Những Vấn Đề Về Mạch Lạc Văn Bản Trong Bài Làm Văn Của Học Sinh Phổ Thông

Trong lĩnh vực ngôn ngữ học văn bản, mạch lạc văn bản đóng vai trò then chốt. 214 trang · Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh · 2011.

• Tác giả: Phan Thị Ai
• Người hướng dẫn: Trịnh Sâm
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý Luận Ngôn Ngữ
• Đề tài: Những Vấn Đề Về Mạch Lạc Văn Bản Trong Bài Làm Văn Của Học Sinh Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Ngữ Văn
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• QUY ƯỚC TRÌNH BÀY
• DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 0.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• 0.2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• 0.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN NGỮ LIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VĂN BẢN, ĐOẠN VĂN VÀ MẠCH LẠC
• 1.1. Vài nét về ngữ pháp văn bản
• 1.2. Khái niệm văn bản
• 1.3. Đoạn văn trong văn bản
• 1.4. Khái niệm đoạn văn
• 1.5. Phân loại đoạn văn
• 1.6. Cấu trúc đoạn văn
• 1.7. Mạch lạc của văn bản
• 1.8. Mạch lạc và liên kết
• 1.9. Mạch lạc trong văn bản nói và văn bản viết
• 1.10. Các cấp mạch lạc
• 2. CHƯƠNG 2: LỖI VỀ MẠCH LẠC TRONG BÀI TẬP LÀM VĂN CỦA HỌC SINH PHỔ THÔNG
• 2.1. Kết quả khảo sát
• 2.2. Lỗi về mạch lạc
• 2.3. Phân biệt lỗi không mạch lạc và thiếu mạch lạc
• 2.4. Một số lỗi diễn đạt thiếu mạch lạc
• 3. CHƯƠNG 3: CHUẨN MẠCH LẠC TRONG VĂN BẢN TẬP LÀM VĂN
• 3.1. Văn bản tập làm văn mạch lạc
• 3.2. Hình thức một văn bản tập làm văn mạch lạc
• 3.3. Nội dung một văn bản tập làm văn mạch lạc
• 3.4. Những quan hệ tạo nên mạch lạc trong bài tập làm văn
• 3.4.1. Quan hệ liên kết
• 3.4.2. Quan hệ ngữ nghĩa
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHIẾU NHẬN XÉT
• THỐNG KÊ SỐ LIỆU
• NHỮNG VÍ DỤ VỀ CÂU VĂN, ĐOẠN VĂN DIỄN ĐẠT THIẾU MẠCH LẠC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Mạch Lạc Văn Bản Yếu Tố Quan Trọng Bài Văn

Trong lĩnh vực ngôn ngữ học văn bản, mạch lạc văn bản đóng vai trò then chốt. Các nghiên cứu từ những năm 70 của thế kỷ XX đã chỉ ra tầm quan trọng của nó trong việc xây dựng một văn bản có nghĩa. Tại Việt Nam, nhiều công trình nghiên cứu về ngữ pháp văn bản đã được thực hiện, song việc áp dụng vào giảng dạy vẫn còn hạn chế. Phần lớn chương trình tiếng Việt trong trường phổ thông tập trung vào từ vựng và ngữ pháp câu, bỏ qua yếu tố quan trọng là tính mạch lạc trong văn bản. Điều này dẫn đến việc học sinh gặp khó khăn trong việc diễn đạt ý tưởng một cách rõ ràng, logic và thuyết phục. Arutjunova từng nhận định rằng, vượt ra khỏi những câu kinh điển, người nghiên cứu sẽ rơi vào đại dương rộng mở, nơi các câu ít được quy phạm hóa về mặt hình thức [82, tr. Benveniste cũng cho rằng câu là sự sáng tạo không cùng và đa dạng không có giới hạn.

1.1. Định Nghĩa và Vai Trò của Mạch Lạc Văn Bản

Mạch lạc văn bản là sự liên kết logic và ý nghĩa giữa các câu, đoạn văn trong một văn bản. Nó giúp người đọc dễ dàng theo dõi, hiểu và nắm bắt thông tin mà người viết muốn truyền đạt. Thiếu mạch lạc, văn bản trở nên rời rạc, khó hiểu và kém hiệu quả giao tiếp. Tính liên kết trong văn bản thể hiện ở các phương tiện ngôn ngữ như từ nối, đại từ, phép lặp, trong khi tính mạch lạc thể hiện ở sự logic trong triển khai ý tưởng văn bản, hướng tới một chủ đề thống nhất. Nghiên cứu về mạch lạc giúp giáo viên và học sinh nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của nó trong việc tạo ra những bài văn chất lượng.

1.2. Mối Quan Hệ Giữa Mạch Lạc và Liên Kết Văn Bản

Trong khi liên kết văn bản tập trung vào các yếu tố hình thức, ngữ pháp và từ vựng để kết nối các câu và đoạn văn, mạch lạc văn bản chú trọng đến sự thống nhất về ý tưởng văn bản và logic văn bản. Một văn bản có thể có đầy đủ các yếu tố liên kết nhưng vẫn thiếu mạch lạc nếu các ý tưởng không được sắp xếp một cách hợp lý và có sự liên quan chặt chẽ với nhau. Ngược lại, một văn bản có thể không có nhiều yếu tố liên kết rõ ràng nhưng vẫn mạch lạc nếu người đọc có thể dễ dàng suy luận và hiểu được mối quan hệ giữa các ý tưởng.

