Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ ca dao tiếng hán và tiếng việt dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ngôn ngữ học từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ ca dao tiếng hán và tiếng việt dưới góc, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học tri nhận
• Đề tài: Từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể trong tục ngữ ca dao Hán - Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Ngữ liệu nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Về lí luận
• Về thực tiễn
• Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ẩn dụ tri nhận về BPCTN
• 1.3. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến hoán dụ ý niệm về từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 1.4. Cơ sở lí thuyết cho việc nghiên cứu
• 1.4.1. Khái niệm cơ thể người
• 1.4.2. Khái quát về nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 1.4.3. Khái quát về tục ngữ, ca dao của tiếng Hán và tiếng Việt
• 1.4.4. Tính nghiệm thân (embodiment)
• 1.4.5. Ẩn dụ ý niệm (cognitive metaphor)
• 1.4.6. Hoán dụ ý niệm (conceptual metonymy)
• 1.4.7. Sơ đồ tâm lan tỏa
• 1.4.8. Ngôn ngữ học tri nhận và cơ thể con người
• 1.4.9. Ngữ cảnh tri nhận
• 1.4.10. Văn hóa dân tộc liên quan đến từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 2. CHƯƠNG 2: ẨN DỤ Ý NIỆM VÀ HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TRONG TỤC NGỮ VÀ CA DAO TIẾNG HÁN
• 2.1. Sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.2. Nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.3. Nhóm từ ngữ kết hợp với danh từ chỉ bộ phận cơ thể người trong việc tạo nên ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm
• 2.4. Mô hình tổng quát về sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích
• 2.5. Thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.5.1. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.5.2. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 3. CHƯƠNG 3: ẨN DỤ Ý NIỆM VÀ HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN "BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI" TRONG TỤC NGỮ VÀ CA DAO TIẾNG VIỆT
• 3.1. Sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.2. Nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.3. Nhóm từ ngữ kết hợp với các danh từ chỉ bộ phận cơ thể người trong việc tạo nên ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm
• 3.4. Mô hình tổng quát về sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.5. Thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm miền “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.5.1. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.5.2. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG VÀ DỊ BIỆT CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM, HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN “ BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TRONG TỤC NGỮ, CA DAO TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT
• 4.1. Những điểm tương đồng và dị biệt của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.1.1. Những điểm tương đồng của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.1.2. Những điểm dị biệt của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2. Những điểm tương đồng và dị biệt của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2.1. Những điểm tương đồng của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2.2. Những điểm dị biệt của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TỪ ĐIỂN TRA CỨU
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC MÔ HÌNH

Tóm tắt

I. Giới thiệu và cơ sở lý thuyết

Luận án tiến sĩ này tập trung vào việc nghiên cứu từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể trong tục ngữ Hán - Việt và ca dao Hán - Việt dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận. Mục đích chính là khám phá cách thức con người sử dụng các bộ phận cơ thể để biểu đạt các khái niệm trừu tượng thông qua ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm. Luận án cung cấp cái nhìn tổng quan về các nghiên cứu liên quan trong và ngoài nước, đồng thời xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm như tính nghiệm thân, ẩn dụ ý niệm, và hoán dụ ý niệm.

1.1. Tổng quan nghiên cứu

Luận án đánh giá các công trình nghiên cứu trước đây về ẩn dụ tri nhận và hoán dụ ý niệm liên quan đến bộ phận cơ thể. Các nghiên cứu trong nước và quốc tế đều nhấn mạnh vai trò của cơ thể trong việc hình thành tư duy và ngôn ngữ. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu các nghiên cứu so sánh giữa tục ngữ Hán - Việt và ca dao Hán - Việt, đặc biệt là từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận.

1.2. Cơ sở lý thuyết

Luận án dựa trên các lý thuyết cốt lõi của ngôn ngữ học tri nhận, bao gồm tính nghiệm thân, ẩn dụ ý niệm, và hoán dụ ý niệm. Tính nghiệm thân nhấn mạnh rằng cơ thể là nguồn gốc của tri nhận, trong khi ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm là các cơ chế giúp con người chuyển đổi các khái niệm từ miền nguồn (cơ thể) sang miền đích (các khái niệm trừu tượng).

II. Ẩn dụ và hoán dụ ý niệm trong tục ngữ và ca dao tiếng Hán

Chương này tập trung phân tích các ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm liên quan đến bộ phận cơ thể trong tục ngữ Hán - Việt và ca dao Hán - Việt. Luận án khảo sát cách các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể được sử dụng để biểu đạt các khái niệm trừu tượng, đồng thời thiết lập các mô hình ánh xạ giữa miền nguồn và miền đích.

2.1. Phân tích ẩn dụ ý niệm

Luận án phân tích các ẩn dụ ý niệm trong tục ngữ Hán - Việt và ca dao Hán - Việt, tập trung vào các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể như tim, mắt, tay, và chân. Các ẩn dụ này thường được sử dụng để biểu đạt các khái niệm về tình cảm, trí tuệ, và hành động. Ví dụ, từ tim thường được dùng để biểu đạt tình yêu và cảm xúc.

2.2. Phân tích hoán dụ ý niệm

Luận án cũng khảo sát các hoán dụ ý niệm trong tục ngữ Hán - Việt và ca dao Hán - Việt, nơi các bộ phận cơ thể được sử dụng để đại diện cho toàn bộ cơ thể hoặc các khái niệm liên quan. Ví dụ, từ tay thường được dùng để đại diện cho khả năng và kỹ năng của con người.

III. Ẩn dụ và hoán dụ ý niệm trong tục ngữ và ca dao tiếng Việt

Chương này tiếp tục phân tích các ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm liên quan đến bộ phận cơ thể trong tục ngữ Hán - Việt và ca dao Hán - Việt, nhưng tập trung vào tiếng Việt. Luận án so sánh cách sử dụng các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể trong tiếng Việt với tiếng Hán, nhằm tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt.

