 386	38,60% 61,40%
2. Ẩn dụ Liên nhân (n = 460, 42,24%)	- Ẩn dụ tình thái - Ẩn dụ thức	210 250	45,65% 54,35%
Tổng cộng	Toàn bộ ngữ liệu khảo sát	1.089	100,0%

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Ưu thế tuyệt đối của danh hóa mệnh đề/cú trong ẩn dụ tư tưởng

Trong 629 trường hợp ẩn dụ tư tưởng, danh hóa mệnh đề/cú chiếm tới 61,4% (386 trường hợp), vượt xa danh hóa cụm động từ với 38,6% (243 trường hợp). Đột phá nằm ở sự phân bố chức năng cú pháp:

• Đối với danh hóa mệnh đề/cú: Cú bị bao được danh hóa giữ vai trò Bổ ngữ chiếm tỷ lệ cao nhất với 51,0% (197/386 trường hợp), làm Chủ ngữ/Đề ngữ chiếm 25,0% (96/386 trường hợp), danh hóa bằng danh từ khái quát (việc, sự, điều) làm Chủ ngữ/Đề ngữ chiếm 18,4% (71/386 trường hợp), làm Chu cảnh chiếm 4,6% (18/386 trường hợp), và thành phần Chu cảnh biến đổi làm Chủ ngữ/Đề ngữ chiếm 1,0% (4/386 trường hợp).
• Đối với danh hóa cụm động từ: Cụm động từ bị danh hóa giữ vai trò Bị đồng nhất thể (BĐNT) trong cú quan hệ đồng nhất chiếm tỷ lệ áp đảo 86,1% (209/243 trường hợp), vai trò Đương thể trong cú quan hệ định tính chiếm 8,2% (20/243 trường hợp), cụm động từ trong cú quá trình tinh thần chiếm 4,9% (12/243 trường hợp), và danh hóa bằng "cái" trong cú sở hữu chiếm 0,8% (2/243 trường hợp).

Bằng chứng ngữ liệu tiêu biểu:

"Việc sửa đổi, bổ sung một số qui định của Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành nhằm tăng cường tranh tụng tại phiên tòa hình sự [BĐNT - Quá trình được danh hóa] // là [Quá trình quan hệ đồng nhất] // một hướng đi đúng đắn [Đồng nhất thể]." (NN&PL)

"Những năm 1891-1892 [Chu cảnh thời gian chuyển hóa thành Hành thể/Chủ ngữ] // đã chứng kiến [Quá trình tinh thần/tri nhận] // những trận phục kích thắng lợi của nghĩa quân ở đèo Quỳ Hợp... [Hiện tượng]." (NCLS)

Phát hiện 2: Cơ chế "vật hóa" quá trình và tái lập cấu trúc thông tin

Nghiên cứu chứng minh danh hóa trong tiếng Việt cho phép người viết biến một hành động hay sự tình phức tạp thành một thực thể tĩnh ("sự vật hóa" - reification). Như Matthiessen (1995: 356) từng lý giải: "Quá trình ngữ nghĩa được thể hiện tương thích là quá trình trong cấu trúc chuyển tác của cú, nhưng qua ẩn dụ ngữ pháp nó được danh hóa và được thể hiện như là tham thể, hay chu cảnh cùng với các thành tố khác của cấu trúc cú". Điều này giúp người viết dễ dàng đặt toàn bộ sự tình vào vị trí Đề ngữ (Theme), biến nó thành điểm xuất phát của thông điệp để tiếp tục phát triển lập luận khoa học mới ở phần Thuyết (Rheme).

Phát hiện 3: Cú trần thuật mang lực ngôn trung cầu khiến thống trị ẩn dụ thức

Trong 250 trường hợp ẩn dụ thức (chiếm 54,35% ẩn dụ liên nhân), cú trần thuật có giá trị ngôn trung khác chiếm đa số tuyệt đối với 64,0% (160/250 trường hợp), trong khi cú nghi vấn có giá trị ngôn trung khác chiếm 36,0% (90/250 trường hợp). Đặc biệt, trong 160 cú trần thuật chuyển đổi ngôn trung:

• Cú trần thuật mang giá trị cầu khiến/đề xuất chiếm tới 82,5% (132/160 trường hợp), sử dụng các động từ ngôn hành (kiến nghị, đề xuất, đề nghị), vị từ tình thái (muốn, hy vọng), tiểu từ và vị từ tình thái bắt buộc (nên, cần, phải).
• Cú trần thuật mang giá trị hứa hẹn chiếm 9,4% (15/160 trường hợp, ví dụ: "tôi sẽ bàn kỹ hơn trong một dịp khác").
• Cú trần thuật mang giá trị cảm thán chiếm 8,1% (13/160 trường hợp, ví dụ: "Đáng tiếc là chúng tôi chưa tìm thấy...").

Trong 90 cú nghi vấn: 27,8% (25/90) dùng để trình bày vấn đề nghiên cứu ở đầu/cuối văn bản, và 72,2% (65/90) dùng để biểu thị sự xác quyết, phân vân hoặc nghi vấn tu từ nhằm lôi cuốn người đọc.

Phát hiện 4: Chiến lược phân hóa điểm nhìn qua ẩn dụ tình thái

Khảo sát 210 trường hợp ẩn dụ tình thái (45,65% ẩn dụ liên nhân) cho thấy các nhà khoa học Việt Nam sử dụng 4 chiến lược định vị lập trường:

1. Tình thái chủ quan hiện diện (Chủ thể hiển ngôn: "Tôi/Chúng tôi cho rằng, nghĩ, nhận thấy..."): 37,6% (79/210 trường hợp).
2. Tình thái đồng quan điểm với độc giả ("Chúng ta đều biết rằng, thừa nhận rằng..."): 27,6% (58/210 trường hợp) - công cụ đắc lực tạo sự đồng thuận học thuật.
3. Tình thái che giấu tính chủ quan ("Ai cũng thừa nhận rằng, mọi điều đã rõ..."): 18,1% (38/210 trường hợp) - biến nhận định cá nhân thành chân lý hiển nhiên.
4. Tình thái chủ quan ẩn (Chủ thể vắng mặt: "Thiết tưởng, thiết nghĩ..."): 16,7% (35/210 trường hợp).

Kiểu Ẩn dụ Liên nhân	Phân loại chi tiết	Biểu thức nhận diện đặc trưng	Số lượng (n)	Tỷ lệ (%)
Ẩn dụ Tình thái (n = 210)	1. Tình thái chủ quan (chủ thể hiện) 2. Tình thái đồng quan điểm độc giả 3. Tình thái che giấu tính chủ quan 4. Tình thái chủ quan (chủ thể ẩn)	Tôi/Chúng tôi cho rằng, nhận thấy... Chúng ta đều biết rằng, thừa nhận rằng... Ai cũng thừa nhận rằng, mọi điều đã rõ... Thiết nghĩ, thiết tưởng...	79 58 38 35	37,60% 27,60% 18,10% 16,70%
Ẩn dụ Thức (n = 250)	1. Cú trần thuật đổi giá trị ngôn trung - Giá trị cầu khiến/khuyên nhủ - Giá trị hứa hẹn - Giá trị cảm thán 2. Cú nghi vấn đổi giá trị ngôn trung - Biểu thị khẳng định/nghi vấn tu từ - Trình bày vấn đề nghiên cứu	Tôi muốn tập trung vào... / Cần phải... Tôi kiến nghị, đề xuất... Tôi sẽ bàn kỹ hơn... Thật đáng tiếc là... Tại sao một sự kiện... lại bị bỏ qua? Chẳng phải... hay sao? Vấn đề đặt ra là vì sao...?	160 (132) (15) (13) 90 (65) (25)	64,00% (82,50%) (9,40%) (8,10%) 36,00% (72,20%) (27,80%)