II. Thực Trạng Vấn Đề Lỗi Mạch Lạc Trong Bài Làm Văn

Mặc dù học sinh đã được rèn luyện kỹ năng viết bài làm văn từ bậc tiểu học, kết quả đạt được vẫn còn nhiều hạn chế. Theo thống kê, chỉ khoảng 20% bài làm văn đạt yêu cầu về diễn đạt rõ ràng và lưu loát. Phần lớn các bài viết mắc lỗi về diễn đạt như lủng củng, rời rạc, dài dòng, tối nghĩa, nói chung là thiếu mạch lạc. Những lỗi này chiếm đa số và gây ảnh hưởng lớn đến hiệu quả giao tiếp. Tình trạng này gióng lên hồi chuông báo động về chất lượng kỹ năng viết của học sinh phổ thông và sự cần thiết phải cải thiện phương pháp giảng dạy. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, đơn vị giao tiếp là văn bản và chuỗi câu chỉ trở thành văn bản khi có mạch lạc. Vì vậy, việc cải thiện mạch lạc văn bản trong bài làm văn là vô cùng quan trọng.

2.1. Phân Loại Các Lỗi Mạch Lạc Phổ Biến ở Học Sinh

Các lỗi mạch lạc thường gặp trong bài làm văn của học sinh phổ thông bao gồm: (1) Thiếu liên kết giữa các câu và đoạn văn, khiến người đọc khó theo dõi ý tưởng văn bản. (2) Sắp xếp các ý không hợp lý, gây khó hiểu. (3) Diễn đạt lan man, lạc đề, không tập trung vào chủ đề chính. (4) Sử dụng từ ngữ không chính xác, gây hiểu nhầm. (5) Thiếu ví dụ, dẫn chứng minh họa cho ý tưởng văn bản. Những lỗi này thường xuất phát từ việc học sinh chưa nắm vững các nguyên tắc xây dựng một văn bản mạch lạc và chưa có tư duy phản biện tốt.

2.2. Nguyên Nhân Gây Ra Lỗi Mạch Lạc Trong Bài Văn Học Sinh

Nhiều yếu tố có thể dẫn đến lỗi mạch lạc trong bài làm văn của học sinh. Đầu tiên, phương pháp giảng dạy chưa chú trọng đến việc rèn luyện kỹ năng viết một cách toàn diện, đặc biệt là kỹ năng xây dựng logic văn bản và diễn đạt văn bản. Thứ hai, học sinh thiếu kiến thức nền và vốn từ vựng phong phú để diễn đạt ý tưởng văn bản một cách chính xác và rõ ràng. Thứ ba, học sinh chưa có thói quen lập dàn ý trước khi viết, dẫn đến việc triển khai ý một cách ngẫu hứng và thiếu logic. Thứ tư, áp lực về thời gian trong các kỳ thi cũng có thể khiến học sinh viết vội vàng và mắc nhiều lỗi mạch lạc.

III. Phương Pháp Cải Thiện Mạch Lạc Văn Bản Trong Bài Làm

Để cải thiện mạch lạc văn bản trong bài làm văn của học sinh phổ thông, cần áp dụng nhiều phương pháp đồng bộ. Giáo viên cần đổi mới phương pháp giảng dạy, tập trung vào việc rèn luyện kỹ năng viết một cách bài bản và có hệ thống. Học sinh cần chủ động trau dồi kiến thức nền, mở rộng vốn từ vựng và luyện tập viết thường xuyên. Việc lập dàn ý chi tiết trước khi viết là vô cùng quan trọng để đảm bảo logic văn bản và tính mạch lạc trong văn bản. Ngoài ra, giáo viên nên khuyến khích học sinh đọc nhiều văn nghị luận, văn tự sự, văn miêu tả và các bài văn điểm cao để học hỏi cách diễn đạt và xây dựng cấu trúc văn bản.

3.1. Hướng Dẫn Lập Dàn Ý Chi Tiết Để Đảm Bảo Mạch Lạc

Lập dàn ý là bước quan trọng để đảm bảo mạch lạc văn bản. Dàn ý giúp học sinh xác định rõ chủ đề, ý tưởng văn bản chính và các ý tưởng văn bản phụ, đồng thời sắp xếp chúng một cách logic. Một dàn ý chi tiết nên bao gồm: (1) Mở bài: Giới thiệu chủ đề và nêu vấn đề. (2) Thân bài: Triển khai các ý tưởng văn bản chính, mỗi ý được trình bày trong một đoạn văn riêng. (3) Kết bài: Tóm tắt lại các ý chính và đưa ra kết luận. Dàn ý cần được xây dựng một cách cẩn thận, đảm bảo các ý tưởng văn bản có sự liên kết chặt chẽ với nhau.

3.2. Sử Dụng Từ Nối và Cụm Từ Liên Kết Để Tạo Liên Kết Văn Bản

Sử dụng từ nối và cụm từ liên kết là một trong những cách hiệu quả để tạo liên kết văn bản và tăng cường mạch lạc. Các từ nối như "tuy nhiên", "do đó", "bên cạnh đó", "mặt khác",... giúp người đọc dễ dàng nhận biết mối quan hệ giữa các câu và đoạn văn. Các cụm từ liên kết như "như đã nói ở trên", "tóm lại", "như vậy",... giúp tóm tắt và kết nối các ý một cách rõ ràng. Việc sử dụng linh hoạt và hợp lý các từ nối và cụm từ liên kết sẽ giúp bài làm văn trở nên trôi chảy, mạch lạc và dễ hiểu hơn.

3.3. Rèn Luyện Tư Duy Phản Biện và Kỹ Năng Diễn Đạt Rõ Ràng

Tư duy phản biện là khả năng phân tích, đánh giá thông tin và đưa ra những lập luận sắc bén. Khi học sinh có tư duy phản biện tốt, các em có thể xây dựng các ý tưởng văn bản mạch lạc, chặt chẽ và thuyết phục. Kỹ năng diễn đạt rõ ràng cũng rất quan trọng để truyền tải ý tưởng văn bản một cách hiệu quả. Giáo viên nên khuyến khích học sinh tham gia các hoạt động tranh luận, thảo luận và viết bài tập thường xuyên để rèn luyện tư duy phản biện và kỹ năng diễn đạt.