3.1. Phân tích ẩn dụ ý niệm

Luận án phân tích các ẩn dụ ý niệm trong tục ngữ Hán - Việt và ca dao Hán - Việt, tập trung vào các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể như lòng, mặt, và mắt. Các ẩn dụ này thường được sử dụng để biểu đạt các khái niệm về tình cảm, đạo đức, và nhận thức. Ví dụ, từ lòng thường được dùng để biểu đạt tình yêu và lòng trắc ẩn.

3.2. Phân tích hoán dụ ý niệm

Luận án cũng khảo sát các hoán dụ ý niệm trong tục ngữ Hán - Việt và ca dao Hán - Việt, nơi các bộ phận cơ thể được sử dụng để đại diện cho toàn bộ cơ thể hoặc các khái niệm liên quan. Ví dụ, từ mặt thường được dùng để đại diện cho danh dự và uy tín của con người.

IV. So sánh và đối chiếu

Chương này so sánh và đối chiếu các ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm liên quan đến bộ phận cơ thể trong tục ngữ Hán - Việt và ca dao Hán - Việt. Luận án chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể giữa hai ngôn ngữ, đồng thời phân tích các yếu tố văn hóa và tư duy dân tộc ảnh hưởng đến sự khác biệt này.

4.1. Điểm tương đồng

Luận án chỉ ra rằng cả tục ngữ Hán - Việt và ca dao Hán - Việt đều sử dụng các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể để biểu đạt các khái niệm trừu tượng. Các ẩn dụ và hoán dụ này thường phản ánh cách con người tri nhận thế giới thông qua cơ thể của mình. Ví dụ, cả hai ngôn ngữ đều sử dụng từ tim để biểu đạt tình yêu và cảm xúc.

4.2. Điểm khác biệt

Luận án cũng chỉ ra những khác biệt trong cách sử dụng các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể giữa tục ngữ Hán - Việt và ca dao Hán - Việt. Những khác biệt này thường bắt nguồn từ sự khác biệt về văn hóa và tư duy dân tộc. Ví dụ, trong tiếng Việt, từ lòng thường được dùng để biểu đạt tình yêu và lòng trắc ẩn, trong khi trong tiếng Hán, từ tim lại được sử dụng phổ biến hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người (BPCTN) trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN) đại diện cho bước chuyển mang tính tiên phong trong ngữ nghĩa học so sánh - đối chiếu tại Việt Nam. Về mặt bối cảnh khoa học, công trình đánh dấu sự đoạn tuyệt với quan điểm nhị nguyên luận Descartes (Cartesian dualism) và chủ nghĩa khách quan hình thức vốn thống trị ngôn ngữ học cấu trúc truyền thống, để hội tụ vào dòng chảy của khoa học tri nhận thế hệ thứ hai (second-generation cognitive science) – nơi bản chất của tư duy và ngôn ngữ gắn liền với tính nghiệm thân (embodiment).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ ràng qua sự phê phán các công trình tiền nhiệm. Trong khi các nghiên cứu đối chiếu quốc tế như Bislková (2000), Wei (2010), hay Yu Ning (2009) chủ yếu tập trung vào cặp ngôn ngữ Anh - Séc, Anh - Hán hoặc tiếng Anh đơn ngữ; và các tác giả trong nước như Trịnh Thị Thanh Huệ (2012) hay Nguyễn Thị Hiền (2017) mới dừng lại ở việc thống kê, đối chiếu số lượng các nét nghĩa phái sinh dựa trên đặc trưng hình thức bên ngoài (vị trí, hình dáng, chức năng vật lý) trên ngữ liệu cụm từ tự do, thì luận án này đã giải quyết triệt để khoảng trống: chưa có công trình nào phục hồi toàn diện hệ thống ánh xạ tri nhận, sơ đồ hình ảnh (image schemas) và cấu trúc phạm trù tâm lan tỏa (radial networks) của miền nguồn BPCTN trong kho tàng văn học dân gian (tục ngữ, ca dao) của hai nền văn hóa Đông Á điển hình là Hán và Việt.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các danh từ chỉ BPCTN trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt tham gia kiến tạo những mô hình ẩn dụ ý niệm (ADYN) và hoán dụ ý niệm (HDYN) nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Sơ đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa của các từ ngữ chỉ BPCTN tiêu biểu được tổ chức như thế nào dưới tác động của cơ chế nghiệm thân và ngữ cảnh tri nhận?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những điểm tương đồng và dị biệt về mô hình ánh xạ giữa hai ngôn ngữ phản ánh quy luật phổ quát của tư duy nhân loại hay sự quy định của mô hình văn hóa dân tộc?