Implications đa chiều

• Đột phá lý luận: Công trình cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác nhận tính ứng dụng phổ quát của SFL trên ngữ hệ phi ấn-âu; làm sáng tỏ quy luật phân hóa tầng bậc giữa ngữ nghĩa và ngữ pháp trong tiếng Việt.
• Phương pháp luận: Thiết lập khung phân tích đối chiếu tương thích - ẩn dụ chuẩn mực, có khả năng chuyển giao và áp dụng để phân tích các thể loại diễn ngôn khác (diễn ngôn chính trị, pháp luật, báo chí).
• Ứng dụng thực tiễn và sư phạm: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp để biên soạn giáo trình Phương pháp soạn thảo văn bản khoa học (Academic Writing) cho học viên cao học và nghiên cứu sinh; hỗ trợ đắc lực ngành biên - phiên dịch chuyên ngành khoa học kỹ thuật trong việc chuyển dịch chính xác các cấu trúc danh hóa phức tạp giữa tiếng Anh và tiếng Việt.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn học thuật:

1. Phạm vi thể loại: Ngữ liệu khảo sát mới chỉ tập trung vào văn bản khoa học xã hội, chưa mở rộng so sánh đối chiếu với văn bản khoa học tự nhiên, kỹ thuật và công nghệ vốn có đặc thù công thức và danh pháp riêng.
2. Kênh giao tiếp: Nghiên cứu chỉ khu biệt ở ngôn bản viết, chưa khảo sát ngôn bản nói trong giao tiếp học thuật (như thuyết trình hội thảo khoa học, bài giảng chuyên đề, tranh luận phản biện trực tiếp).
3. Phân bố ngữ liệu thời gian: Các số tạp chí được thu thập trong giai đoạn 2003–2016 chưa bao phủ đầy đủ tất cả các năm của từng tạp chí do giới hạn tiếp cận tư liệu thực tế.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng tiếp cận:

• Hướng 1: So sánh đối chiếu ẩn dụ ngữ pháp giữa văn bản Khoa học Xã hội và Khoa học Tự nhiên tiếng Việt.
• Hướng 2: Nghiên cứu lịch đại (Diachronic analysis) về sự biến đổi của ẩn dụ ngữ pháp trong văn bản khoa học tiếng Việt từ đầu thế kỷ XX đến nay.
• Hướng 3: Ứng dụng Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và Ngôn ngữ học ngữ thể (Corpus Linguistics) để tự động hóa việc nhận diện và trích xuất danh hóa trong các cơ sở dữ liệu văn bản lớn.
• Hướng 4: Mở rộng sang nghiên cứu Ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Grammatical Metaphor) kết hợp giữa văn bản chữ viết và sơ đồ, biểu bảng, hình ảnh trong các công trình khoa học.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án mở ra một hướng nghiên cứu mũi nhọn cho Ngôn ngữ học ứng dụng và Ngữ pháp chức năng tại Việt Nam, dự kiến thu hút hàng trăm trích dẫn trong các công trình nghiên cứu về phân tích diễn ngôn và cú pháp chức năng tiếng Việt.
• Tác động giáo dục đại học: Định hình chuẩn mực cho việc giảng dạy kỹ năng viết học thuật và công bố quốc tế tại các trường đại học hàng đầu (ĐHQG Hà Nội, ĐHQG TP.HCM, ĐH Sư phạm).
• Chuyển giao biên phiên dịch: Cải thiện trực tiếp chất lượng dịch thuật các tài liệu học thuật và báo cáo chính sách quốc gia, giúp chuyển đổi mượt mà giữa cấu trúc nén danh ngữ tiếng Anh và tiếng Việt.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học: Nắm vững cơ chế danh hóa và ẩn dụ liên nhân để nâng cao chất lượng lập luận, nén thông tin và tăng tính học thuật chuyên nghiệp cho luận văn, luận án.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ học: Tiếp cận khung phân tích SFL thực chứng, tường minh để ứng dụng vào giảng dạy ngữ pháp tiếng Việt và phân tích diễn ngôn.
• Biên dịch viên & Biên tập viên Tạp chí Khoa học: Sở hữu công cụ đối chiếu cấu trúc ngữ pháp - từ vựng chuẩn xác, nâng cao tính chính xác và độ mạch lạc của các bản dịch khoa học.
• Nhà hoạch định chính sách giáo dục: Căn cứ xây dựng chuẩn đầu ra về năng lực văn bản học thuật cho các chương trình đào tạo sau đại học.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã mở rộng thành công lý thuyết Ngữ pháp chức năng hệ thống (SFL) của M.A.K. Halliday sang tiếng Việt – một ngôn ngữ đơn lập, không biến hình. Luận án chứng minh ẩn dụ ngữ pháp trong tiếng Việt không phụ thuộc vào hình thái biến đổi từ tố mà vận hành thông qua các hư từ danh hóa (việc, sự, cuộc, cái, điều), các vị từ quan hệ (là, thể hiện, chứng minh), và sự tái cấu trúc toàn diện chuỗi hình thể cú pháp. Điều này bác bỏ quan điểm truyền thống xem ẩn dụ chỉ là sự chuyển đổi từ loại đơn thuần.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (Diệp Quang Ban, 2005; Nguyễn Văn Hiệp, 2009) vốn chỉ dừng lại ở việc nêu ví dụ minh họa rời rạc hoặc xem xét câu phức theo ngữ pháp hình thức, luận án của Nguyễn Thu Thủy là công trình đầu tiên thiết lập một quy trình phân tích liên tầng khép kín (Ngôn cảnh - Ngữ nghĩa - Ngữ pháp) với dung lượng mẫu lớn (1.089 ví dụ từ 11 tạp chí). So với nghiên cứu quốc tế của Halliday & Martin (1993), luận án đã xây dựng được bảng ma trận phân loại chi tiết các kiểu danh hóa và biến thể thức đặc thù cho cấu trúc cú tiếng Việt.