IV. Phân Tích Mạch Lạc Qua Ví Dụ và Tiêu Chí Đánh Giá

Để hiểu rõ hơn về mạch lạc văn bản, cần phân tích các ví dụ cụ thể về bài làm văn của học sinh. Phân tích ví dụ giúp nhận diện các yếu tố tạo nên mạch lạc và các lỗi mạch lạc thường gặp. Dựa trên các phân tích này, có thể xây dựng các tiêu chí đánh giá cụ thể để đánh giá mạch lạc của một văn bản. Các tiêu chí đánh giá này sẽ giúp giáo viên và học sinh có cái nhìn khách quan và toàn diện hơn về chất lượng bài làm văn.

4.1. Phân Tích Ví Dụ Về Bài Làm Văn Thiếu và Đạt Mạch Lạc

Phân tích ví dụ về bài làm văn thiếu mạch lạc giúp nhận diện các lỗi cụ thể như thiếu liên kết, sắp xếp ý không hợp lý, diễn đạt lan man. Ngược lại, phân tích ví dụ về bài làm văn đạt mạch lạc giúp hiểu rõ hơn về cách xây dựng cấu trúc văn bản hợp lý, sử dụng từ nối và cụm từ liên kết hiệu quả, và diễn đạt ý tưởng văn bản một cách rõ ràng và thuyết phục. Các ví dụ cần được lựa chọn đa dạng về thể loại và chủ đề để có cái nhìn tổng quan về vấn đề.

4.2. Xây Dựng Tiêu Chí Đánh Giá Mạch Lạc Văn Bản Cho Bài Làm

Các tiêu chí đánh giá mạch lạc văn bản cần bao gồm: (1) Tính thống nhất: Các ý tưởng văn bản phải hướng tới một chủ đề chung. (2) Tính logic: Các ý tưởng văn bản phải được sắp xếp một cách hợp lý, có sự liên kết chặt chẽ với nhau. (3) Tính rõ ràng: Các ý tưởng văn bản phải được diễn đạt một cách rõ ràng, dễ hiểu. (4) Tính thuyết phục: Các ý tưởng văn bản phải được chứng minh bằng ví dụ, dẫn chứng cụ thể. (5) Tính liên kết: Sử dụng từ nối và cụm từ liên kết để kết nối các câu và đoạn văn. Các tiêu chí này cần được cụ thể hóa để giáo viên có thể sử dụng một cách dễ dàng và hiệu quả.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Nâng Cao Kỹ Năng Viết Cho Học Sinh

Kết quả nghiên cứu về mạch lạc văn bản có thể được ứng dụng để nâng cao kỹ năng viết cho học sinh phổ thông. Giáo viên có thể sử dụng các phương pháp và kỹ thuật đã được đề xuất để giúp học sinh xây dựng các bài làm văn mạch lạc, rõ ràng và thuyết phục. Việc đánh giá bài làm văn dựa trên các tiêu chí mạch lạc cũng giúp học sinh nhận biết các lỗi sai và cải thiện kỹ năng viết của mình. Quan trọng hơn cả, việc trang bị cho học sinh tư duy phản biện sắc bén sẽ giúp các em tự tin đối diện với mọi thử thách trong học tập và cuộc sống. Việc giảng dạy cần đi sâu vào bản chất của mạch lạc hơn là chỉ tập trung vào các hình thức liên kết văn bản.

5.1. Thiết Kế Bài Tập Rèn Luyện Mạch Lạc Trong Viết Văn

Các bài tập cần thiết kế tập trung vào việc phát triển kỹ năng xây dựng logic văn bản, diễn đạt văn bản và liên kết văn bản. Ví dụ: Bài tập sắp xếp các câu thành đoạn văn mạch lạc, bài tập viết đoạn văn theo chủ đề cho sẵn, bài tập phân tích mạch lạc của một đoạn văn mẫu. Các bài tập cần có tính thực tiễn cao và phù hợp với trình độ của học sinh. Giáo viên cần đưa ra phản hồi chi tiết và kịp thời để giúp học sinh cải thiện kỹ năng viết.

5.2. Xây Dựng Môi Trường Học Tập Khuyến Khích Sáng Tạo và Tư Duy

Để học sinh phát triển kỹ năng viết một cách toàn diện, cần xây dựng một môi trường học tập khuyến khích sáng tạo và tư duy phản biện. Giáo viên nên tạo cơ hội cho học sinh được tự do bày tỏ ý kiến, tranh luận và thảo luận về các vấn đề khác nhau. Việc khuyến khích học sinh đọc nhiều sách báo và tài liệu tham khảo cũng giúp các em mở rộng kiến thức nền và nâng cao kỹ năng viết.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Mạch lạc văn bản là yếu tố then chốt quyết định chất lượng của bài làm văn. Việc nghiên cứu về mạch lạc văn bản và ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao kỹ năng viết cho học sinh phổ thông. Tuy nhiên, đây là một lĩnh vực phức tạp và còn nhiều vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc xây dựng các phương pháp đánh giá mạch lạc khách quan hơn, hoặc nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa đến mạch lạc văn bản.

6.1. Tổng Kết Những Phát Hiện Chính Về Mạch Lạc Văn Bản

Nghiên cứu đã chỉ ra tầm quan trọng của mạch lạc văn bản trong việc tạo ra những bài làm văn chất lượng. Các lỗi mạch lạc thường gặp ở học sinh phổ thông bao gồm thiếu liên kết, sắp xếp ý không hợp lý, diễn đạt lan man. Các phương pháp cải thiện mạch lạc bao gồm lập dàn ý chi tiết, sử dụng từ nối và cụm từ liên kết, rèn luyện tư duy phản biện và kỹ năng diễn đạt rõ ràng. Các tiêu chí đánh giá mạch lạc cần bao gồm tính thống nhất, tính logic, tính rõ ràng, tính thuyết phục và tính liên kết.