Hệ thống giả thuyết tương ứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Sự tương đồng trong các mô hình ADYN và HDYN giữa tiếng Hán và tiếng Việt bắt nguồn từ nền tảng sinh học và trải nghiệm nghiệm thân chung của nhân loại đối với cơ thể vật lý.
• Giả thuyết 2 (H2): Sự dị biệt trong việc lựa chọn miền nguồn, phân bố thuộc tính điển dạng và cấu trúc sơ đồ tâm lan tỏa bị chi phối bởi điều kiện sinh tồn, phương thức canh tác, tâm lý dân tộc và thế giới quan văn hóa đặc thù của mỗi cộng đồng.
• Giả thuyết 3 (H3): Ẩn dụ và hoán dụ trong tục ngữ, ca dao không thuần túy là biện pháp tu từ học thi ca mà là cơ chế tư duy ý niệm hóa thế giới khách quan của người bình dân Hán - Việt.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp: Thuyết Nghiệm thân và Ẩn dụ ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980, 1999), Thuyết Hoán dụ ý niệm (Radden & Kövecses, 1999; Barcelona, 2003), Lý thuyết Sơ đồ hình ảnh (Johnson, 1987; Lakoff & Turner, 1989), Thuyết Phạm trù tâm lan tỏa (Lakoff, 1987; Evans & Green, 2006) và Lý thuyết Ngữ cảnh tri nhận (Sperber & Wilson, 1986, 2001; David Lee, 2001). Phạm vi nghiên cứu bao quát ngữ liệu định lượng gồm 952 đơn vị tục ngữ, ca dao tiếng Hán và 652 đơn vị tục ngữ, ca dao tiếng Việt, phân tích 56 danh từ BPCTN tiếng Hán và 53 danh từ BPCTN tiếng Việt.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu lịch sử nghiên cứu cho thấy tiến trình vận động qua ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu lý thuyết nền tảng phương Tây: Khởi xướng từ công trình kinh điển Metaphors We Live By (Lakoff & Johnson, 1980), tiếp nối bởi Women, Fire, and Dangerous Things (Lakoff, 1987) và Philosophy in the Flesh (Lakoff & Johnson, 1999), trường phái tri nhận đã khẳng định bản chất cốt lõi của hệ thống ý niệm nảy sinh trực tiếp từ tri giác, sự vận động của thân thể và trải nghiệm thể chất - xã hội. Thúc đẩy hướng tiếp cận này, Radden & Kövecses (1999) đã hệ thống hóa mô hình tri nhận lý tưởng hóa (ICM) của hoán dụ, trong khi Johnson (1987) đặt nền móng cho lý thuyết sơ đồ hình ảnh (CONTAINER, PATH, BALANCE, FORCE).

Dòng nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ - văn hóa quốc tế: Bislková (2000) trong nghiên cứu đối chiếu thành ngữ BPCTN tiếng Séc và tiếng Anh (Czech and English Idioms of Body Parts) chứng minh sự tương tác giữa cơ chế tri nhận và ngữ cảnh cụ thể. Wei (2010) khảo sát các sơ đồ hình ảnh UP-DOWN và PATH từ miền nguồn BPCTN trong từ điển Longman và Oxford. Đặc biệt, các công trình của Yu Ning (2008, 2009) như Culture, Body, and Language và From Body to Meaning in Culture đã thiết lập mô hình tam giác "Cơ thể - Văn hóa - Ngôn ngữ", khẳng định văn hóa hoạt động như một thấu kính lọc định hình cách thức các cơ quan nội tạng được ý niệm hóa thành các trạng thái tinh thần và cảm xúc. Song (2009) mở rộng phân tích ẩn dụ BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh, phát hiện các điểm hội tụ về cấu trúc biểu đạt hình thể động vật và người.

Dòng nghiên cứu ngữ liệu tiếng Hán và tiếng Việt: Tại Trung Quốc, Trương Kiến Lý (2005) khảo cứu mạng lưới đa nghĩa của từ "Tâm" (心), Hứa Dĩnh Hân (2007) giải mã cơ chế tri nhận của từ "Khẩu" (口), Lã Văn Tĩnh (2014) khảo sát từ "Đầu phát" (头发), và Lưu Thiểu Kiệt (2014) phân tích ẩn dụ BPCTN trong thành ngữ. Tại Việt Nam, Nguyễn Ngọc Vũ (2008) và Hai Tran Ngoc (2010) tiên phong phân tích ADYN và HDYN trong thành ngữ đối chiếu Anh - Việt; Võ Kim Hà (2012) phân tích ngữ biểu trưng của từ "tay"; Trần Trung Hiếu (2012) nghiên cứu hoán dụ kết cấu "vị từ + mặt".

Tuy nhiên, cuộc tranh luận học thuật giữa hai trường phái vẫn tồn tại: một bên nhấn mạnh tính phổ quát sinh học tuyệt đối của nghiệm thân (Universal Bodily Experience), bên kia bảo vệ tính tương đối văn hóa và ngữ cảnh (Cultural Relativity). Luận án này định vị chính xác tại giao điểm tranh luận: sử dụng ngữ liệu văn hóa dân gian (tục ngữ, ca dao) giàu tính bản địa để chứng minh rằng tính nghiệm thân cung cấp chất liệu nền tảng phổ quát, nhưng chính các khuôn mẫu văn hóa (cultural models) và ngữ cảnh tri nhận (cognitive context) mới là nhân tố quyết định sự chọn lọc thuộc tính điển dạng trong ánh xạ ngữ nghĩa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc làm sâu sắc và mở rộng thuyết Hiện thực trải nghiệm (Experiential Realism) của Lakoff & Johnson (1999), chứng minh rằng ý niệm không phải là bản sao thụ động của thế giới khách quan mà là cấu trúc nghiệm thân sống:

"Ý niệm của con người không phải chỉ là một phản ánh của thực tại bên ngoài mà chúng còn được tạo thành hình dạng quan trọng bởi cơ thể và bộ não của chúng ta, đặc biệt là bởi hệ thống thần kinh của chúng ta" [Lakoff & Johnson, 1999, tr. 22].