3. Phát hiện nào trong luận án mang tính bất ngờ nhất và được dữ liệu chứng minh ra sao?

Phát hiện bất ngờ nhất là trong ẩn dụ thức, cú trần thuật mang giá trị cầu khiến/đề xuất chiếm tỷ lệ áp đảo tới 82,5% (132/160 trường hợp). Thay vì sử dụng các cấu trúc mệnh lệnh trực tiếp vốn mang tính áp đặt, các nhà khoa học Việt Nam triệt để sử dụng cú trần thuật kết hợp vị từ tình thái (muốn, hy vọng, kiến nghị, cần, phải). Dữ liệu này chứng minh văn phong khoa học xã hội tiếng Việt mang đậm tính lịch sự học thuật (academic politeness) và xu hướng mềm hóa lực ngôn trung để thuyết phục người đọc.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án cung cấp hệ thống quy ước ký hiệu cú pháp chức năng chuẩn quốc tế (// phân định cú, [[ ]] chỉ cú bị bao, ^ chỉ trật tự cấu trúc), danh mục nguồn ngữ liệu minh bạch từ 11 tạp chí với số lượng và thời gian cụ thể, cùng bảng thống kê phân loại chi tiết từng kiểu ẩn dụ tại phần phụ lục, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng quy trình phân tích.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào?

Luận án định hình lộ trình nghiên cứu dài hạn: mở rộng từ văn bản KHXH sang văn bản Khoa học Tự nhiên và Công nghệ; chuyển dịch từ khảo sát văn bản viết sang phân tích diễn ngôn nói học thuật; tích hợp công nghệ ngôn ngữ học ngữ thể (Corpus Linguistics) để xây dựng kho ngữ liệu số hóa về ẩn dụ ngữ pháp tiếng Việt.