6.2. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Về Mạch Lạc Văn Bản

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc nghiên cứu sự ảnh hưởng của mạch lạc văn bản đến khả năng tiếp thu kiến thức của học sinh, hoặc nghiên cứu về sự khác biệt trong cách xây dựng mạch lạc văn bản giữa các thể loại văn bản khác nhau. Ngoài ra, việc nghiên cứu về mạch lạc văn bản trong các ngôn ngữ khác nhau cũng có thể mang lại những hiểu biết sâu sắc hơn về vấn đề này. Việc phát triển các công cụ hỗ trợ đánh giá mạch lạc tự động cũng là một hướng nghiên cứu đầy tiềm năng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Những vấn đề về mạch lạc văn bản trong bài làm văn của học sinh phổ thông" được tác giả Phan Thị Ai thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Trịnh Sâm tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2011), thuộc chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ (mã số: 62.01).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Ngôn ngữ học văn bản và ngữ pháp văn bản bắt đầu phát triển mạnh mẽ trên thế giới từ những năm 70 của thế kỷ XX và sau đó được tiếp nhận, giảng dạy tại Việt Nam. Tuy nhiên, nội dung dạy học tiếng Việt trong nhà trường phổ thông trong một thời gian dài vẫn tập trung chủ yếu vào cấp độ từ vựng và ngữ pháp câu. Trong thực tế tạo lập văn bản của học sinh, việc viết đúng ngữ pháp từng câu đơn lẻ chưa bảo đảm cho bài viết trở nên khúc chiết, rõ ràng. Khảo sát thực tế cho thấy tỷ lệ bài viết diễn đạt lưu loát chỉ chiếm khoảng 20%, trong khi đa số bài viết còn lại mắc các lỗi diễn đạt như rời rạc, lủng củng, dài dòng, tối nghĩa và thiếu mạch lạc.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là: mặc dù lý thuyết về mạch lạc (coherence) đã được nghiên cứu nhiều ở bình diện lý luận đại cương, song việc ứng dụng cụ thể vào thực tiễn dạy học tập làm văn ở trường phổ thông, làm rõ các tiêu chí của một văn bản mạch lạc và hệ thống hóa các dạng lỗi thiếu mạch lạc trong bài viết của học sinh vẫn chưa được giải quyết tường minh.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Trình bày có hệ thống các vấn đề lý luận về văn bản, đoạn văn và mạch lạc văn bản; xác định các tiêu chí cụ thể của một câu văn, đoạn văn và văn bản mạch lạc.
2. Thông qua khảo sát ngữ liệu thực tế, phân tích và phân loại các dạng lỗi thiếu mạch lạc trong bài tập làm văn của học sinh phổ thông, đồng thời tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến các lỗi này.
3. Bước đầu phác họa những yếu tố và quan hệ cơ bản góp phần xây dựng văn bản tập làm văn mạch lạc, đề xuất định hướng khắc phục lỗi cho học sinh và hỗ trợ tài liệu tham khảo cho giáo viên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Mạch lạc trong văn bản viết, cụ thể là các biểu hiện của mạch lạc và lỗi thiếu mạch lạc trong bài làm văn của học sinh phổ thông.
• Phạm vi nghiên cứu: Khảo sát ngữ liệu từ bài viết tập làm văn của học sinh trung học phổ thông tại 3 trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Bình Dương, đại diện cho các nhóm đối tượng học lực khác nhau.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại lịch sử nghiên cứu về ngôn ngữ học văn bản, cấu trúc đoạn văn và tính mạch lạc qua hai bình diện: quốc tế và Việt Nam.

Hướng nghiên cứu quốc tế

• Trường phái Praha và giai đoạn khởi đầu: Từ những năm 1930, trường phái Praha đã chú ý đến quan hệ giữa các câu trong đoạn văn; tiếp đó là các công trình về "Khối liên hệ các câu" của K. Boost, "Chỉnh thể cú pháp phức hợp" của N. S. Pospelov, "Chỉnh thể cú pháp của văn bản hoàn chỉnh" của I. A. Figurovskij, khái niệm "Discourse" của Z. S. Harris, và quan điểm của L. Hjelmslev về văn bản như một chỉnh thể không tách rời.
• Lý thuyết ngữ pháp văn bản và mạch lạc:
  • T. A. van Dijk (1973) với Những mô hình của ngữ pháp văn bản, lập luận rằng hai câu đứng cạnh nhau chưa hẳn đã mạch lạc nếu thiếu sự lặp lại từ ngữ, thiếu sự giải thích ý nghĩa hoặc không thiết lập được quan hệ nghĩa nội tại.
  • T. Todorov (1968), D. E. Rumelhart (1975) và S. Sanford với lý thuyết ngữ pháp truyện, xác định cấu trúc ngữ pháp truyện làm thành khung cho mạch lạc của truyện.
  • M. A. K. Halliday và R. Hasan (1976) trong Liên kết trong tiếng Anh (Cohesion in English), phân định giữa liên kết hình thức và mạch lạc trong toàn bộ nguồn nghĩa được lựa chọn.
  • H. G. Widdowson (Dạy tiếng theo giao tiếp) phân biệt liên kết văn bản (textual cohesion) trên bề mặt cấu trúc với mạch lạc diễn ngôn (discourse coherence) dựa trên sự dung hợp của các hành động nói.
  • G. Brown và G. Yule (1983) trong Phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis), trích dẫn W. Labov (1970) về mạch lạc dựa trên quan hệ hành động phát ngôn; G. M. Green tiếp cận mạch lạc dựa trên nguyên tắc cộng tác của H. P. Grice; D. Nunan (1993) khẳng định liên kết không tự tạo ra mạch lạc mà phụ thuộc vào kiến thức nền của người tiếp nhận.
  • Các quan điểm phân định văn bản và diễn ngôn của H. Isenberg (1974), Guy Cook, N. D. Arutjunova, E. Benveniste, J. Goody.