Về mặt hoán dụ, công trình chuẩn hóa và kiểm chứng mô hình phân loại hoán dụ của Radden & Kövecses (1999) trên chất liệu ngôn ngữ phi Ấn-Âu, làm rõ cơ chế tương tác phức hợp giữa ẩn dụ và hoán dụ (metaphtonymy). Các mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions) được xác lập:

• Mệnh đề 1 (P1): Quá trình ý niệm hóa các phạm trù trừu tượng (tình cảm, đạo đức, năng lực, kinh tế, xã hội) tuân thủ nguyên tắc định hướng từ cụ thể đến trừu tượng thông qua miền nguồn BPCTN.
• Mệnh đề 2 (P2): Sự xuất hiện của các sơ đồ hình ảnh (VẬT CHỨA, NGUỒN - LỐI - ĐÍCH) trong tục ngữ, ca dao phản ánh trải nghiệm vận động không gian ba chiều của cơ thể người.
• Mệnh đề 3 (P3): Mô hình tri nhận các cơ quan nội tạng phản ánh sự khác biệt sâu sắc về triết lý nhân sinh: tiếng Hán lấy "Tâm (心)" làm trung tâm chi phối cả tư duy lẫn tình cảm, trong khi tiếng Việt phân tán chức năng này qua phức hợp "Lòng - Dạ - Bụng - Tim - Gan".

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng một khung phân tích tích hợp đa chiều:

[Trải nghiệm Nghiệm thân Vật lý (BPCTN)] 
[Ngữ cảnh Tri nhận (Sperber & Wilson / David Lee)] 
[Cơ chế Ánh xạ Ẩn dụ (CMT) & Chiếu xạ Hoán dụ (ICM)]
[Bộ lọc Mô hình Văn hóa Dân tộc (Hán / Việt)]

Khung phân tích này thay thế quy ước gán ghép cơ học một chiều bằng ký hiệu ánh xạ tương tác hai chiều MIỀN ĐÍCH >< MIỀN NGUỒN (ví dụ: KINH TẾ >< TAY, KỸ NĂNG >< TAY, VẬT CHỨA >< LÒNG/DẠ), giải quyết triệt để giới hạn bất tương thích giữa động từ liên kết "LÀ/THAY CHO" trong tiếng Việt với "TO BE/FOR" trong tiếng Anh. Điều kiện biên (boundary conditions) được xác lập: mô hình chỉ áp dụng cho các cấu trúc chuyển nghĩa từ miền nguồn BPCTN sang miền đích trừu tượng, loại trừ các biến đổi phái sinh sinh học thuần túy.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận Hiện thực trải nghiệm (Experientialist Epistemology), kết hợp hài hòa giữa phương pháp định tính và định lượng (Mixed-Methods Design):

• Cấp độ định tính: Sử dụng phương pháp miêu tả và phân tích ngữ nghĩa tri nhận để phục hồi các ánh xạ ẩn dụ, giải cấu trúc các sơ đồ hình ảnh và truy nguyên căn nguyên văn hóa - tâm lý dân tộc học đằng sau các biểu thức ngôn ngữ.
• Cấp độ định lượng: Thống kê tần số xuất hiện, đo lường tỷ lệ phân bố của 56 danh từ BPCTN tiếng Hán và 53 danh từ BPCTN tiếng Việt cùng các kết hợp vị từ/tính từ trong việc tạo lập ADYN và HDYN.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu tuân thủ chuẩn mực học thuật nghiêm ngặt từ các nguồn văn bản chuẩn mực quốc gia:

• Ngữ liệu tiếng Hán (952 đơn vị): Trích xuất từ Tục ngữ từ điển (徐宗才 - Từ Tông Tài, 2006, Nxb Thương Vụ Bắc Kinh) và Dân gian ca dao toàn tập (朱雨尊 - Chu Vũ Tôn, 2014, Nxb Tam Liên Thượng Hải).
• Ngữ liệu tiếng Việt (652 đơn vị): Trích xuất từ Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam (Vũ Ngọc Phan, 2016, Nxb Văn học - Giải thưởng Hồ Chí Minh), cùng 3 bộ tuyển tập của Nguyễn Xuân Kính (Kho tàng ca dao tiếng Việt, 2001; Kho tàng tục ngữ tiếng Việt, Tập 1 & 2, 2002, Nxb Văn hóa Thông tin).

Quy trình nhận diện BPCTN gồm 3 bước:

1. Đối chiếu danh mục giải phẫu quốc tế FCAT/IFAA (1998) với 7.500 bộ phận và nghiên cứu định danh tiếng Việt của Nguyễn Đức Tồn (2002) với 289 bộ phận/397 tên gọi.
2. Tra cứu nghĩa gốc số 1 trong Hiện đại Hán ngữ từ điển (2012) và Từ điển tiếng Việt để xác nhận tư cách nguyên tố ngữ nghĩa BPCTN.
3. Phân tích kết hợp cú pháp - ngữ nghĩa với các từ đi kèm trong ngữ cảnh tục ngữ, ca dao để phát hiện sự xung đột ngữ nghĩa nội câu (theo lý thuyết Frame - Focus của Black, 1962), từ đó xác lập ánh xạ tri nhận.

Tam giác hóa dữ liệu (data triangulation) được thực hiện thông qua kiểm chứng chéo giữa các nguồn từ điển uy tín, khảo sát thực nghiệm ngữ nghĩa thế từ ("tim", "bụng" thay cho "lòng"), và đối chiếu đa ngữ cảnh.

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu được hệ thống hóa trong 16 bảng danh mục định lượng và 7 sơ đồ/mô hình trực quan:

Chỉ số Khảo sát	Tiếng Hán	Tiếng Việt
Tổng số đơn vị ngữ liệu khảo sát	952 đơn vị	652 đơn vị
Số lượng danh từ BPCTN tham gia tạo nghĩa	56 danh từ	53 danh từ
Nhóm BPCTN xuất hiện với tần số cao nhất	Tâm (心), Thủ (手), Khẩu/Chủy (口/嘴), Nhãn/Mục (眼/目), Cước/Túc (脚/足), Diện/Kiểm (面/脸)	Tay, Miệng/Mồm, Mặt, Mắt, Chân, Lòng, Bụng, Dạ, Đầu, Tim, Gan
Các sơ đồ hình ảnh cốt lõi	VẬT CHỨA (Container), HƯỚNG (Up-Down), LỐI (Source-Path-Goal), LỰC (Force)	VẬT CHỨA (Container), TIẾP XÚC VẬT LÝ (Contact), ĐỐI KHÁNG (Resistance)

