Khám Phá Ẩn Dụ Ý Niệm Trong Ca Dao Nam Bộ - Luận Án Tiến Sĩ Ngôn Ngữ Và Văn Hóa Nước Ngoài

Luận án tiến sĩ khám phá ẩn dụ ý niệm trong ca dao Nam Bộ, phân tích sâu sắc mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa đặc trưng vùng miền.

• Tác giả: Đào Duy Tùng
• Người hướng dẫn: Nguyễn Công Đức
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Ẩn Dụ Ý Niệm Trong Ca Dao Nam Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Quy ước trình bày
• Danh mục các bảng biểu
• Danh mục các lược đồ
• Danh mục các hình vẽ
• DẪN NHẬP
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Ngữ liệu nghiên cứu
• Phương pháp luận, phương pháp và thủ pháp nghiên cứu
• Phương pháp luận
• Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu
• Thủ pháp nhận dạng ẩn dụ ý niệm
• Thủ pháp thống kê, phân loại
• Phương pháp phân tích - tổng hợp
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành
• Phương pháp mô hình hóa
• Phương pháp khát quát hóa, trừu tượng hóa
• Đóng góp của luận án
• Về lý luận
• Về thực tiễn
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm ở nước ngoài
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm ở trong nước
• 1.1.2.1. Các công trình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm ở các lĩnh vực ngoài ca dao Nam Bộ
• 1.1.2.2. Các công trình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trong ca dao Nam Bộ
• 1.2. Những khái niệm cơ bản về ẩn dụ ý niệm
• 1.2.1. Khái niệm ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2. Ẩn dụ ý niệm và biểu thức ngôn ngữ ẩn dụ
• 1.2.3. Miền nguồn, miền đích và ánh xạ
• 1.2.4. Tương đồng và tương quan
• 1.2.5. Các loại ẩn dụ ý niệm
• 1.2.6. Cơ sở kinh nghiệm
• 1.2.7. Ẩn dụ ý niệm trong thơ ca
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ẨN DỤ CẤU TRÚC TRONG CA DAO NAM BỘ
• 2.1. Ẩn dụ ý niệm CON NGƯỜI LÀ THẾ LỰC SIÊU NHIÊN
• 2.2. Ẩn dụ ý niệm CON NGƯỜI LÀ TỰ NHIÊN
• 2.2.1. CON NGƯỜI LÀ HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN
• 2.2.2. CON NGƯỜI LÀ THỰC THỂ TỰ NHIÊN
• 2.2.3. CON NGƯỜI LÀ ĐỘNG VẬT
• 2.2.3.1. CON NGƯỜI LÀ CÁ
• 2.2.3.2. CON NGƯỜI LÀ CHIM
• 2.2.4. CON NGƯỜI LÀ THỰC VẬT
• 2.2.4.1. CON NGƯỜI LÀ TOÀN THỂ/BỘ PHẬN CÁI CÂY
• 2.2.4.2. GỐC CỦA CON NGƯỜI LÀ GỐC CỦA CÂY
• 2.2.4.3. TRỒNG NGƯỜI, VUN ĐẮP, XÂY DỰNG TÌNH CẢM LÀ GIEO HẠT, TRỒNG CÂY
• 2.2.4.4. CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CỦA CON NGƯỜI LÀ SỰ TĂNG TRƯỞNG SINH HỌC TỰ NHIÊN Ở THỰC VẬT/CỎ CÂY
• 2.2.4.5. PHẨM CHẤT, GIÁ TRỊ CỦA CON NGƯỜI LÀ THUỘC TÍNH, GIÁ TRỊ CỦA CÂY
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ẨN DỤ BẢN THỂ TRONG CA DAO NAM BỘ
• 3.1. Ẩn dụ ý niệm DUYÊN
• 3.1.1. DUYÊN LÀ VẬT THỂ/CHẤT THỂ (KHÔNG ĐƯỢC ĐỊNH DANH)
• 3.1.2. DUYÊN LÀ SỰ VẬN ĐỘNG
• 3.1.3. DUYÊN LÀ SỢI DÂY
• 3.1.4. DUYÊN LÀ NGỌN LỬA
• 3.1.5. DUYÊN LÀ HÀNG HÓA
• 3.2. Ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU
• 3.2.1. TÌNH YÊU LÀ VẬT THỂ/CHẤT THỂ (KHÔNG ĐƯỢC ĐỊNH DANH)
• 3.2.2. TÌNH YÊU LÀ SỢI DÂY
• 3.2.3. TÌNH YÊU LÀ VẬT CHỨA hay TÌNH YÊU LÀ CHẤT THỂ TRONG VẬT CHỨA
• 3.2.4. TÌNH YÊU LÀ GIA VỊ CỦA THỨC ĂN
• 3.2.5. TÌNH YÊU LÀ CÁI VÒNG
• 3.3. Ẩn dụ ý niệm SẦU
• 3.3.1. SẦU LÀ VẬT THỂ/CHẤT THỂ (KHÔNG ĐƯỢC ĐỊNH DANH)
• 3.3.2. SẦU LÀ VẬT THỂ/CHẤT THỂ ĐƯỢC ĐỊNH LƯỢNG/ĐỊNH TÍNH
• 3.3.3. SẦU LÀ NƯỚC/MEN SAY
• 3.3.4. SẦU LÀ (THỰC THỂ) TÀN LỤI
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ẨN DỤ ĐỊNH VỊ TRONG CA DAO NAM BỘ
• 4.1. Ẩn dụ định vị, sắc thái đánh giá và ẩn dụ kéo theo
• 4.2. Ẩn dụ ý niệm CƯƠNG THƯỜNG LÀ TÍCH CỰC/TIỀN TÀI LÀ TIÊU CỰC
• 4.2.1. CƯƠNG THƯỜNG LÀ TÍCH CỰC
• 4.2.1.1. TAM CƯƠNG LÀ TÍCH CỰC
• 4.2.1.2. HIẾU TRUNG/HIẾU NGHĨA LÀ TÍCH CỰC
• 4.2.1.3. NHÂN NGHĨA LÀ TÍCH CỰC
• 4.2.2. TIỀN TÀI LÀ TIÊU CỰC
• 4.3. Ẩn dụ ý niệm HẠNH PHÚC LÀ TÍCH CỰC/KHỔ ĐAU LÀ TIÊU CỰC
• 4.3.1. HẠNH PHÚC LÀ TÍCH CỰC
• 4.3.2. KHỔ ĐAU LÀ TIÊU CỰC
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU KHẢO SÁT VÀ TRÍCH DẪN
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương này tổng hợp các nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trong ngôn ngữ và văn hóa, đặc biệt là trong ca dao Nam Bộ. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài và trong nước đã chỉ ra rằng ẩn dụ ý niệm không chỉ là một hiện tượng ngôn ngữ mà còn phản ánh cách mà con người hiểu và tương tác với thế giới. Các khái niệm như miền nguồn, miền đích và ánh xạ được làm rõ, giúp người đọc hiểu được cơ chế hoạt động của ẩn dụ trong ngôn ngữ. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng ca dao không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là một kho tàng tri thức văn hóa, nơi mà các ý niệm được thể hiện qua các biểu thức ngôn ngữ. Những khái niệm này là nền tảng cho việc phân tích sâu hơn về ẩn dụ ý niệm trong ca dao Nam Bộ.