Hướng nghiên cứu tại Việt Nam

• Trần Ngọc Thêm (1985) với Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt (và các ấn phẩm năm 1989, 2000) được xem là công trình đầu tiên ở Việt Nam phân tích sâu về liên kết nội dung (liên kết chủ đề và liên kết logic), tương ứng với phạm trù mạch lạc.
• Diệp Quang Ban với chuỗi công trình Văn bản và liên kết trong tiếng Việt (1998), Giao tiếp - Văn bản - Mạch lạc - Liên kết - Đoạn văn (2002), Văn bản (2005, 2006, 2009), phân tích chi tiết mạch lạc trong quá trình tạo lập và giải thích văn bản.
• Cao Xuân Hạo trong Ngữ pháp chức năng tiếng Việt (Quyển 1) khảo sát mạch lạc giữa các câu trong ngôn bản được thể hiện qua phương tiện từ ngữ, ngữ pháp và bố cục.
• Các nghiên cứu của Đỗ Hữu Châu (1990, 1994, 2001), Nguyễn Đức Dân (1998), Trịnh Sâm - Nguyễn Nguyên Trứ (1989), Nguyễn Trọng Báu - Nguyễn Quang Ninh - Trần Ngọc Thêm (1985), Trần Thị Vân Anh (2002), Nguyễn Thị Thìn (2002).

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Kế thừa các thành tựu lý thuyết trên, luận án của Phan Thị Ai định vị nghiên cứu vào việc chuyển hóa lý luận mạch lạc vào thực tiễn bài tập làm văn của học sinh, giải quyết câu hỏi: thế nào là diễn đạt mạch lạc, các dạng thức lỗi thiếu mạch lạc trong bài viết học sinh biểu hiện như thế nào và làm thế nào để chuẩn hóa tính mạch lạc trong văn bản tập làm văn.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm cốt lõi

• Khái niệm văn bản (text): Văn bản là đơn vị giao tiếp bằng lời hay bằng chữ viết, có thể dài hay ngắn, có đề tài, có cấu trúc và phải mạch lạc. Bài tập làm văn của học sinh phổ thông là một dạng của văn bản viết.
• Tính hoàn chỉnh về nghĩa: Thể hiện qua tính thống nhất chủ đề (chủ đề là hạt nhân nghĩa khái quát của văn bản, các chủ đề con bổ sung và phục vụ cho chủ đề chung).
• Tính hoàn chỉnh về cấu trúc: Thể hiện qua các tín hiệu hình thức (bố cục chương, mục, ba phần mở bài - thân bài - kết luận, lùi đầu dòng) và tín hiệu nội dung (quan hệ nội dung hợp lý giữa các câu, các đoạn).
• Phân biệt Mạch lạc (Coherence) và Liên kết (Cohesion): Liên kết là quan hệ hình thức trên bề mặt văn bản (khứ chỉ, hồi chỉ, thay thế, nối kết, lặp). Mạch lạc là quan hệ ngữ nghĩa ngầm bên dưới và quan hệ với ngữ cảnh tình huống; mạch lạc quyết định bản chất tạo thành văn bản.
• Đoạn văn: Đơn vị cơ sở của văn bản viết, thường do nhiều câu tạo thành, bắt đầu từ chữ viết hoa lùi đầu dòng đến dấu chấm xuống dòng và tập trung diễn đạt một tiểu chủ đề.

Phương pháp nghiên cứu

1. Phương pháp thống kê: Sử dụng phần mềm SPSS for Windows để xử lý dữ liệu từ phiếu nhận xét mẫu, xuất các bảng thống kê tần suất và tỷ lệ các loại lỗi từ 1.000 bài làm văn của học sinh.
2. Phương pháp phân tích ngôn ngữ học (Phân tích lỗi): Thực hiện quy trình 5 bước:
   • Nhận diện (recognition): Xác định lỗi dựa trên tiêu chuẩn thể hiện và trình độ người học.
   • Thông hiểu (interpretation): Sử dụng kiến thức ngữ cảnh và tiếng Việt để nhận định lỗi.
   • Khôi phục (reconstruction): Giải thích cách diễn đạt chưa phù hợp và hướng dẫn phương án viết lại.
   • Phân loại (classification): Dựa vào quy tắc dùng từ, đặt câu, dựng đoạn của tiếng Việt để phân loại.
   • Giải thích (explanation): Phân tích nguyên nhân ngôn ngữ học và tư duy dẫn đến lỗi.
3. Phương pháp miêu tả và so sánh: Miêu tả cứ liệu, so sánh quan điểm giữa các nhà nghiên cứu (Dijk với Widdowson, Diệp Quang Ban với Trần Ngọc Thêm), so sánh lý luận chung với thực tiễn bài làm văn của học sinh.

Nguồn ngữ liệu nghiên cứu

Ngữ liệu khảo sát chính gồm 1.000 bài tập làm văn của học sinh phổ thông tại tỉnh Bình Dương:

Khối lớp	Số lượng bài	Trường THPT thu thập	Đặc điểm đối tượng
Lớp 10	200 bài	THPT Bình An	Học lực từ trung bình yếu trở lên
Lớp 11	200 bài	THPT Dĩ An	Học lực từ khá trở lên (chất lượng cao)
Lớp 12	600 bài	- THPT chuyên Hùng Vương (200 bài) - THPT Dĩ An (200 bài) - THPT Nguyễn An Ninh (200 bài)	- Chuyên Hùng Vương, Dĩ An: khá trở lên - Nguyễn An Ninh: trung bình yếu trở lên
Tổng cộng	1.000 bài	3 trường trên địa bàn tỉnh Bình Dương	Đại diện đa dạng trình độ học sinh

Ngữ liệu minh họa bổ sung: Luận án trích dẫn thêm các ví dụ từ sách giáo khoa, bài văn mẫu, bài phát biểu và tác phẩm văn học (Tô Hoài, Nam Cao, Ngô Tất Tố, Hồ Chí Minh...).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về văn bản, đoạn văn và mạch lạc