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Tính bất đối xứng và quy luật nổi trội của các miền nguồn BPCTN. Dữ liệu chỉ ra sự phân bố không đồng đều giữa các BPCTN. Các bộ phận bên ngoài (ngoại diện) và ngũ quan như "Tay/手", "Mắt/眼", "Miệng/口", "Chân/脚" có tần số xuất hiện vượt trội, chiếm trên 65% tổng số mô hình ADYN và HDYN ở cả hai ngôn ngữ. Điều này xác nhận quy luật tâm lý học tri giác: các thực thể có thể nhìn thấy, có tính vận động và tương tác trực tiếp với thế giới vật lý sở hữu độ nổi trội (salience) cao hơn các cơ quan nội tạng ẩn khuất bên trong.

Phát hiện 2: Sự phân hóa sâu sắc trong ý niệm hóa nội tâm giữa "Tâm (心)" và "Lòng - Dạ - Bụng - Gan". Trong tiếng Hán, từ "Tâm (心)" là trung tâm tuyệt đối của sơ đồ tâm lan tỏa, bao quát cả miền lý trí lẫn tình cảm (ví dụ: Tâm phòng, Tâm thất, Tháo tâm, Giao tâm). Ngược lại, tiếng Việt thể hiện sự phân hóa tinh tế: "Lòng" và "Dạ" tuy không có miền nguồn giải phẫu cụ thể nhưng hoạt động như một sơ đồ hình ảnh VẬT CHỨA linh hoạt biểu trưng cho tâm tư, tình cảm và ý chí; "Bụng" biểu trưng cho suy nghĩ kín đáo hoặc mưu tính (Bụng làm dạ chịu); "Gan" biểu trưng cho dũng khí và cảm xúc phẫn nộ cực độ (Mất miếng ăn lộn gan lên đầu).

Phát hiện 3: Cơ chế tri nhận sơ đồ hình ảnh vật chứa đa chiều. Cả hai ngôn ngữ đều vận dụng triệt để sơ đồ hình ảnh "VẬT CHỨA CÓ HƯỚNG TRONG - NGOÀI". Trong tiếng Hán, cấu trúc Đầu + Lý (trong) tạo thành ADYN VẬT CHỨA LÀ ĐẦU (như câu: “被头里做事终晓得” - Làm việc trong đầu cuối cùng cũng bị phát hiện). Trong tiếng Việt, các cấu trúc VẬT CHỨA LÀ BỤNG/LÒNG/DẠ cho phép ý niệm hóa các trạng thái vô hình của tâm thức thành các vật thể chứa đựng bên trong thân thể.

Phát hiện 4: Phục hồi các mô hình ánh xạ hành vi và kỹ năng mang tính phản trực giác. Nghiên cứu phát hiện mô hình ADYN KINH TẾ KHÔNG RA GÌ LÀ TRONG TAY KHÔNG CÓ GÌ (Mô hình 5) và KẾT QUẢ CỦA MỘT SỰ VIỆC LÀ SỰ TIẾP XÚC VẬT LÝ CỦA CHÂN (Mô hình 2). Đặc biệt là mô hình tri nhận ÁNH MẮT LÀ SỰ SỜ MÓ (Mô hình 6) và cơ chế hoán dụ hành động biểu trưng cho tính cách như “抽了腿、缩了脖儿” (Co đùi, thụt cổ - biểu trưng cho sự thoái thác, sợ hãi).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính đúng đắn của Thuyết Tri nhận nghiệm thân, đồng thời bổ sung luận điểm rằng các sơ đồ tri nhận chịu sự chi phối mạnh mẽ của ngữ cảnh tri nhận văn hóa (Cultural Cognitive Context), giúp giải quyết cuộc xung đột giữa chủ nghĩa phổ quát và chủ nghĩa tương đối trong ngôn ngữ học.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ chuẩn hóa cho việc bóc tách, mã hóa và phân tích ngữ nghĩa tri nhận trên các thể loại văn học dân gian truyền miệng có cấu trúc vần vè, tiết tấu phức tạp.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn: Tạo cơ sở khoa học đột phá cho phương pháp giảng dạy tiếng Hán cho người Việt và tiếng Việt cho người nước ngoài thông qua việc giảng dạy cơ chế tri nhận thay vì học vẹt ngữ nghĩa từ vựng; nâng cao chất lượng dịch thuật văn học đối với các thành ngữ, tục ngữ, ca dao song ngữ Hán - Việt.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn thể loại ngữ liệu: Luận án tập trung vào tục ngữ, ca dao cổ truyền, chưa mở rộng sang khẩu ngữ đương đại, ngôn ngữ mạng (cyber-slang) hay các văn bản nghị luận, văn học hiện đại của hai nước.
2. Giới hạn chiều kích lịch đại: Ngữ liệu được khảo sát chủ yếu ở lát cắt đồng đại tổng hợp, chưa truy nguyên sâu tiến trình biến đổi ngữ nghĩa lịch sử của từng từ ngữ BPCTN từ thời kỳ Cổ Hán ngữ và Tiếng Việt Tiền thân.
3. Giới hạn biến thể phương ngữ: Chưa phân tách chi tiết sự khác biệt trong tri nhận BPCTN giữa các vùng phương ngữ phương Bắc và phương Nam Trung Quốc, cũng như giữa ba miền Bắc - Trung - Nam tại Việt Nam.