1.1. Các công trình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm

Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng ẩn dụ ý niệm là một phần quan trọng trong việc hiểu ngôn ngữ và văn hóa. Các nghiên cứu này đã phân tích các loại ẩn dụ khác nhau và cách chúng ảnh hưởng đến tư duy và hành vi của con người. Đặc biệt, các nghiên cứu về ca dao Nam Bộ cho thấy sự phong phú và đa dạng trong việc sử dụng ẩn dụ để diễn đạt các khái niệm phức tạp như tình yêu, nỗi buồn và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Những công trình này đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu sâu hơn về ẩn dụ ý niệm trong văn hóa Việt Nam.

II. Ẩn dụ cấu trúc trong ca dao Nam Bộ

Chương này tập trung vào việc phân tích ẩn dụ cấu trúc trong ca dao Nam Bộ, đặc biệt là các ẩn dụ liên quan đến con người. Các miền nguồn như thế lực siêu nhiên và tự nhiên được sử dụng để mô tả con người, cho thấy sự kết nối giữa con người và vũ trụ. Ví dụ, khi nói rằng con người là thế lực siêu nhiên, điều này không chỉ thể hiện sức mạnh mà còn phản ánh niềm tin vào các yếu tố tâm linh trong văn hóa. Các ẩn dụ này không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ mà còn giúp người nghe hình dung rõ hơn về bản chất con người trong mối quan hệ với thế giới xung quanh.

2.1. Ẩn dụ ý niệm con người là thế lực siêu nhiên

Trong ca dao Nam Bộ, con người thường được so sánh với các thế lực siêu nhiên, thể hiện sự tôn kính và ngưỡng mộ. Những ẩn dụ này không chỉ phản ánh quan niệm về con người mà còn thể hiện mối quan hệ giữa con người và các yếu tố tâm linh. Chẳng hạn, khi nói rằng con người có thể điều khiển thiên nhiên, điều này cho thấy sự tự tin và sức mạnh của con người trong việc đối mặt với thử thách. Những ẩn dụ này cũng giúp củng cố niềm tin vào khả năng của con người trong việc vượt qua khó khăn.

III. Ẩn dụ bản thể trong ca dao Nam Bộ

Chương này phân tích các ẩn dụ bản thể trong ca dao Nam Bộ, với các miền ý niệm như duyên, tình yêu và sầu. Những ẩn dụ này thường sử dụng các hình ảnh cụ thể để diễn đạt các khái niệm trừu tượng, giúp người nghe dễ dàng hình dung và cảm nhận. Ví dụ, khi tình yêu được mô tả như một sợi dây, điều này không chỉ thể hiện sự kết nối mà còn phản ánh sự mong manh và dễ bị tổn thương của tình cảm. Các ẩn dụ này không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ mà còn giúp người nghe hiểu sâu hơn về các mối quan hệ trong cuộc sống.

3.1. Ẩn dụ ý niệm tình yêu

Tình yêu trong ca dao Nam Bộ thường được mô tả qua các ẩn dụ như sợi dây hay vật chứa. Những hình ảnh này không chỉ thể hiện sự kết nối giữa hai người mà còn phản ánh sự phức tạp của tình cảm. Khi tình yêu được so sánh với gia vị của thức ăn, điều này cho thấy rằng tình yêu là một phần không thể thiếu trong cuộc sống, làm cho cuộc sống trở nên phong phú và đa dạng hơn. Những ẩn dụ này giúp người nghe cảm nhận được giá trị và ý nghĩa của tình yêu trong văn hóa Việt Nam.

IV. Ẩn dụ định vị trong ca dao Nam Bộ

Chương này khám phá các ẩn dụ định vị trong ca dao Nam Bộ, đặc biệt là các sắc thái đánh giá tích cực và tiêu cực. Các ẩn dụ này không chỉ phản ánh quan điểm của người Việt Nam về các khái niệm như hạnh phúc và khổ đau mà còn thể hiện cách mà họ nhìn nhận và đánh giá cuộc sống. Ví dụ, khi hạnh phúc được mô tả như một tích cực, điều này cho thấy rằng người Việt Nam coi trọng sự tích cực trong cuộc sống và luôn tìm kiếm những điều tốt đẹp. Ngược lại, khổ đau được xem như một tiêu cực, phản ánh sự tránh né và mong muốn thoát khỏi những điều không tốt.

