Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận Chương 2: Đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt Chương 3: Đặc điểm lập luận của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt 6 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN Chương đầu của luận án, chúng tôi tìm hiểu tổng quan tình hình nghiên cứu và một số vấn đề lí luận chung, liên quan trực tiếp đến đề tài: Vài nét về câu đố, lý thuyết văn bản, lập luận, nghĩa chiếu vật (sở chỉ), quy chiếu và định danh – Đây chính là cơ sở nền tảng cho việc nghiên cứu sâu hơn (đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa và lập luận), gắn với đối tượng cụ thể (câu đố về động thực vật trong tiếng Việt) ở các chương sau. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Công trình nghiên cứu câu đố dưới góc độ văn học Câu đố là một giá trị văn hóa, một kho tàng trí tuệ dân gian. So với các thể loại văn học dân gian khác, trước kia câu đố chưa được nhìn nhận và quan tâm thích đáng.
Song từ những năm 80 của thế kỉ XX trở lại đây, các nhà nghiên cứu, giảng dạy và những người yêu thích văn học dân gian đã dành sự quan tâm nhiều hơn cho thể loại này. Nghiên cứu câu đố nói chung Trước hết, chúng ta phải kể đến một số công trình chủ yếu mang tính chất sưu tầm về câu đố, tiêu biểu: Câu đố Việt Nam (Thiên Lữ, Võ Hồng sưu tầm), Nxb Thanh Hoá, 2000, Câu đố Việt Nam (Hồ Anh Thái biên soạn), Nxb Hải Phòng, Câu đố Việt Nam (Ninh Viết Giao), Câu đố dân gian Việt Nam (Xuân Thu), Nxb Thanh Niên, Hà Nội, 1998, Câu đố dân gian (Lữ Huy Nguyên, Trần Gia Linh, Nguyễn Đình Chỉnh sưu tầm), Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 1989, Câu đố Việt Nam (Ninh Viết Giao sưu tầm), Nxb Khoa học Xã hội, 1990, Câu đố Việt Nam (Nguyễn Văn Trung biên soạn), Nxb Tp Hồ Chí Minh, 1986; Câu đố người Việt (Triều Nguyên biên soạn), Nxb Thuận Hoá, 2007. Nhìn nhận vai trò quan trọng của thể loại câu đố, viện KHXH Việt Nam cũng đã cho ra đời bộ sưu tầm câu đố người Việt và câu đố các dân tộc thiểu số: Tổng tập văn học dân gian người Việt, (tập 3, Câu đố), Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số. Trong số các công trình kể trên, có ba công trình được chú ý nhiều hơn cả là công trình của Ninh Viết Giao, Triều Nguyên và Nguyễn Văn Trung.
7 Ninh Viết Giao [36] khi tìm hiểu về Câu đố Việt Nam đã lí giải nguồn gốc ra đời của câu đố, phạm vi đề tài, đặc điểm chủ yếu của nội dung và giới thiệu về một số biện pháp nghệ thuật của câu đố. Tác giả đã nhận thấy vai trò và vị trí riêng của thể loại này trong đời sống tinh thần của dân tộc. Nó đã đáp ứng được những yêu cầu nào đó của nhân dân và có tác động, ảnh hưởng nhất định tới văn học viết. Ông nhận thấy “Trong những lúc đố nhau, câu đố đã đem lại cho người bình dân Việt Nam những tràng cười thoải mái không chỉ ở sự giảng được mà ngay ở bản thân câu đố.