Chương trình nghiên cứu tương lai:

• Hướng 1: Ứng dụng ngôn ngữ học khối liệu (Corpus Linguistics) kết hợp trí tuệ nhân tạo để phân tích mạng lưới ẩn dụ BPCTN trên Big Data mạng xã hội.
• Hướng 2: Khảo sát thực nghiệm tâm lý - thần kinh ngôn ngữ học (Psycholinguistics / Neuro-linguistics) bằng kỹ thuật theo dõi cử động mắt (Eye-tracking) hoặc điện não đồ (EEG/fMRI) để đo lường thời gian xử lý các ánh xạ ADYN BPCTN ở người bản ngữ.
• Hướng 3: Mở rộng khung phân tích sang nghiên cứu đa phương thức (Multimodal Cognitive Analysis), kết hợp ngôn ngữ với cử chỉ hình thể (gestures) và nghệ thuật biểu diễn dân gian.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án thiết lập tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về Ngôn ngữ học tri nhận, Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu và Nhân học ngôn ngữ học tại khu vực Đông Á.
• Cải cách sư phạm ngoại ngữ: Cung cấp giải pháp sư phạm trực quan giúp sinh viên chuyên ngành tiếng Trung và tiếng Việt nắm bắt bản chất ngữ nghĩa của hàng ngàn quán ngữ, tục ngữ thông qua sơ đồ tâm lan tỏa.
• Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Đóng góp cơ sở tri thức ngữ nghĩa học tri nhận cho việc xây dựng từ điển mạng ý niệm (WordNet/Ontology) phục vụ dịch máy (Machine Translation) và phân tích cảm xúc (Sentiment Analysis) trong ngữ cảnh ngôn ngữ Hán - Việt.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận mô hình nghiên cứu mẫu mực kết hợp chặt chẽ giữa khung lý thuyết hàn lâm phương Tây và ngữ liệu văn hóa dân gian phương Đông.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ: Sở hữu nguồn ngữ liệu 1.604 đơn vị tục ngữ, ca dao đã được xử lý và phân loại hệ thống theo các mô hình tri nhận chuẩn mực.
• Biên phiên dịch viên Hán - Việt: Làm chủ cơ chế tương đương động (dynamic equivalence) trong dịch thuật tục ngữ, thành ngữ, hạn chế lỗi dịch thô theo cấu trúc bề mặt.
• Nhà nghiên cứu văn hóa học và nhân học: Hiểu rõ tâm lý dân tộc, nhân sinh quan và bức tranh ngôn ngữ về thế giới của hai dân tộc láng giềng Hán - Việt thông qua cách thức họ ý niệm hóa chính cơ thể mình.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã mở rộng Thuyết Hiện thực trải nghiệm (Experiential Realism) của Lakoff & Johnson (1999) bằng cách chứng minh tính đặc thù văn hóa trong việc phân mảnh hóa và phân công chức năng ý niệm của các cơ quan nội tạng. Nghiên cứu đã chứng minh rằng trải nghiệm nghiệm thân sinh học không mang tính tất định tuyệt đối mà bị khúc xạ qua các "khung ẩn dụ văn hóa". Cụ thể, nghiên cứu đã xây dựng mô hình đối lập giữa cơ chế "Nhất nguyên tâm thể" của tiếng Hán (lấy Tâm làm trung tâm tư duy - cảm xúc) và hệ thống "Đa nguyên tâm thể" của tiếng Việt (phân bổ linh hoạt qua Lòng - Dạ - Bụng - Gan).

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình đi trước thể hiện ra sao? So với Trịnh Thị Thanh Huệ (2012) và Bislková (2000), luận án tạo nên bước đột phá phương pháp luận khi: (1) Thay thế cách liệt kê nghĩa phái sinh bề mặt bằng việc phục hồi các sơ đồ hình ảnh (Image Schemas) và sơ đồ tâm lan tỏa (Radial Networks) có cấu trúc xuyên tâm; (2) Thiết lập ký hiệu ánh xạ tương tác hai chiều MIỀN ĐÍCH >< MIỀN NGUỒN giải quyết sự bất tương thích ngôn ngữ học so sánh; (3) Áp dụng quy trình nhận diện 3 bước chặt chẽ kết hợp từ điển học, danh mục giải phẫu FCAT/IFAA và lý thuyết xung đột ngữ nghĩa Frame - Focus của Black (1962).

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và được dữ liệu chứng minh như thế nào? Phát hiện bất ngờ nhất là hiện tượng "chuyển di tri giác xúc giác hóa thị giác" qua mô hình ADYN ÁNH MẮT LÀ SỰ SỜ MÓ và cơ chế biểu đạt dũng khí/uất ức qua GAN trong tiếng Việt (Mất miếng ăn lộn gan lên đầu). Trong khi tiếng Hán tập trung hóa cảm xúc mạnh mẽ tại "Đổng (胆 - mật)" và "Tâm", thì tiếng Việt lại chuyển dịch áp lực tâm lý hướng lên đỉnh đầu thông qua cơ quan "Gan", phản ánh nét tâm lý phản kháng quyết liệt được đúc kết trong văn học dân gian của cư dân nông nghiệp lúa nước.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ tiêu chí chọn lọc danh từ BPCTN (56 từ tiếng Hán, 53 từ tiếng Việt), danh mục 1.604 ngữ liệu trích xuất từ 5 bộ từ điển/tuyển tập chuẩn mực, cùng ma trận phân loại 15 loại hoán dụ theo Radden & Kövecses (1999) và các bước dựng sơ đồ tâm lan tỏa đều được chuẩn hóa chi tiết trong luận án, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình trên các cặp ngôn ngữ khác.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Lộ trình hướng tới: (1) Mở rộng xây dựng Cơ sở dữ liệu Ẩn dụ Tri nhận Song ngữ Hán - Việt trực tuyến; (2) Tích hợp kiểm chứng thực nghiệm bằng khoa học thần kinh nhận thức (Neuro-cognitive validation); (3) Phát triển ứng dụng AI hỗ trợ phân tích dụng học và dịch thuật tự động các biểu thức văn hóa đặc thù.