Kết luận

1. Xác lập mô hình lý thuyết toàn diện: Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam ứng dụng thành công lý thuyết Ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday để giải mã bản chất đa tầng của ẩn dụ ngữ pháp trong văn bản khoa học tiếng Việt.
2. Lượng hóa thực nghiệm chuẩn xác: Phân tích định lượng chuyên sâu 1.089 ví dụ thực tế, xác định tỷ lệ phân bố điển hình: ẩn dụ tư tưởng chiếm 57,76% và ẩn dụ liên nhân chiếm 42,24%.
3. Làm sáng tỏ cơ chế danh hóa tiếng Việt: Chứng minh danh hóa mệnh đề/cú (chiếm 61,4% ẩn dụ tư tưởng) là công cụ chủ chốt giúp nén thông tin, "vật hóa" quá trình và tái cấu trúc Đề - Thuyết để tạo lập lập luận khoa học chặt chẽ.
4. Giải mã chiến lược tương tác học thuật: Chỉ ra cơ chế điều biến lực ngôn trung độc đáo trong ẩn dụ liên nhân, với 82,5% cú trần thuật mang chức năng cầu khiến mềm hóa và 4 chiến lược phân hóa điểm nhìn tình thái.
5. Mở ra các nhánh nghiên cứu mới: Đặt nền tảng cho phân tích diễn ngôn so sánh đối chiếu liên ngành (KHXH vs KHTN), nghiên cứu lịch đại và ứng dụng ngôn ngữ học ngữ thể xử lý tự động tiếng Việt.
6. Di sản học thuật bền vững: Công trình đóng góp tri thức cốt lõi vào sự phát triển của lý luận ngôn ngữ học Việt Nam, cung cấp cẩm nang phương pháp luận vô giá cho đào tạo sau đại học và dịch thuật chuyên ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, luận án trình bày tổng quan những vấn đề lý thuyết, đưa ra quan điểm nghiên cứu của những nhà ngôn ngữ học chức năng về vấn đề ẩn dụ ngữ 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] pháp cụ thể là Halliday. Tiếp theo đó là những nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học chức năng hệ thống khác bàn về vấn đề ẩn dụ ngữ pháp trên tinh thần kế thừa kết quả nghiên cứu của Halliday. Luận án đưa ra những khái niệm liên quan là hiện thực hóa và sự tương thích. Khái quát tình hình hình nghiên cứu ẩn dụ ngữ pháp ở Việt Nam từ trước đến nay.

Trình bày quan điểm nghiên cứu của luận án và tiểu kết. Chương 2: Ẩn dụ ngữ pháp tư tưởng trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt Trong chương 2 luận án nghiên cứu các vấn đề cụ thể của ẩn dụ ngữ pháp tư tưởng trong các văn bản khoa học xã hội. Luận án đưa ra các khái niệm ẩn dụ tư tưởng, cách lập ngôn của các loại ẩn dụ tư tưởng trong văn bản khoa học xã hội Việt Nam. Khảo sát các trường hợp ẩn dụ tư tưởng xuất hiện trong văn bản khoa học xã hội.

Qua quá trình khảo sát các trường hợp ẩn dụ tư tưởng trong văn bản khoa học xã hội, nhận thấy hiện tượng danh hóa được xem như là một công cụ thay thế để biểu đạt ý nghĩa trong văn bản. Thực trạng sử dụng các loại ẩn dụ tư tưởng trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiểu kết. Chương 3: Ẩn dụ ngữ pháp liên nhân trong các bản khoa học xã hội Chương 3 luận án nghiên cứu các vấn đề ẩn dụ liên nhân trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt. Khái quát vấn đề thức và tình thái trong tiếng Việt bao gồm: nghĩa tình thái, nghĩa mục đích phát ngôn và lực ngôn trung của cú.

Khảo sát các trường hợp ẩn dụ tình thái, ẩn dụ thức của cú trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiểu kết. Kết luận Phần kết luận tổng kết những kết quả đã nghiên cứu, nêu những hạn chế của luận án và đề xuất một số hướng nghiên cứu trong tương lai. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Cơ sở lí luận Ngôn ngữ học chức năng hệ thống đã được biết đến ở rất nhiều nơi trên thế giới và được sử dụng làm khung lí thuyết cho rất nhiều công trình nghiên cứu khác nhau.

Ngôn ngữ học có tính chức năng thể hiện ở ba điểm khu biệt có quan hệ rất gần gũi với nhau trong cách lí giải của nó về (1) các ngôn bản, (2) về hệ thống, và (3) về các thành phần của cấu trúc ngôn ngữ. Ngôn ngữ có tính chức năng là ngôn ngữ được thiết kế ra để giải thích cho việc ngôn ngữ được sử dụng như thế nào. Chính việc sử dụng ngôn ngữ qua hàng ngàn thế hệ đã hình thành nên hệ thống ngôn ngữ, với mục đích phát triển nhằm thỏa mãn các nhu cầu của con người. Ngữ pháp chức năng, về cơ bản là ngữ pháp tự nhiên, với ý nghĩa là mọi hiện tượng ngôn ngữ cuối cùng đều có thể giải thích được trong mối quan hệ với việc ngôn ngữ được sử dụng như thế nào.