Hầu như câu đố nào đọc lên, ta cũng thấy ngộ nghĩnh, hóm hỉnh, tươi mát, đôi khi thấy tục tĩu nữa, song hiện thực sự vật, sự việc lại không tục tĩu chút nào” [36, tr. Tác giả cũng xem xét những phương tiện nghệ thuật làm nên chất trí tuệ, tính hài hước ở câu đố (ẩn dụ, phép so sánh, người hóa, vật hóa, thực vật hóa…). Tìm hiểu về Câu đố người Việt về tự nhiên, Triều Nguyên [92] trình bày một cách tương đối đầy đủ, hệ thống, toàn diện và có những kiến giải thấu đáo những vấn đề thuộc bình diện thể loại: xác định câu đố trên cơ sở phân biệt nó với một số thể loại văn học dân gian khác, phân biệt các kiểu dạng đố thường gặp, tìm hiểu về cách đố - giải, hình thức và nội dung, phân loại câu đố. Có nhiều vấn đề được đặt ra lần đầu như: “trường và hiện tượng xuất nhập trường trong câu đố”,“mô hình câu đố”,“câu đố tá ý”… Công phu và chuyên sâu hơn cả là cuốn Câu đố Việt Nam của Nguyễn Văn Trung [119].
Trong công trình này, bên cạnh việc tập hợp một số lượng khá lớn giới thiệu 1.513 câu đố sắp xếp theo đối tượng phản ánh và một vài kiểu đố khác, tác giả đã đi sâu phân tích xuất xứ, nguồn gốc, hoàn cảnh sử dụng, mục đích, chức năng, cách cấu tạo câu đố về mặt tổng quát, về mặt ngữ nghĩa, ngữ pháp, ngữ điệu, tần số câu đố, tư tưởng và lối nhìn trong câu đố, khía cạnh văn chương. Ông cũng chỉ ra rằng, qua câu đố, “chúng ta có thể phác họa được những nét lớn nền văn minh vật chất của người Việt Nam. Mỗi câu đố phản ánh hoặc cách sống, hoặc cách ăn uống, làm việc, hoặc tinh thần, tâm tình của người Việt” [119, tr. Là một thể loại văn học dân gian mang đậm tư duy và bản sắc dân tộc, câu đố có sức thu hút không nhỏ với các nhà nghiên cứu dân gian: Đinh Gia Khánh, Mã Giang Lân, Lê Chí Quế, Hoàng Tiến Tựu, Đỗ Bình Trị… Những công trình nghiên cứu của họ chủ yếu tập trung khai thác câu đố dưới góc nhìn văn học, câu đố được 8 bàn đến hết sức sơ lược dưới dạng chương, mục.
Nó trở thành đối tượng để nhìn nhận, khám phá về khái niệm và đặc trưng thể loại, trong cái nhìn so sánh với các thể loại văn học dân gian khác. Nhóm tác giả Đinh Gia Khánh, Võ Quang Nhơn, Chu Xuân Diên [73] trong giáo trình Văn học dân gian Việt Nam đã dành 12 trang (257 – 269) để sơ lược, nêu lên những nét khái quát nhất về đối tượng phản ánh, đặc điểm nội dung, chức năng câu đố cũng như vị trí của nó trong đời sống tinh thần của nhân dân, giới thiệu tóm lược nghệ thuật sử dụng câu đố, so sánh sự giống và khác nhau trong ẩn dụ của câu đố và tục ngữ, phân biệt hát đố và câu đố. Câu đố được xem là “một phương tiện nhận thức, vừa thoả mãn được nhu cầu tri thức, vừa thoả mãn được nhu cầu vui chơi, giải trí của nhân dân lao động”. Dễ nhận thấy, ở góc độ văn học, việc nghiên cứu câu đố nói chung khá phong phú (khoảng 40 công trình) nhưng các tác giả chủ yếu đi vào sưu tầm, biên soạn lại câu đố Việt Nam (11 công trình) và chú trọng bàn về nội dung hay đối tượng phản ánh.