Kết luận

Luận án đã đạt được các đóng góp mang tính bước ngoặt sau:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý thuyết NNHTN về miền BPCTN, kiểm chứng tính khả dụng của các lý thuyết phương Tây trên chất liệu ngôn ngữ phương Đông.
2. Khảo sát định lượng quy mô lớn trên 1.604 đơn vị tục ngữ, ca dao, xác lập danh mục 56 danh từ BPCTN tiếng Hán và 53 danh từ BPCTN tiếng Việt.
3. Phục hồi hàng loạt mô hình ánh xạ ADYN và HDYN cốt lõi, vẽ thành công các sơ đồ hình ảnh và sơ đồ tâm lan tỏa có giá trị khoa học cao.
4. Giải mã căn nguyên văn hóa - tư duy dân tộc: chỉ rõ sự tương đồng bắt nguồn từ tính nghiệm thân phổ quát của nhân loại và sự dị biệt do điều kiện sinh tồn, phương thức tư duy nông nghiệp và triết lý sống quy định.
5. Đóng góp ứng dụng thực tiễn vượt bậc cho công tác biên soạn từ điển, giảng dạy ngôn ngữ và dịch thuật chuyên sâu Hán - Việt.
6. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu mới: Ngôn ngữ học tri nhận khối liệu, Phân tích diễn ngôn tri nhận đa phương thức và Xử lý ngôn ngữ tự nhiên ứng dụng mô hình nghiệm thân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 của luận án trình bày tổng quan vấn đề nghiên cứu về ADYN, HDYN “BPCTN” trên thế giới và ở Việt Nam; cơ sở lý thuyết của đề tài, bao gồm: khái niệm cơ thể người, tính nghiệm thân, phạm trù và phạm trù hóa; khái niệm, đặc điểm, cấu trúc và cách phân loại của ADYN, HDYN; NNHTN về BPCTN; ngữ cảnh tri nhận; đặc trưng văn hóa dân tộc liên quan đến từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Việt. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ẩn dụ tri nhận về BPCTN Ở nước ngoài, ẩn dụ đã trở thành một khu vực khảo sát chính của ngữ nghĩa học tri nhận. Trên tất cả, ẩn dụ là một cơ chế hạng nhất dành cho việc nhìn một sự vật này thông qua từ ngữ chỉ sự vật khác.

Vào những năm 1980 đã có một sự quan tâm nghiên cứu rộng rãi về ẩn dụ, nhưng lực đẩy chủ yếu của sự quan tâm này lại đến từ George Lakoff và Mark Johnson với “Metaphors We Live by” (Chúng ta sống cùng các ẩn dụ) (1980) [29], một ấn phẩm nền tảng trong ngữ nghĩa học tri nhận. Nó được xem như là sự mở đường cho một thế hệ các nhà ngôn ngữ học mới. Trong tác phẩm của mình, hai tác giả đã đưa ra quan niệm mới về bản chất và chức năng của NNHTN nói chung và ẩn dụ tri nhận nói riêng là nghiên cứu cách con người nhìn và nhận biết thế giới qua lăng kính ngôn ngữ và văn hóa dân tộc. Điều này đã tạo tiền đề cho NNHTN có những bước phát triển mới về lượng và chất.

Lakoff xuất bản cuốn “Women, Fire and Dangerous Things” (Đàn bà, lửa và những thứ nguy hiểm) [30]. Đây là cuốn sách mà tác giả đã nói đến tầm quan trọng của sự phạm trù hóa trong thế giới khách quan của con người. Tác giả đã chỉ ra rằng nếu không có năng lực phạm trù hóa, chúng ta chẳng thể hoạt động được gì cả, trong thế giới vật chất cũng như trong đời sống xã hội và trí óc của chúng ta. Johnson tiếp tục xuất bản cuốn “Philosophy in Flesh – The Embodied Mind and its Challenge to Western Thought” (Trải nghiệm triết học 10 – tư duy nghiệm thân và thách thức đối với tư tưởng phương Tây) [32].

Cuốn sách này đã trình bày một cách hệ thống về nền tảng triết học của NNHTN, đó chính là “triết học trải nghiệm”. Cơ sở lý thuyết về NNHTN đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước vận dụng vào việc phân tích tiếng mẹ đẻ hoặc đối chiếu giữa ngôn ngữ mẹ đẻ và một ngôn ngữ khác. Trong đó, các công trình, bài viết liên quan đến ADYN về từ ngữ chỉ BPCTN chiếm số lượng đáng kể. Hướng vận dụng lí thuyết NNHTN trong việc phân tích ADYN và HDYN từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng mẹ đẻ có các bài viết và công trình sau: Bài viết “A Cognitive Approach to Metaphor and Metonymy Related to the Human Body” (Một cách tiếp cận tri nhận đến ẩn dụ và hoán dụ có liên quan đến cơ thể người) của Wei (2010) [48] đã tổng kết lại hai mô hình ánh xạ ADYN và HDYN.