4.1. Ẩn dụ ý niệm hạnh phúc

Hạnh phúc trong ca dao Nam Bộ thường được mô tả qua các ẩn dụ tích cực, cho thấy sự lạc quan và hy vọng của người Việt Nam. Những hình ảnh như ánh sáng hay hoa nở được sử dụng để thể hiện niềm vui và sự thịnh vượng. Điều này không chỉ phản ánh tâm lý của người dân mà còn thể hiện giá trị văn hóa của sự lạc quan trong cuộc sống. Những ẩn dụ này giúp người nghe cảm nhận được niềm vui và sự hạnh phúc trong cuộc sống hàng ngày.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Ẩn dụ ý niệm trong ca dao Nam Bộ" của nghiên cứu sinh Đào Duy Tùng, do PGS. Nguyễn Công Đức hướng dẫn khoa học tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (2018), thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học (Mã số: 62 22 02 40), là một luận án tiến sĩ tiên phong trong việc giải mã thế giới quan và nhân sinh quan của người Việt Nam Bộ qua lăng kính của Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics). Nghiên cứu giải quyết một khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi: các nghiên cứu trước đây về ca dao Nam Bộ phần lớn tiếp cận từ góc độ văn học dân gian thuần túy (chủ đề, thi pháp, nghệ thuật đối đáp, vần điệu) hoặc xem ẩn dụ như một biện pháp tu từ mang tính trang sức ngữ nghĩa theo truyền thống Aristotle, mà chưa tiếp cận ẩn dụ như một phương thức tri nhận cơ bản định hình tư duy của cộng đồng bản ngữ. Như luận án đã khẳng định, "ẩn dụ là lý thuyết dân gian về thế giới" (metaphors as folk theories of the world), phản ánh cách con người tương tác đa chiều kích với tự nhiên, xã hội và bản thân.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học cụ thể:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Hệ thống ẩn dụ cấu trúc (Structural Metaphor) trong ca dao Nam Bộ được thiết lập qua những mô hình ánh xạ (mapping models) nào từ miền nguồn tự nhiên và thế lực siêu nhiên sang miền đích con người?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Bản chất của các ẩn dụ bản thể (Ontological Metaphor) thể hiện các ý niệm trừu tượng cốt lõi như DUYÊN, TÌNH YÊU và SẦU được cụ thể hóa qua những cơ chế chất thể/vật thể nào?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Các ẩn dụ định vị/định hướng (Orientational Metaphor) chi phối thang giá trị luân lý và cảm xúc (CƯƠNG THƯỜNG - TIỀN TÀI, HẠNH PHÚC - KHỔ ĐAU) dựa trên những lược đồ hình ảnh (image schemas) nào?
4. Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Tính nghiệm thân (embodiment) và các điều kiện địa - văn hóa vùng đất mới Nam Bộ chi phối phương thức tư duy của cư dân như thế nào?

Hệ thống giả thuyết tương ứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Ý niệm hóa con người trong ca dao Nam Bộ chịu sự chi phối mạnh mẽ của hệ sinh thái sông nước và thực vật nhiệt đới đặc thù.
• Giả thuyết 2 (H2): Các ý niệm trừu tượng về tâm lý - tình cảm (Duyên, Tình yêu, Sầu) được cấu trúc hóa dưới dạng các thực thể vật chất có thể định lượng, tích trữ hoặc vận động.
• Giả thuyết 3 (H3): Các chuẩn mực đạo đức cương thường được ý niệm hóa thông qua các lược đồ hình học cân bằng, trọn vẹn và định hướng tích cực.
• Giả thuyết 4 (H4): Cơ chế tri nhận của người Nam Bộ là sự dung hợp biện chứng giữa truyền thống văn hóa Việt và kinh nghiệm thích ứng môi trường sinh thái mới hơn 300 năm khẩn hoang.

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) của George Lakoff và Mark Johnson (1980, 1999), kết hợp với Lý thuyết Không gian pha trộn (Conceptual Blending Theory) của Gilles Fauconnier và Mark Turner (2002), Lý thuyết Ẩn dụ cảm xúc của Zoltán Kövecses (2000), cùng các thành tựu của Ngôn ngữ học tri nhận Việt Nam (Lý Toàn Thắng, Trần Văn Cơ, Nguyễn Đức Tồn, Trịnh Sâm). Phạm vi khảo sát của luận án bao quát kho tàng ca dao Nam Bộ được sưu tầm trong ba công trình kinh điển: Ca dao dân ca Nam Bộ (Bảo Định Giang et al., 1984), Văn học dân gian Đồng bằng sông Cửu Long (Khoa Ngữ văn ĐH Cần Thơ, 1999), và Ca dao dân ca Nam kỳ lục tỉnh (Huỳnh Ngọc Trảng, 2006), kèm theo phụ lục ngữ liệu thực chứng dày 194 trang.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ẩn dụ trải qua một cuộc chuyển dịch hệ hình sâu sắc. Từ thời cổ đại, Aristotle (384 - 322 TCN) xem ẩn dụ là phương thức chuyển nghĩa mang tính trang trí, phục vụ nghệ thuật tu từ và hùng biện. Quan điểm này chi phối ngôn ngữ học truyền thống suốt 20 thế kỷ qua hai mô hình: quan điểm thay thế (substitution view) và quan điểm so sánh (comparison view). Bước ngoặt tư tưởng xuất hiện khi I.A. Richards (1936) trong The Philosophy of Rhetoric đề xuất Thuyết tương tác (Interaction Theory), phân định hai thành tố Tenor (ý tưởng gốc) và Vehicle (ý tưởng phái sinh), khẳng định ẩn dụ là một nguyên tắc phổ quát của tư duy. Tiếp đó, Max Black (1955) đã hoàn thiện mô hình tương tác, chứng minh rằng ẩn dụ không chỉ mô tả sự tương đồng có sẵn mà thực chất tạo ra sự tương đồng (create similarities) thông qua hệ thống "hàm ngôn liên tưởng" (associated implications).

Đến năm 1980, với công trình kinh điển Metaphors We Live By của George Lakoff và Mark Johnson, Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm chính thức xác lập vị thế trung tâm trong Ngôn ngữ học tri nhận. Các tác giả khẳng định luận điểm nền tảng: "Bản chất của ẩn dụ là hiểu và trải nghiệm một loại sự vật trên cơ sở một loại sự vật khác". Đến năm 1999, trong Philosophy in the Flesh, Lakoff và Johnson bổ sung ba tiên đề phương pháp luận: "tâm trí vốn dĩ là nghiệm thân (the mind is inherently embodied), tư duy hầu hết là vô thức (thought is mostly unconscious) và các ý niệm trừu tượng phần lớn là ẩn dụ (abstract concepts are largely metaphorical)". Tiếp nối dòng chảy này, Zoltán Kövecses (2000, 2005) phát triển mô hình văn hóa và lý thuyết dân gian giải thích ẩn dụ cảm xúc, chỉ ra sự tương tác giữa tính phổ quát sinh học và tính dị biệt văn hóa.