Bên cạnh đó, còn có một số công trình nghiên cứu câu đố cho những đối tượng cụ thể. Nghiên cứu câu đố cho những đối tượng cụ thể Tác giả Đinh Thị Thu Hương [70] trong luận văn thạc sĩ Câu đố Việt – Tày những tương đồng và khác biệt đã chỉ ra các điểm giống và khác nhau giữa câu đố của người Việt – người Tày. Qua việc so sánh câu đố của người Việt và người Tày về các phương diện (thế giới vật đố, cách thức tư duy cũng như thể thơ, cách gieo vần); tác giả luận văn đã khám phá những điểm tương đồng, khác biệt về văn hoá, phong tục, đời sống kinh tế, xã hội của hai dân tộc Việt - Tày; giải mã và khám phá những bản sắc trong nền văn hoá của hai dân tộc, nhờ chìa khóa là câu đố. Nguyễn Thị Hường [71], trong luận văn tốt nghiệp đại học năm 2008 đã tìm hiểu Không gian làng quê trong thế giới hình ảnh vật đố của câu đố người Việt.
Ở luận văn này, sau khi tìm hiểu vài nét khái quát về câu đố và vấn đề khảo sát các hình ảnh thuộc không gian làng quê xuất hiện trong thế giới hình ảnh vật đố; tác giả đã nghiên cứu không gian làng quê Việt Nam và một số đặc điểm nghệ thuật của câu đố; qua đó giúp người đọc thấy được đời sống lao động, sinh hoạt, những quan niệm, tâm tư, tình cảm của con người thời điểm thể loại này ra đời, từ đó có cái nhìn khái quát về hình ảnh làng quê Việt Nam mọi thuở. 9 Trần Thị Lan (1996) [77] tìm hiểu Một số vấn đề về bản chất thể loại câu đố Việt Nam với trẻ em. Theo tác giả, đề tài của câu đố luôn là “sự vật, hiện tượng cụ thể, quen thuộc của thế giới xung quanh, những cái nhìn mà con người ta có thể cảm nhận trực tiếp bằng giác quan" [77; 20]. Điểm đóng góp riêng của luận văn này là sau khi hệ thống lại một số vấn đề về bản chất thể loại câu đố (đặc trưng thi pháp thể loại câu đố đặc biệt là phương pháp ẩn dụ, phân loại câu đố; một vài suy nghĩ về sự hình thành câu đố… để làm rõ cái chung và cái riêng của câu đố so với các thể loại khác trong tổng thể văn học dân gian); tác giả đã đi sâu tìm hiểu sự gặp gỡ giữa thể loại này với trẻ em, tìm hiểu sự phát triển của thể loại câu đố từ câu đố cổ truyền đến câu đố hiện đại: sự biến đổi sâu sắc của thể loại này trên nhiều bình diện: mục đích sáng tác, đối tượng tiếp nhận, phương pháp quan sát, phương pháp miêu tả vật đố, hình thức đố.
Dựa trên đặc điểm tâm sinh lí trẻ em ở lứa tuổi mẫu giáo – tiểu học với việc tiếp nhận câu đố, chương trình và phương pháp dạy câu đố hiện nay; tác giả cũng đã đưa ra một số đề xuất về chương trình và cách dạy. Như vậy, tác giả luận văn đã nghiên cứu về bản chất thể loại của câu đố trong việc ứng dụng với đối tượng cụ thể (trẻ em). Đặng Thị Mân [88] khi nghiên cứu Câu đố và vai trò của câu đố trong góp phần phát triển tư duy của học sinh tiểu học, đã trình bày khái quát chung về câu đố (khái niệm, nguồn gốc, nội dung và đặc trưng cơ bản); đồng thời chỉ ra vai trò của câu đố trong việc phát triển tư duy gắn với đối tượng cụ thể - học sinh tiểu học. Ngoài ra, có thể kể đến một số luận văn tìm hiểu nghệ thuật câu đố đặt trong việc dạy – học thể loại văn học dân gian này như: Nghệ thuật câu đố Việt Nam và việc dạy – học câu đố ở tiểu học của Đinh Thị Phương [100], Nghệ thuật câu đố về loài vật của Nguyễn Thu Hồng [57].