Trong đó, tác giả đã chỉ ra được sự ánh xạ từ miền con người sang miền không phải là con người, ví dụ: He lives in the head of the river (Anh ấy sống ở đầu sông). Đây là kiểu ánh xạ dựa vào vị trí. Tác giả còn chỉ ra hai sơ đồ hình ảnh của ADYN BPCTN, như con người liên quan đến sơ đồ hình ảnh UP- DOWN (LÊN – XUỐNG), ví dụ: My heart sank (Trái tim tôi đã chìm/ Tôi đã buồn.)-> VUI LÀ HƯỚNG LÊN và KHÔNG VUI LÀ HƯỚNG XUỐNG, He came down with the flu (Anh ấy đã xuống dốc do bệnh cúm) -> MẠNH KHỎE LÀ HƯỚNG LÊN và ỐM YẾU LÀ HƯỚNG XUỐNG; con người liên quan đến sơ đồ hình ảnh PATH (LỐI/ NGUỒN LỐI ĐÍCH), ví dụ: I ran my eyes over those pictures (Tôi đã đưa mắt tôi đến những bức tranh đằng kia). Bài viết còn phân tích HDYN BPCTN như bộ phận – toàn thể, ví dụ: We need some new blood in the organization (Chúng tôi cần vài dòng máu mới trong tổ chức/ Chúng tôi cần vài người mới trong tổ chức), bộ phận - bộ phận, ví dụ: She likes reading Shakespeare (Cô ấy thích đọc Shakespeare ).

Tác giả này cũng nhấn mạnh đến điểm giống và điểm khác nhau giữa ADYN và HDYN. Bằng cách phân loại và phân tích các biểu thức ẩn dụ, hoán dụ tác giả có thể kết luận rằng các phạm trù là các hệ thống và kết nối tự nhiên với nhận thức của con người và tính nghiệm thân đối với thế giới bên ngoài. Đây là công trình đã vận dụng thành công lý thuyết NNHTN để chỉ ra hai mô hình tri nhận ẩn dụ và hai sơ đồ hình ảnh từ miền nguồn là từ ngữ chỉ BPCTN. Nguồn ngữ liệu của công trình là các câu được dẫn ra từ các cuốn từ điển như Oxford Advanced Learner’s Dictionaries of 11 Current English và Longman English Dictionaries online.

Công trình này đã định hướng cho chúng tôi có ý tưởng nghiên cứu về sơ đồ hình ảnh "BPCTN" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Với bài nghiên cứu “Idiom of body parts in English – A cognitive perspective (Thành ngữ BPCTN trong tiếng Anh – Một quan điểm tri nhận)”, Takács (2014) [45] đã phân tích hai cơ chế tri nhận ADYN và HDYN trong thành ngữ có từ ngữ chỉ BPCTN tiếng Anh và đưa ra một số giải pháp trong việc ứng dụng thành ngữ loại này vào việc dạy dịch. Trong công trình “From human body parts to the embodiment of spatial conceptualization in English idioms” (Từ BPCTN đến thuyết nghiệm thân của tri nhận không gian trong thành ngữ tiếng Anh), Manerko (2014) [34] đã chỉ ra rằng ngôn ngữ được kết nối chặt chẽ với quá trình tri nhận. Tri nhận không gian đã đóng vai trò quan trọng trong mã hóa kiến thức của con người về không gian, suy nghĩ và cách xử lý ngôn ngữ của con người.

Những kiến thức này đòi hỏi kinh nghiệm tâm lý và kinh nghiệm xã hội của chúng ta. Hướng vận dụng lí thuyết NNHTN trong việc so sánh đối chiếu ngôn ngữ mẹ đẻ và một ngôn ngữ khác có các bài viết và công trình sau: Công trình “Czech and English Idioms of Body Parts: A view from cognitive semantics” (BPCTN trong thành ngữ tiếng Séc và tiếng Anh) của tác giả Bislková (2000) [24] là công trình nghiên cứu theo hướng đối chiếu hai ngôn ngữ. Bislková đã phân tích và tìm ra sự tương đồng, dị biệt của hai cơ chế tri nhận (ADYN và HDYN) trong thành ngữ có từ ngữ chỉ BPCTN của tiếng Séc và tiếng Anh. Tác giả này cũng đã cho biết, hai cơ chế tri nhận (ADYN và HDYN) và cách thức biểu đạt của người nói trong hoàn cảnh cụ thể rất có khả năng kết hợp với nhau để giúp người nói phán đoán được ý nghĩa thành ngữ trong việc biểu đạt.

Theo hướng nghiên cứu này còn có bài “Cognitive Analysis of Chinese- English Metaphors of Animal and Human Body Part Words” (Phân tích tri nhận của ẩn dụ từ chỉ động vật và BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh ) của Song (2009) [41]. Tác giả đã tìm ra điểm giống nhau trong cấu trúc và và nghĩa ẩn dụ của BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh như: “horse back (mǎ bēi)”(lưng ngựa),“horse-faced (mǎ liǎn)”(mặt ngựa), “horse hair (mǎ zōng)”(bờm ngựa), “cat’s eye (māo yǎn)”(mắt mèo), “sheep skin (yáng pí)”(da cừu). 12 Các nghiên cứu về đối tượng này cũng đã mở rộng trong mối quan hệ với văn hóa. Công trình “Culture, Body, and Language: Conceptualizations of Internal Body Organs across Cultures and Languages” (Văn hóa, cơ thể và ngôn ngữ: Tri nhận BPCTN qua văn hóa và ngôn ngữ ) của Yu Ning và cộng sự (2008) [50], “From Body to Meaning in Culture” (Từ cơ thể đến nghĩa trong văn hóa) của Yu Ning (2009) [51] và là hai công trình trình bày về mối quan hệ mật thiết giữa ADYN, cơ thể và văn hóa.

Chúng giống như quan hệ ba cạnh của một hình tam giác. Ẩn dụ ý niệm thường bắt nguồn từ kinh nghiệm cơ thể, mô hình văn hóa thường được cấu trúc bởi những ADYN. Một từ ngữ nào đó tác động lên một từ ngữ khác thì chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến từ ngữ thứ ba. Không có cơ thể sẽ không có thế giới quan.

Tuy nhiên ống kính của thế giới quan chính là “màu sắc văn hóa”và “khung ẩn dụ”. Nó được xuyên qua như “thấu kính” để chúng ta tri nhận thế giới.