Ngôn ngữ là một quá trình xã hội, bởi vì “xã hội và kí hiệu là không thể tách rời”. Dựa vào tiền đề này, ngôn ngữ học chức năng hệ thống xem xã hội như là một bộ phận cấu thành của một mô hính lí thuyết gồm bốn cấp độ: ngôn cảnh (complex), ngữ nghĩa (semantics), ngữ pháp-từ vựng (lexicogrammar), và âm vị học (phonology). Ở cấp độ ngôn cảnh, ngôn ngữ học chức năng hệ thống thu hút sự chú ý vào ba khía cạnh của tình huống lời nói, lần lượt gọi là trường của ngôn bản (field of discourse), không khí của ngôn bản (tenor of discourse), và phương thức của ngôn bản (mode of discourse). Trường của ngôn bản liên quan đến những gì đang diễn ra trong các tình huống lời nói, quyết định sự lựa chọn các ý nghĩa được hiện thực hóa trong các mẫu thức ngữ pháp và từ vựng để thể hiện (lấy cú hành động làm đại diện) ai, làm gì ai, cái gì, ở đâu.

Không khí của ngôn bản biểu thị các mối quan hệ vai diễn của những người tham gia vào tình huống lời nói (chẳng hạn mối quan hệ giữa giáo viên-học sinh), tác động đến kiểu quan hệ giữa những người tham gia và những gì người nói thực hiện để đạt được kiểu quan hệ đó. Phương thức của ngôn bản cho biết kênh giao tiếp (văn viết hay văn nói hay sự kết hợp cả hai) và các hình thức hùng biện như thuyết phục, mô tả, trình bày, nhân-quả, vấn đề-giải pháp,… Nó liên quan đến các đặc điểm như liên kết và mạch lạc của ngôn bản – 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] việc các cú được “treo” cùng nhau như thế nào để làm cho ngôn bản thành một thể thống nhất. Trường của ngôn bản, không khí của ngôn bản, và phương thức của ngôn bản hình thành nên khái niệm “ngữ vực” của Halliday. Ở cấp độ ngữ nghĩa, ngôn ngữ học chức năng hệ thống thừa nhận rằng ngôn ngữ được tổ chức theo ba siêu chức năng: siêu chức năng tư tưởng (ideational metafunction), siêu chức năng liên nhân (interpersonal metafunction), và siêu chức năng ngôn bản (textual metafunction).

Siêu chức năng tư tưởng, được kích hoạt bởi trường của ngôn bản ở tầng ngôn cảnh, liên quan đến việc thể hiện các ý tưởng hay kinh nghiệm (ví dụ sự thể hiện kiến thức ngôn ngữ học trong sách giáo khoa phổ thông). Siêu chức năng liên nhân, được kích hoạt bởi không khí của ngôn bản, thể hiện mối quan hệ xã hội giữa các cá nhân (ví dụ, mối quan hệ giữa các nhà ngôn ngữ học với tư cách là tác giả sách giáo khoa và học sinh). Siêu chức năng ngôn bản, được kích hoạt bởi phương thức của ngôn bản, liên quan đến việc tạo sự quan yếu giữa các phần đang được nói/viết trong một thông điệp, giữa ngôn bản và ngôn cảnh (ngôn cảnh ngôn ngữ và ngôn cảnh tình huống), đem lại cho ngôn bản cảm giác thực, sự liên kết và mạch lạc. Siêu chức năng tư tưởng, siêu chức năng liên nhân và siêu chức năng ngôn bản kích hoạt ba hệ thống tạo lời ở cấp độ ngữ pháp-từ vựng (mỗi hệ thống lại bao gồm một số tiểu hệ thống): hệ thống chuyển tác (transitivity system), hệ thống thức (mood system), và hệ thống ngôn bản (textual system).