Chương 1 (dung lượng 60 trang, từ trang 19 đến trang 74) thiết lập cơ sở lý thuyết toàn diện của luận án với các nội dung trọng tâm:

1. Vài nét về ngữ pháp văn bản: Khái quát lịch sử hình thành ngữ pháp văn bản trên thế giới và ý nghĩa của việc đưa lý thuyết ngữ pháp văn bản vào trường phổ thông nhằm khắc phục tình trạng học sinh chỉ biết viết câu đúng đơn lẻ nhưng không biết liên kết thành đoạn, bài hoàn chỉnh.
2. Khái niệm và đặc điểm của văn bản:
   • Phân tích các đặc trưng: tính hoàn chỉnh về nghĩa (thống nhất chủ đề), tính hoàn chỉnh về cấu trúc (bố cục ba phần, tương quan cân đối), tính liên kết và mạch lạc.
   • Phân biệt văn bản nói và văn bản viết: đối chiếu về tính trực tiếp/gián tiếp, tính tự nhiên nhất thời/hoàn chỉnh bền vững, tính không gọt dũa/gọt dũa trong bối cảnh xã hội và nhà trường.
   • Đặc điểm các kiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn:
     • Cấp THCS: Văn bản tự sự (thống nhất ngôi kể, trật tự sự việc), miêu tả (trật tự quan sát, chi tiết đặc sắc), biểu cảm (tình cảm chân thực, logic), thuyết minh (tri thức khách quan, chính xác), nghị luận (luận điểm, luận cứ, luận chứng), văn bản hành chính - công vụ.
     • Cấp THPT: Rèn luyện mở rộng theo đường xoáy trôn ốc; lớp 10 tập trung tự sự và thuyết minh kết hợp biểu đạt; lớp 11 rèn luyện thao tác lập luận (chứng minh, giải thích, phân tích, so sánh, bác bỏ, bình luận); lớp 12 hoàn thiện kỹ năng làm văn nghị luận tổng hợp.
3. Đoạn văn trong văn bản:
   • Xác định đoạn văn là đơn vị cơ sở của văn bản viết, phân biệt đoạn ý (hoàn chỉnh về nội dung) và đoạn lời (phân đoạn hình thức).
   • Phân loại đoạn văn theo nội dung và kết cấu:
     • Đoạn văn có câu chủ đề: Đoạn diễn dịch (câu chủ đề mở đầu), đoạn quy nạp (câu chủ đề kết thúc), đoạn diễn dịch - quy nạp (câu chủ đề ở đầu và cuối), đoạn quy nạp - diễn dịch (câu chủ đề ở giữa).
     • Đoạn văn không có câu chủ đề: Đoạn song hành và đoạn móc xích.
     • Các dạng quan hệ trong đoạn văn song hành: Trật tự tự do (cùng chủ thể hoặc khác chủ thể), trật tự tuyến tính (quan hệ tăng tiến, so sánh), quan hệ đồng thời, quan hệ thời gian, quan hệ không gian (từ gần đến xa, trước - bên - dưới), quan hệ bổ sung.
4. Mạch lạc của văn bản:
   • Phân biệt bản chất giữa mạch lạc (tầng nghĩa ngầm, chiều sâu) và liên kết (phương tiện hình thức bề mặt).
   • Mạch lạc trong hội thoại (phụ thuộc ngữ cảnh, hành động nói) đối lập với mạch lạc trong văn bản viết (phụ thuộc chủ đề và toàn cảnh văn bản).
   • Giới thiệu các cấp mạch lạc: mạch lạc cấp độ câu và mạch lạc cấp độ đoạn văn.

Hệ thống sơ đồ minh họa trong Chương 1 gồm 19 sơ đồ:

• Sơ đồ 1.1: Cấu trúc văn bản (trang 25)
• Sơ đồ 1.2: Cấu trúc văn bản tập làm văn (trang 26)
• Sơ đồ 1.3: Cấu trúc câu chuyện “Phần thưởng” (trang 27)
• Sơ đồ 1.4: Cấu trúc đoạn văn diễn dịch – quy nạp (trang 28)
• Sơ đồ 1.5: Cách phân loại đoạn văn (trang 40)
• Sơ đồ 1.6: Cấu trúc đoạn văn diễn dịch (trang 41)
• Sơ đồ 1.7: Cấu trúc đoạn văn quy nạp (trang 42)
• Sơ đồ 1.8: Cấu trúc đoạn văn diễn dịch – quy nạp (trang 43)
• Sơ đồ 1.9: Cấu trúc đoạn văn song hành tự do (trang 45)
• Sơ đồ 1.10: Cấu trúc đoạn văn song hành tuyến tính (trang 45)
• Sơ đồ 1.11: Cấu trúc đoạn văn theo quan hệ đồng thời (trang 46)
• Sơ đồ 1.12: Cấu trúc đoạn văn theo quan hệ thời gian (trang 47)
• Sơ đồ 1.13: Cấu trúc văn bản “Hội thi nấu cơm” (trang 57)
• Sơ đồ 1.14 đến 1.16: Quan hệ giữa các thành phần câu ở các ví dụ 55, 56, 59 (trang 68-69)
• Sơ đồ 1.17 đến 1.19: Quan hệ nội dung và quan hệ giữa các câu ở các ví dụ 60, 61, 64 (trang 71-73)

---

Chương 2: Lỗi về mạch lạc trong bài tập làm văn của học sinh phổ thông

Chương 2 (dung lượng 56 trang, từ trang 74 đến trang 130) trình bày kết quả điều tra thực nghiệm, phân tích định lượng và định tính về các loại lỗi:

1. Kết quả khảo sát và thống kê định lượng:
   • Luận án xây dựng phiếu nhận xét, nhập dữ liệu và xử lý bằng phần mềm SPSS.
   • Thống kê tỷ lệ và tần suất lỗi qua hệ thống bảng và biểu đồ:
     • Bảng 2.1: Thống kê các loại lỗi chung (trang 78).
     • Bảng 2.2: Thống kê các loại lỗi theo từng trường (trang 79).
     • Bảng 2.3: Thống kê các loại lỗi theo đơn vị lớp (trang 81).
     • Bảng 2.4: Thống kê lỗi về câu (trang 92).
     • Bảng 2.5: Thống kê lỗi về dùng từ (trang 95).
     • Bảng 2.6: Thống kê lỗi diễn đạt thiếu ý (trang 111, 112).
     • Bảng 2.7: Thống kê lỗi diễn đạt trùng lặp (trang 114).
     • Bảng 2.8: Thống kê lỗi diễn đạt lan man (trang 117).
     • Bảng 2.9: Thống kê lỗi không tách đoạn (trang 125).
     • Biểu đồ 2.10: Các mức độ lỗi trong bài tập làm văn (trang 80).
2. Phân biệt và phân loại lỗi mạch lạc:
   • Phân biệt giữa "lỗi không mạch lạc" (văn bản hoàn toàn đứt gãy, không thể thiết lập quan hệ nghĩa) và "lỗi thiếu mạch lạc" (văn bản có thể hiểu được nhưng diễn đạt lủng củng, lộn xộn, thiếu liên kết chặt chẽ).
   • Hệ thống phân loại lỗi thiếu mạch lạc theo 3 cấp độ:
     • Cấp độ câu:
       • Lỗi hướng nội: Lỗi về ngữ pháp cấu trúc câu, lỗi ngữ nghĩa nội tại trong câu.
       • Lỗi hướng ngoại: Lỗi trong quy chiếu đại từ, lỗi sắp xếp trình tự các thành phần câu và các câu, lỗi hỗn hợp.
     • Cấp độ đoạn văn:
       • Lỗi triển khai lệch chủ đề (xa đề, lạc đề).
       • Lỗi thiếu ý (ý diễn đạt đứt quãng, thiếu dẫn chứng hoặc luận giải).
       • Lỗi trùng lặp ý và từ ngữ (lặp lại vô ích làm loãng thông tin).
       • Lỗi thiếu hệ thống (sắp xếp ý lộn xộn, không theo trật tự logic/thời gian/không gian).
       • Lỗi nội dung thiếu chính xác.
     • Cấp độ văn bản:
       • Bố cục không rõ ràng, mất cân đối giữa ba phần mở bài - thân bài - kết luận.
       • Lỗi không tách đoạn (viết liền một khối văn bản dài không ngắt đoạn).
       • Lỗi tách đoạn tùy tiện (xuống dòng bừa bãi khi ý chưa hoàn chỉnh).
       • Lỗi thiếu liên kết đoạn (chuyển đoạn đột ngột, thiếu phương tiện nối kết ngữ nghĩa).
3. Phân tích ngữ liệu thực tế và hướng khắc phục:
   • Luận án phân tích chi tiết các ví dụ trích từ 1.000 bài làm văn của học sinh, giải thích nguyên nhân và đưa ra phương án khôi phục câu, đoạn mạch lạc (minh họa qua Sơ đồ 2.11, Sơ đồ 2.12 về các dạng lỗi diễn đạt thiếu mạch lạc, Sơ đồ 2.13 về cấu trúc nội dung của ví dụ 145).

---

Chương 3: Chuẩn mạch lạc trong văn bản tập làm văn

Chương 3 (dung lượng 50 trang, từ trang 130 đến trang 183) tập trung xác lập các tiêu chí chuẩn mực của một văn bản bài làm văn đạt tính mạch lạc:

1. Văn bản tập làm văn mạch lạc:
   • Phân tích các bài viết mẫu và bài viết của học sinh được giáo viên đánh giá đạt yêu cầu cao về mạch lạc.
   • Yêu cầu về hình thức: Trình bày rõ ràng bố cục ba phần; quy ước thụt đầu dòng giữa các phần và các đoạn trong thân bài; dung lượng giữa mở bài, các đoạn thân bài và kết luận phân bổ cân xứng.
   • Yêu cầu về nội dung: Sự thống nhất chủ đề xuyên suốt; mỗi đoạn thân bài làm sáng tỏ một luận điểm con phục vụ cho chủ đề chung; mở bài giới thiệu đúng vấn đề, kết luận khái quát và nâng cao vấn đề.
2. Những quan hệ tạo nên mạch lạc trong bài tập làm văn:
   • Quan hệ liên kết hình thức:
     • Phép quy chiếu: Sử dụng đại từ, từ thay thế để duy trì đối tượng miêu tả/bình luận xuyên suốt.
     • Phép thay thế: Thay thế từ đồng nghĩa, từ ngữ tương đương để tránh trùng lặp.
     • Phép nối kết: Sử dụng kết từ, cặp từ nối, từ chuyển tiếp giữa các câu và các đoạn.
     • Phép lặp: Lặp từ vựng, lặp cấu trúc cú pháp có chủ đích nhằm nhấn mạnh luận điểm.
   • Quan hệ ngữ nghĩa nội dung:
     • Quan hệ tương liên: Mối quan hệ gắn kết giữa các khái niệm, từ ngữ trong cùng trường nghĩa.
     • Quan hệ ngữ cảnh: Sự phù hợp với ngữ cảnh giao tiếp, yêu cầu đề bài và kiến thức nền.
     • Quan hệ logic: Trật tự lập luận chặt chẽ (quan hệ nhân - quả, điều kiện - kết quả, tương phản, tổng - phân - hợp, so sánh).
   • Hệ thống sơ đồ minh họa trong Chương 3: Sơ đồ 3.1 (Cấu trúc quan hệ các đoạn trong văn bản “Cây tre Việt Nam”, trang 164), Sơ đồ 3.2 (Cấu trúc văn bản “Phan Văn Trị”, trang 169), Sơ đồ 3.3 (Cấu trúc văn bản ở ví dụ 223, trang 178).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ lý thuyết về văn bản, đoạn văn và mạch lạc trong mối quan hệ cụ thể với thể loại bài tập làm văn của học sinh phổ thông.
• Phân định rõ ràng ranh giới và mối quan hệ giữa liên kết bề mặt (cohesion) và mạch lạc bề sâu (coherence), khẳng định mạch lạc là yếu tố quyết định tạo nên tính văn bản.
• Xây dựng khung phân loại khoa học về cấu trúc đoạn văn (theo vị trí câu chủ đề và theo kết cấu logic) và khung phân loại lỗi thiếu mạch lạc theo 3 cấp độ (câu, đoạn, toàn văn bản).