Tại Việt Nam, cuộc tranh luận học thuật về các thuật ngữ nền tảng diễn ra sôi nổi giữa các học giả đầu ngành:

• Lý Toàn Thắng (1994, 2005, 2008) chính thức giới thiệu ngôn ngữ học tri nhận, bảo vệ việc sử dụng thuật ngữ tri nhận (cognition) thay vì nhận thức, và ý niệm (concept) thay vì khái niệm, đồng thời định nghĩa: "ẩn dụ ý niệm là một sự “chuyển di” (transfer) hay một sự “đồ họa” (mapping) cấu trúc và các quan hệ nội tại của một lĩnh vực hay mô hình tri nhận nguồn sang một lĩnh vực hay mô hình tri nhận đích".
• Diệp Quang Ban (2008) đưa ra quan điểm đối lập khi đề xuất sử dụng nhận thức và khái niệm dựa trên đối chiếu từ điển học đa ngữ.
• Trần Văn Cơ (2006, 2007, 2009, 2010) khẳng định tính độc lập của ý niệm học tri nhận và hình thái học tri nhận, nhấn mạnh ý niệm thuộc bức tranh ngôn ngữ về thế giới.
• Nguyễn Đức Tồn (2002, 2008, 2010) phân tích đặc trưng tư duy hình tượng, cảm giác - trực quan của người Việt qua ẩn dụ thành ngữ gắn với văn hóa thực vật và sông nước.
• Trịnh Sâm (2014, 2016) khai phá mô hình tri nhận cơ thể (ý niệm TIM) và miền ý niệm sông nước trong tương quan ngôn ngữ học văn hóa.

Luận án của Đào Duy Tùng định vị chính xác tại giao điểm giữa Ngôn ngữ học tri nhận và Nhân học văn hóa dân gian. So với hai nghiên cứu quốc tế điển hình là công trình nghiên cứu cảm xúc của Kövecses (2000) tại phương Tây (nơi giận dữ và cảm xúc thường gắn với áp suất nhiệt trong vật chứa đóng kín) và nghiên cứu của Ning Yu (1998) về hệ thống ẩn dụ trong tiếng Hán (nhấn mạnh khí và ngũ hành), luận án chỉ ra tính độc đáo của văn hóa Nam Bộ: sự chi phối của môi trường thủy sinh mở, đặc tính thực vật nhiệt đới và đạo lý ứng xử phóng khoáng của cư dân vùng đất mới.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson cùng lý thuyết Ẩn dụ cơ sở (Primary Metaphor) của Joseph Grady (1997) trong bối cảnh một thể loại văn học truyền khẩu phương Đông. Công trình xác lập mô hình tương tác đa tầng giữa ba bình diện: Ca dao Nam Bộ ↔ Văn hóa Nam Bộ ↔ Người Việt Nam Bộ.

Hệ thống mệnh đề lý thuyết cốt lõi được xây dựng gồm:

• Mệnh đề 1 (P1): Sự tương đồng trong ẩn dụ ý niệm ca dao Nam Bộ không phải là thuộc tính khách quan cố hữu mà là tương đồng do trải nghiệm nghiệm thân (embodied experience) kiến tạo.
• Mệnh đề 2 (P2): Hệ thống ý niệm hóa của người Nam Bộ hoạt động theo nguyên lý "Dĩ nhân vi trung" (Anthropocentrism) kết hợp với "Dĩ sinh thái vi ảnh" (Ecocentric reflection) — lấy con người làm trung tâm và lấy tự nhiên sông nước làm chất liệu ánh xạ.
• Mệnh đề 3 (P3): Cơ chế ánh xạ tuân thủ tính bất đối xứng đơn hướng (unidirectional projection) từ miền nguồn cụ thể, khả giác sang miền đích trừu tượng, tâm lý.
• Mệnh đề 4 (P4): Các ẩn dụ cảm xúc và đạo đức được tổ chức theo cấu trúc tầng bậc (hierarchical structure) từ các lược đồ hình ảnh sơ cấp đến các ẩn dụ ý niệm phức hợp.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: CMT (Lakoff & Johnson), Không gian pha trộn (Fauconnier & Turner), và Mô hình tri nhận lý tưởng (Kövecses).

+-------------------------------------------------------------+
|               TRẢI NGHIỆM NGHIỆM THÂN                       |
|   (Môi trường sông nước, Sinh thái thực vật, Xã hội Nam Bộ) |
+-------------------------------------------------------------+
+-------------------------------------------------------------+
|   - Tự nhiên (Sông nước, Cây, Cá)  - Con người (Thân phận)  |
|   - Vật thể / Sợi dây / Hàng hóa   - Duyên, Tình yêu, Sầu   |
|   - Không gian / Lực / Vật chứa    - Cương thường, Hạnh phúc|
+-------------------------------------------------------------+
+-------------------------------------------------------------+
|           BIỂU THỨC NGÔN NGỮ ẨN DỤ TRONG CA DAO             |
|          (Diễn xướng dân gian, Lưu trữ ký ức văn hóa)        |
+-------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho thể loại ca dao dân ca có môi trường diễn xướng truyền khẩu, mang tính quy ước cộng đồng cao của cư dân châu thổ sông Cửu Long và miền Đông Nam Bộ trong khung thời gian lịch sử từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường triết học của Chủ nghĩa hiện thực kinh nghiệm (Experiential Realism), khẳng định nghĩa phát sinh từ sự tương tác giữa cơ thể con người và môi trường sinh thái - xã hội. Luận án triển khai thiết kế nghiên cứu đa tầng bậc:

• Tầng 1 (Ngôn ngữ): Thu thập và nhận diện các biểu thức ngôn ngữ ẩn dụ (Metaphorical Linguistic Expressions).
• Tầng 2 (Tri nhận): Tái lập các miền ý niệm nguồn - đích và mô hình hóa cơ chế ánh xạ qua các lược đồ.
• Tầng 3 (Văn hóa - Triết học): Khái quát hóa phương thức tư duy và lý thuyết dân gian về thế giới của người Nam Bộ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nhận diện và xử lý ngữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt theo Thủ pháp nhận dạng ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure) của Nhóm Pragglejaz (2007) và quy trình 5 bước của Gerard Steen (2007):

1. Bước 1: Đọc toàn văn văn bản ca dao để nắm bắt nghĩa văn cảnh tổng thể.
2. Bước 2: Xác định các đơn vị từ vựng mang tiềm năng chuyển nghĩa.
3. Bước 3: Đối chiếu nghĩa văn cảnh với nghĩa cơ sở (nghĩa cụ thể, khả giác, trực tiếp nhất) của đơn vị từ vựng.
4. Bước 4: Đánh giá sự tương phản và khả năng hiểu nghĩa văn cảnh thông qua sự so sánh/ánh xạ với nghĩa cơ sở.
5. Bước 5: Xác định biểu thức ẩn dụ và quy nạp về ẩn dụ ý niệm tương ứng.

Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation) được thiết lập thông qua việc đối chiếu chéo ngữ liệu từ ba tuyển tập độc lập: Ca dao dân ca Nam Bộ (ký hiệu NB), Văn học dân gian Đồng bằng sông Cửu Long (ký hiệu CL), và Ca dao dân ca Nam kỳ lục tỉnh (ký hiệu LT), đảm bảo độ tin cậy và tính đại diện tuyệt đối cho phương ngữ và văn hóa Nam Bộ.

Data và phân tích

Ngữ liệu được mã hóa khoa học theo định dạng [Số trang + Ký hiệu nguồn] (ví dụ: 365NB, 320CL, 235LT). Toàn bộ 194 trang phụ lục phân loại chi tiết tần số xuất hiện của các biểu thức ẩn dụ theo từng miền nguồn và miền đích. Quá trình xử lý dữ liệu kết hợp phân tích định tính chuyên sâu cấu trúc ngữ nghĩa với thống kê tần suất xuất hiện nhằm nhận diện các miền nguồn có độ nổi trội (prominence) cao nhất.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Hệ thống ẩn dụ cấu trúc về CON NGƯỜI phản ánh dấu ấn sinh thái rõ nét: Luận án phát hiện miền đích CON NGƯỜI được ý niệm hóa chủ yếu qua hai miền nguồn lớn: THẾ LỰC SIÊU NHIÊN và TỰ NHIÊN. Trong đó, miền TỰ NHIÊN chiếm ưu thế tuyệt đối với các tiểu miền:

• Hiện tượng tự nhiên: Con người là mây, mưa, gió, sấm chớp, dòng triều.
• Thực thể tự nhiên: Con người là sông nước, cù lao, bãi bồi, đất phù sa.
• Động vật: Ẩn dụ CON NGƯỜI LÀ CÁ và CON NGƯỜI LÀ CHIM xuất hiện với tần số vượt trội. Thân phận người phụ nữ và người bình dân được phóng chiếu qua hình ảnh cá mắc câu, cá vào lờ, chim lẻ bạn, chim vịt kêu chiều.
• Thực vật: Toàn bộ vòng đời con người được ánh xạ qua cây cỏ: Gốc của con người là gốc cây, Dạy dỗ vun đắp tình cảm là gieo hạt, trồng cây, Giai đoạn phát triển là sự tăng trưởng sinh học, Phẩm chất con người là giá trị của cây (cây tràm, cây đước dẻo dai; cây cau, giàn trầu thủy chung).

2. Ẩn dụ bản thể vật chất hóa các ý niệm tâm lý - cảm xúc phức tạp:

• DUYÊN: Không còn là khái niệm tiền định trừu tượng của Phật giáo/Nho giáo mà được vật thể hóa thành Chất thể/Vật thể, Sợi dây (buộc, thắt, nối, cắt), Ngọn lửa (nhen nhóm, bùng cháy, lụi tàn), và đặc biệt là Hàng hóa (mua, bán, đổi, trả, cân đo). Điều này phản ánh rõ nét nền kinh tế thương hồ, chợ nổi sông nước của Nam Bộ.
• TÌNH YÊU: Được ý niệm hóa qua các miền nguồn cụ thể: Tình yêu là sợi dây tơ, Tình yêu là vật chứa / chất lỏng trong vật chứa, Tình yêu là cái vòng (quẩn quanh, khép kín), và độc đáo nhất là TÌNH YÊU LÀ GIA VỊ CỦA THỨC ĂN (vị cay của ớt, vị nồng của gừng, vị béo của nước cốt dừa, vị đắng của khổ qua).
• SẦU: Được tri giác dưới dạng vật chất hữu hình: SẦU LÀ VẬT THỂ CÓ TRỌNG LƯỢNG (nặng gánh sầu, đong sầu, cân sầu), SẦU LÀ NƯỚC / MEN SAY (chìm trong biển sầu, ngậm cay nuốt đắng, uống cạn chén sầu), và SẦU LÀ THỰC THỂ TÀN LỤI (héo hon, mục rỗng).

3. Ẩn dụ định vị phi không gian và các lược đồ hình ảnh đạo đức: Luận án chỉ ra sự định hướng giá trị luân lý rõ ràng:

• CƯƠNG THƯỜNG LÀ TÍCH CỰC / TIỀN TÀI LÀ TIÊU CỰC: Các chuẩn mực Nho gia khi vào Nam Bộ được bình dân hóa thông qua các lược đồ hình ảnh trực quan: "TRỌN tam cương", "TRÒN hiếu trung", "nhân nghĩa VUÔNG TRÒN", "nghĩa nhân như BÁT NƯỚC ĐẦY". Đạo nghĩa gắn liền với hình tượng tròn đầy, hoàn chỉnh, nguyên vẹn; trong khi tiền tài phi nghĩa gắn liền với sự bấp bênh, tan vỡ, trôi nổi.
• HẠNH PHÚC LÀ TÍCH CỰC / KHỔ ĐAU LÀ TIÊU CỰC: Hạnh phúc gắn với phương hướng đi lên, sự mát mẻ, êm ả của dòng nước thuận; khổ đau gắn với hướng chìm đắm, rơi rụng, dòng nước xoáy ngược chiều.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc từ tiếng Việt khẳng định tính đúng đắn của thuyết Tri nhận nghiệm thân; làm sáng tỏ phương thức "tư duy cụ thể - hình tượng" của người Việt trong mối tương quan với các nền văn hóa lúa nước Đông Nam Á.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình ứng dụng mô hình MIP và phân tích lược đồ ánh xạ vào việc nghiên cứu các thể loại văn học dân gian và tác phẩm nghệ thuật ngôn từ.
• Về mặt thực tiễn và giáo dục: Cung cấp tài liệu tham khảo thiết yếu cho việc giảng dạy ca dao dân ca và văn học địa phương trong chương trình giáo dục phổ thông và đại học; nâng cao năng lực giải mã văn bản văn hóa cho học sinh, sinh viên.
• Về chính sách văn hóa: Định hướng công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa phi vật thể của vùng đất Nam Bộ dựa trên việc thấu hiểu phương thức tư duy và tâm thức cộng đồng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Ngữ liệu nghiên cứu chủ yếu dựa trên các văn bản ca dao đã được sưu tầm, biên soạn và ấn hành thành sách, chưa thể bao quát toàn bộ các biến thể diễn xướng trực tiếp tại hiện trường (diễn xướng hò, lý trong lao động thực tế).
2. Phạm vi khảo sát tập trung vào ba nhóm ý niệm trung tâm (Con người, Cảm xúc [Duyên/Tình yêu/Sầu], Luân lý [Cương thường/Tiền tài]), chưa mở rộng sang các ý niệm về thời gian, không gian địa lý hành chính hay tín ngưỡng đa thần bản địa.
3. Thiếu vắng các phương pháp thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) hoặc đo lường thần kinh học tri nhận (fMRI/ERP) để kiểm chứng tốc độ xử lý các ánh xạ ẩn dụ trong não bộ của người bản ngữ hiện đại.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối giàu tiềm năng:

• Nghiên cứu đối chiếu hệ thống ẩn dụ ý niệm giữa ca dao Nam Bộ và ca dao Bắc Bộ/Trung Bộ để xác định các hằng số văn hóa dân tộc và các biến số phương ngữ - địa văn hóa.
• Phân tích ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Metaphor) kết hợp giữa lời ca dao với giai điệu âm nhạc dân ca (các làn điệu hò sông nước, điệu lý) và điệu bộ diễn xướng.
• Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa (Ontology/Corpus) về ẩn dụ ý niệm trong văn học dân gian Việt Nam ứng dụng công nghệ Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu rộng trong giới nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa học Việt Nam, mở ra hướng tiếp cận liên ngành hiện đại thay thế cho phương pháp phân tích nội dung truyền thống. Trong lĩnh vực giáo dục, công trình cung cấp cơ sở phương pháp luận cho việc đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn học dân gian theo định hướng phát triển năng lực tư duy ngôn ngữ của học sinh. Ở quy mô quốc tế, nghiên cứu đóng góp một trường hợp điển hình (case study) sinh động về tính nghiệm thân văn hóa của một cộng đồng cư dân vùng nhiệt đới châu thổ sông, đóng góp dữ liệu quý giá cho kho tàng Nhân học ngôn ngữ học thế giới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học: Thụ hưởng khung lý thuyết chuẩn xác, phương pháp phân tích MIP bài bản và mô hình hóa ánh xạ rõ ràng.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu Văn hóa - Văn học dân gian: Tiếp cận nguồn ngữ liệu ca dao Nam Bộ được cấu trúc hóa theo các miền ý niệm sâu sắc, phục vụ các công trình nghiên cứu chuyên khảo.
• Giáo viên Ngữ văn các trường phổ thông: Vận dụng trực tiếp để hướng dẫn học sinh giải mã biểu tượng nghệ thuật trong ca dao Nam Bộ, khơi gợi hứng thú học tập qua lăng kính tư duy trải nghiệm.
• Các nhà hoạch định chính sách văn hóa và du lịch: Sử dụng các kết quả nghiên cứu về tâm thức, tính cách người Nam Bộ để xây dựng các chương trình quảng bá văn hóa bản địa bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson bằng việc chứng minh sinh động cơ chế "Dĩ sinh thái vi ảnh" trong văn hóa phương Đông. Luận án khẳng định hệ thống ý niệm của người Việt Nam Bộ được kiến tạo từ trải nghiệm nghiệm thân trong môi trường địa - văn hóa sông nước đặc thù, chứng minh rằng ẩn dụ không chỉ có tính phổ quát sinh học mà còn mang tính dị biệt văn hóa sâu sắc.

2. Điểm cách tân trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? Thay vì diễn giải văn học cảm tính hoặc liệt kê biện pháp tu từ đơn thuần, luận án áp dụng quy trình nhận diện ẩn dụ nghiêm ngặt MIP (Pragglejaz Group) kết hợp phương pháp mô hình hóa 5 bước của Gerard Steen, lượng hóa tần suất xuất hiện trên một ngữ liệu quy mô lớn (với phụ lục 194 trang) và trực quan hóa các ánh xạ qua hệ thống sơ đồ tầng bậc.

3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ và thú vị nhất từ dữ liệu? Đó là sự xuất hiện đậm nét của ẩn dụ bản thể DUYÊN LÀ HÀNG HÓA và TÌNH YÊU LÀ GIA VỊ THỨC ĂN. Việc các khái niệm luân lý, cảm xúc thiêng liêng được ý niệm hóa thông qua các hành vi giao thương (mua, bán, cân, đo, trả giá) và các vị giác ẩm thực đời thường phản ánh sâu sắc lối sống thực tế, cởi mở và tính chất kinh tế thương hồ của cư dân Nam Bộ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Toàn bộ quy trình trích xuất ngữ liệu, tiêu chí gắn nhãn miền nguồn - miền đích, hệ thống ký hiệu quy ước nguồn tài liệu (NB, CL, LT) và hệ thống bảng biểu thống kê trong 194 trang phụ lục tạo thành một bộ công cụ chuẩn hóa cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng hoặc tái lập nghiên cứu trên các vùng ngữ liệu khác.

5. Lộ trình nghiên cứu phát triển 10 năm tới được định hình ra sao? Mở rộng từ ẩn dụ ngôn từ sang ẩn dụ đa phương thức (kết hợp âm nhạc dân ca, diễn xướng); mở rộng so sánh liên vùng miền (Bắc Bộ - Trung Bộ - Nam Bộ); và ứng dụng ngôn ngữ học tri nhận tính toán để xây dựng bản đồ ý niệm văn hóa dân gian Việt Nam.