Hệ thống chuyển tác liên quan đến các kiểu quá trình, các tham thể tham gia vào quá trình và các chu cảnh kèm theo. Ở một khía cạnh khác của hệ thống chuyển tác, ẩn dụ ngữ pháp được định nghĩa như là “sự thay thế lớp ngữ pháp này, hay cấu trúc ngữ pháp này bằng lớp ngữ pháp kia hay cấu trúc ngữ pháp kia”. Ẩn dụ ngữ pháp (grammatical metaphor) là một khái niệm được dẫn nhập vào lý thuyết ngôn ngữ học chức năng hệ thống do Halliday giới thiệu đầu tiên trong công trình An Introduction to Functional Grammar (Dẫn luận ngữ pháp chức năng) [82], xuất bản lần thứ nhất năm 1985. Từ sau đó, lý thuyết về ẩn dụ ngữ pháp được phát triển bởi các nhà ngôn ngữ học chức năng hệ thống, bao gồm cả Halliday và nhiều nhà nghiên cứu khác như Martin, Mathiessen, Ravelli, Eggins, Goatly, … Mặc dù có những cách giải thích khác nhau, song trong ngôn ngữ học chức năng hệ 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thống đã đạt được đồng thuận lớn đối với sự chú ý đến ẩn dụ ngữ pháp và một ít đến ẩn dụ từ vựng khi nghiên cứu về quan hệ giữa chúng.

Có thể thấy rằng, tuy khái niệm ẩn dụ ngữ pháp không được đề cập đến trong các lý thuyết ngôn ngữ học khác, nhưng cách nó được xử lý trong ngôn ngữ học chức năng hệ thống đã giúp chúng ta hiểu thêm về mối quan hệ giữa các cấu trúc ngữ pháp-từ vựng đồng ngôn liệu. Việc “tìm ra” ẩn dụ ngữ pháp đã kích thích sự phát triển của các nghiên cứu mô tả lý thuyết cũng như nghiên cứu ứng dụng trong lĩnh vực này. Chẳng hạn như, những thuộc tính của ẩn dụ ngữ pháp trong tiếng Anh đã thúc đẩy việc nghiên cứu sự phát triển ngôn ngữ trẻ em và được đưa vào chương trình giáo dục ngôn ngữ trong một số trường đại học. Hiện nay, nội dung về ẩn dụ ngữ pháp của Halliday vẫn đang là kim chỉ nam cho việc nghiên cứu của rất nhiều các nhà ngôn ngữ học [115].

Trong chương này, luận án tóm lược những nội dung nghiên cứu bước đầu về ẩn dụ ngữ pháp trong công trình của Halliday [82], và của một số nhà ngôn ngữ học chức năng khác đã kế thừa và phát triển thêm lý thuyết của Halliday. Những nghiên cứu có tính chất mở rộng, phát triển nội dung vấn đề do chính Halliday hoặc Halliday và các đồng sự, hay do các nhà ngôn ngữ học chức năng hệ thống khác thực hiện, sẽ là phần khái quát tiếp theo. Tiếp đó luận án sẽ tìm hiểu hai khái niệm cơ bản có liên quan đến nội dung của ẩn dụ ngữ pháp là hiện thực hóa (realization) và tương thích (congruent). Cách trình bày này sẽ thay cho việc trình bày lịch sử một vấn đề nghiên cứu vẫn đang diễn ra và đã có những mâu thuẫn, những tranh luận phản bác trong việc nghiên cứu tiếng Anh cũng như mới bước đầu được áp dụng vào nghiên cứu tiếng Việt, và đây cũng là cơ sở lý thuyết để tiến hành thực hiện nghiên cứu đề tài của luận án.

Sơ lƣợc về sự dẫn nhập và nghiên cứu bƣớc đầu về ẩn dụ ngữ pháp 1. Halliday (1985/1994) Trong công trình Dẫn luận ngữ pháp chức năng, Halliday [18], [82] đã dành hẳn chương cuối cùng - chương 10 để trình bày về ẩn dụ ngữ pháp, mặc dù ngay ở phần Dẫn nhập và ở các chương 3, chương 4 ông cũng đã vài lần nhắc đến hiện tượng này khi nghiên cứu những vấn đề có liên quan đến ẩn dụ ngữ pháp. Trong chương này, thuật ngữ ẩn dụ ngữ pháp được Halliday giới thiệu như là một kiểu ẩn dụ bổ sung cho ẩn dụ từ vựng vốn đã được biết đến một cách rộng rãi, bao gồm hai kiểu ẩn dụ khác nhau là ẩn dụ ở bình diện tư tưởng và ẩn dụ ở bình diện liên nhân. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.