Kết luận

Công trình "Ẩn dụ ý niệm trong ca dao Nam Bộ" của Đào Duy Tùng ghi dấu những đóng góp mang tính bước ngoặt cho ngành Ngôn ngữ học Việt Nam:

1. Xác lập toàn diện hệ thống ẩn dụ ý niệm (Cấu trúc, Bản thể, Định vị) trong ca dao Nam Bộ với cơ sở ngữ liệu thực chứng dày dặn và độ tin cậy khoa học cao.
2. Chứng minh thuyết phục mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ, tư duy và trải nghiệm nghiệm thân của người Việt Nam Bộ trong điều kiện sinh thái vùng đất mới.
3. Giải mã bản chất của các ý niệm trừu tượng (Con người, Duyên, Tình yêu, Sầu, Cương thường, Tiền tài) qua hệ thống lược đồ hình ảnh và mô hình ánh xạ độc đáo.
4. Chuẩn hóa phương pháp luận nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận ứng dụng vào văn học dân gian tại Việt Nam theo các chuẩn mực quốc tế tiên tiến.
5. Khẳng định giá trị nhân văn, nét đẹp tâm hồn hào sảng, trọng nghĩa khinh tài và tư duy thẩm mỹ độc đáo của cư dân Nam Bộ lưu giữ qua di sản ca dao truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm ở nước ngoài Ẩn dụ được nghiên cứu từ thời cổ đại. Aristotle (384 - 322 TCN) là một trong những học giả đầu tiên nghiên cứu về ẩn dụ.

Chính vì vậy, A. Ortony nhận 8 định rằng: “Bất kỳ nghiên cứu nghiêm túc nào về ẩn dụ hầu như bắt buộc phải bắt đầu với những tác phẩm của Aristotle” [156, tr. Aristotle xem ẩn dụ là hình thức trang trí trong ngôn ngữ nghệ thuật và thuật hùng biện bằng phương thức chuyển nghĩa. Từ quan niệm của Aristotle, ngôn ngữ học truyền thống xem ẩn dụ là một phương thức phát triển nghĩa mới của từ (ẩn dụ từ vựng) hoặc là một biện pháp tu từ (ẩn dụ tu từ).

Tư tưởng khởi thủy về ẩn dụ của Aristotle đã ảnh hưởng trong suốt 20 thế kỷ. Phải đến đầu những năm 50 của thế kỷ XX, cuộc cách mạng tri nhận (congnitive revolution) tạo ra khuynh hướng ngôn ngữ học tri nhận (cognitive linguistics), nhưng đến năm 80 thì lý thuyết mới về ẩn dụ mới chính thức được nhìn nhận - lý thuyết ẩn dụ ý niệm (conceptual metaphor theory). Ẩn dụ được quan niệm không chỉ là một phương tiện tu từ dùng trong thơ ca, mà còn là một phương thức tri nhận thế giới của con người. Tuy nhiên, theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, những tư tưởng mang tính đột phá về ẩn dụ đã được hai tác giả I.

Black bàn luận trước đó (1936, 1955). Bởi lẽ, về thực chất, hai tác giả này quan niệm ẩn dụ là một phương tiện tri nhận. Trong tiểu luận The Philosophy of Rhetoric (Triết học tu từ), I. Richards (1936) đã đưa ra thuyết tương tác (interaction theory) trong quá trình nghiên cứu ẩn dụ.

Quan niệm này tiêu biểu cho một hướng tiếp cận mới vượt qua giới hạn của nghiên cứu ẩn dụ trước đó. Richards quan niệm ẩn dụ không chỉ là một biện pháp tu từ, mà ẩn dụ còn có tính tư tưởng và hành vi của con người. Cách tiếp cận mới về ẩn dụ của I. Richards thể hiện ở ba điểm quan trọng: 1.

ẩn dụ là một nguyên tắc của ngôn ngữ xuất hiện rộng khắp; 2. ý nghĩa của ẩn dụ là kết quả của sự tương tác giữa cái ẩn dụ và cái được ẩn dụ trong tư duy con người; 3. ẩn dụ là một vấn đề của tư duy, kết quả của sự tương tác giữa tư duy và ngữ cảnh [158, tr. Richards đề xuất hai thuật ngữ có tính kỹ thuật cho hai phần căn bản của ẩn dụ: Tenor và Vehicle.

Tenor là “ý tưởng cơ bản hoặc chủ đề chính”, vehicle là phương tiện mô tả tenor. Nói cách khác, “tenor” là “ý tưởng gốc” (original idea), “vehicle” là “ý tưởng phái sinh” (borrowed idea). Cùng tương tác với nhau, chúng tạo ra ý nghĩa; không có sự chuyển nghĩa ở cấp độ từ từ nghĩa đen sang nghĩa bóng. 9 Chúng ta có thể mượn ví dụ của M.

Black để chứng minh cho điều này, trong trường hợp của một phép ẩn dụ đơn giản, “con người là chó sói” (man is a wolf), ý tưởng gốc “con người” được miêu tả thông qua ý tưởng phái sinh “chó sói”. Richards đã nhấn mạnh đến tầm quan trọng của ngữ nghĩa. Với ba luận điểm của mình, I. Richards đã thành công trong việc gợi mở một hướng tiếp cận mới về ẩn dụ.

Tuy nhiên, phải gần 20 năm sau, qua sự kế thừa và phát triển của M. Black, nghiên cứu về ẩn dụ mới tạo được một bước ngoặt thực thụ. Black cho xuất bản tiểu luận Metaphor trình bày ba quan điểm về ẩn dụ hoạt động như thế nào (three views of how metaphors operate). Đó là quan điểm thay thế (the substitution view), quan điểm so sánh (the comparison view) và quan điểm tương tác (the interaction view).

Tiểu luận này có lẽ đánh dấu một bước chuyển biến thực sự trong cái nhìn về ẩn dụ. Theo quan điểm thay thế, ẩn dụ được dùng để truyền đạt cái ý mà về nguyên tắc có thể được biểu hiện một cách trực tiếp bằng nghĩa đen. Chẳng hạn, ẩn dụ “Richards là một con sư tử” (Richards is a lion) có nghĩa là “Richards dũng mãnh”. Bản chất của ẩn dụ là sự tương đồng giữa những từ “sư tử” (lion) và “dũng mãnh” (brave).

Quan điểm về sự thay thế cho rằng ẩn dụ là yếu tố hoa mĩ, thay thế cho một tên gọi bình thường với hiệu quả tu từ ẩn bên trong mà không mang đến cho câu nói một nhận thức nào mới. Còn với quan điểm so sánh, M. Black cho rằng đó là trường hợp đặc biệt của quan điểm thay thế. “Ẩn dụ bao gồm trong đó việc trình hiện sự tương tự hay tương đồng cơ bản, do đó nói rõ điều gì về từng phần của ẩn dụ” [133, tr.

Black bài bác quan điểm cũ dưới ảnh hưởng của Aristotle về ẩn dụ dựa trên sự so sánh và thay thế. Black, quan điểm so sánh thực ra chỉ là một trường hợp đặc biệt của quan điểm thay thế, vốn xuất phát từ quan điểm về sự tương tự của Aristotle. Trên cơ sở chỉ ra những hạn chế của quan điểm thay thế và quan điểm so sánh, M. Black đề xuất một quan điểm mới về ẩn dụ - quan điểm tương tác.

10 Theo quan điểm tương tác của M. Black, ẩn dụ hoạt động bằng cách gắn đặc tính của những “hàm ý kết hợp” vào chủ đề chính, tức là “tenor”. Black còn đưa ra một luận cứ đầy thách thức đối với quan điểm cố hữu: ẩn dụ gần như tạo ra sự tương tự giữa những sự vật thay vì chỉ hình thành trên những tương tự có sẵn. Black tóm tắt bản chất của quan điểm tương tác qua 7 luận điểm sau: (1) Ẩn dụ có hai chủ thể khác biệt nhau: một chủ thể “chính” (principal) và một chủ thể “phụ” (subsidiary).

(3) Cơ chế ẩn dụ thể hiện ở chỗ chủ thể chính được kèm theo một hệ thống đặc trưng của “những hàm ngôn liên tưởng” (associated implications) có liên hệ với chủ thể phụ. (4) Những hàm ngôn này chính là những liên tưởng đã được thừa nhận trong ý thức của người nói, chúng liên hệ với chủ thể phụ, nhưng trong một số trường hợp, đó có thể là những hàm ngôn không chuẩn (deviant implications) được khám phá bởi nhà văn/nhà thơ. (5) Ẩn dụ dưới dạng hàm ngôn chứa đựng những phán đoán về chủ thể chính có thể ứng dụng cho chủ thể phụ. (6) Điều đó kéo theo những thay đổi trong nghĩa của những từ thuộc cùng nhóm hay cùng hệ thống với biểu thức ẩn dụ.

Một số trong những thay đổi đó có thể trở thành những chuyển nghĩa ẩn dụ. (7) Nói chung, không có những sự “gán ép” nào bắt buộc đối với sự thay đổi về nghĩa, không có quy tắc chung nào cho phép giải thích tại sao một số ẩn dụ có thể chấp nhận sự thay đổi nghĩa, số khác thì không [133, tr. Như vậy, quan điểm của M. Black khác với quan điểm cũ dưới ảnh hưởng của Aristotle về ẩn dụ dựa trên sự so sánh và thay thế.

Black, ẩn dụ gần như tạo ra sự tương tự giữa những sự vật, thay vì chỉ hình thành trên những tương tự có sẵn. Ông cho rằng: trong ngữ cảnh của một phát ngôn mang tính ẩn dụ, hai 11 chủ thể “tương tác” theo các cách sau: (a) sự hiện diện của chủ thể chính (the primary subject) tác động làm người nghe lựa chọn một số thuộc tính của chủ thể phụ (secondary subject’s properties); và (b) “lôi cuốn” người nghe đặt ra một hàm ý phức hợp tương ứng mà nó có thể phù hợp với chủ thể chính; và (c) diễn tả quan hệ tương hỗ, đem lại sự thay đổi tương ứng ở chủ thể phụ. Chẳng hạn, ẩn dụ Con người là chó sói (Man is a wolf) có chủ thể chính là con người và chủ thể phụ là chó sói. Sự hiện diện của chủ thể chính con người làm cho ta lựa chọn một số thuộc tính ở chủ thể phụ, từ đó xây dựng một ý nghĩa tương ứng và phù hợp với ý nghĩa của chủ thể chính, như dã man, sẵn sàng cắn xé nhau để giành miếng ăn… Những thuộc tính ấy xuất hiện ở từ chó sói.

Qua đó, những hiểu biết của chúng ta về cả hai đối tượng con người - chó sói cũng được xem xét trong quan hệ tương tác. Black là ông đã thấy được quá trình và phương thức sản sinh ý nghĩa ẩn dụ, đặt ý nghĩa ẩn dụ và ngữ cảnh trong mối quan hệ gắn bó mật thiết. Cách tạo nghĩa của ẩn dụ là dùng ý nghĩa chủ thể phụ xây dựng nên ý nghĩa chủ thể chính. Quan niệm của M.

Black là một bước ngoặt thực thụ, chuyển việc nghiên cứu ẩn dụ là một biện pháp tu từ sang ẩn dụ là một phương thức tri nhận. Từ nửa sau thế kỷ XX, tình hình nghiên cứu ngôn ngữ học trên thế giới có những thay đổi cơ bản. “Những năm này được đánh dấu bằng một mốc son chói lọi, đó là sự ra đời của ngôn ngữ học tri nhận (cognitive linguistics), con đẻ của cuộc cách mạng tri nhận (congnitive revolution) diễn ra vào đầu những năm 50 ở Mỹ” [17, tr. Tuy nhiên, phải đến thập niên 80, hai tác giả G.

Johnson cho xuất bản công trình Metaphors We Live By thì ngôn ngữ học tri nhận mới thực sự bùng nổ. Trong khuynh hướng ngôn ngữ học tri nhận, ẩn dụ được xem như một phương thức quan trọng để ý niệm hóa các phạm trù trừu tượng trong khả năng tư duy của con người. Từ 1980 đến nay, nghiên cứu về ngôn ngữ học tri nhận gắn với những tên tuổi tiêu biểu, như G. Langacker, Fillmore, Sweetser, E.

Jackendoff, Goldberg, Regier, Narayanan, Feldman,… 12 Chính vì nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, ngôn ngữ học tri nhận được tri nhận sẽ là lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong thế kỷ XXI. Trong khoảng gần 40 năm qua, lý thuyết về ẩn dụ phát triển mạnh mẽ và không ngừng được đào sâu, mở rộng, phong phú, đa dạng. Ẩn dụ được xem xét ở nhiều khía cạnh, như: 1. miền nguồn - miền đích; 2.

biểu thức ngôn ngữ ẩn dụ; 3. ánh xạ nguồn - đích, 4. không gian pha trộn hay tích hợp ý niệm; 5. tri nhận và ngôn ngữ; 6.

cơ sở kinh nghiệm (nghiệm thân cơ thể, nghiệm thân tự nhiên, nghiệm thân xã hội); 7. lý thuyết thần kinh về ẩn dụ; 9. ẩn dụ hình ảnh, lược đồ hình ảnh và ẩn dụ lược đồ hình ảnh; 10.