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn diện và số liệu thống kê thực chứng (thông qua xử lý SPSS) về thực trạng diễn đạt và các dạng lỗi mạch lạc của học sinh phổ thông qua 1.000 bài làm văn tại tỉnh Bình Dương.
• Đề xuất hệ thống tiêu chí chuẩn mạch lạc cho bài tập làm văn, giúp giáo viên ngữ văn có căn cứ phương pháp luận để chấm bài, nhận xét và sửa lỗi đoạn văn thay vì chỉ tập trung vào lỗi câu và từ vựng đơn lẻ.
• Cung cấp tài liệu tham khảo thiết thực giúp học sinh rèn luyện kỹ năng tư duy logic, tổ chức ý tưởng và nâng cao kỹ năng tạo lập văn bản tiếng Việt rõ ràng, mạch lạc.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi ngữ liệu: Ngữ liệu khảo sát thực nghiệm của luận án tập trung vào 1.000 bài làm văn của học sinh trung học phổ thông tại 3 trường thuộc địa bàn tỉnh Bình Dương, chưa mở rộng ra các vùng miền khác trên cả nước.
• Hạn chế về loại hình văn bản: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào văn bản viết của học sinh trung học phổ thông (đặc biệt là khối lớp 12), các dạng văn bản nói và các thể loại văn bản khác chưa được khảo sát sâu.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát lỗi mạch lạc trong các thể loại bài tập làm văn khác nhau và ở các cấp học khác (tiểu học, trung học cơ sở).
  • Nghiên cứu sâu hơn về các giải pháp sư phạm chuyên biệt, biên soạn tài liệu thực hành rèn luyện kỹ năng viết đoạn văn và bài văn mạch lạc cho từng khối lớp.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với giáo viên Ngữ văn: Cung cấp cơ sở lý thuyết ngôn ngữ học văn bản và cẩm nang phân tích lỗi để hướng dẫn học sinh phương pháp lập dàn ý, dựng đoạn và liên kết ý trong bài làm văn.
• Đối với học sinh phổ thông: Giúp nhận diện các cấu trúc đoạn văn chuẩn (diễn dịch, quy nạp, song hành, móc xích), nhận biết các lỗi diễn đạt thường gặp (lệch đề, trùng lặp, thiếu ý, không tách đoạn) để tự chỉnh sửa bài viết.
• Đối với các nhà nghiên cứu và học viên sau đại học: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo có giá trị về phương pháp phân tích lỗi ngôn ngữ học kết hợp xử lý thống kê định lượng SPSS trong nghiên cứu giáo dục ngôn ngữ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt giữa "Mạch lạc" (Coherence) và "Liên kết" (Cohesion) như thế nào?

Luận án chỉ ra rằng liên kết là các mối quan hệ thể hiện ở hình thức bề mặt của văn bản thông qua các phương tiện ngôn ngữ cụ thể (như phép thế, phép lặp, phép nối, phép quy chiếu). Trong khi đó, mạch lạc thể hiện ở tầng nghĩa ngầm bên dưới và quan hệ với ngữ cảnh tình huống; mạch lạc là yếu tố cốt lõi quyết định một chuỗi câu có trở thành văn bản hay không. Một chuỗi câu có thể có các phương tiện liên kết hình thức nhưng vẫn thiếu mạch lạc nếu nội dung rời rạc, không thống nhất chủ đề.

2. Quy mô và phân bố mẫu ngữ liệu khảo sát trong luận án gồm những gì?

Luận án khảo sát mẫu gồm 1.000 bài tập làm văn của học sinh THPT tại tỉnh Bình Dương, được thu thập từ 3 trường đại diện cho các mức học lực khác nhau:

• Lớp 10: 200 bài (THPT Bình An - học lực trung bình yếu trở lên).
• Lớp 11: 200 bài (THPT Dĩ An - học lực khá trở lên).
• Lớp 12: 600 bài (200 bài THPT chuyên Hùng Vương, 200 bài THPT Dĩ An, 200 bài THPT Nguyễn An Ninh).

3. Luận án áp dụng quy trình phân tích lỗi ngôn ngữ học gồm những bước nào?

Luận án thực hiện quy trình phân tích lỗi qua 5 bước tiêu chuẩn:

1. Nhận diện (recognition): Phát hiện và xác định lỗi dựa trên tiêu chuẩn thể hiện.
2. Thông hiểu (interpretation): Sử dụng kiến thức ngôn ngữ và ngữ cảnh để hiểu ý định của người viết.
3. Khôi phục (reconstruction): Đưa ra phương án viết lại chuẩn xác, phù hợp.
4. Phân loại (classification): Phân chia lỗi vào các nhóm dùng từ, đặt câu, dựng đoạn, kết cấu văn bản.
5. Giải thích (explanation): Phân tích nguyên nhân ngôn ngữ và tư duy dẫn đến việc mắc lỗi.

4. Các dạng cấu trúc đoạn văn chính được luận án hệ thống hóa là gì?

Luận án hệ thống hóa cấu trúc đoạn văn theo hai nhóm:

• Đoạn văn có câu chủ đề: Đoạn diễn dịch (câu chủ đề ở đầu), đoạn quy nạp (câu chủ đề ở cuối), đoạn diễn dịch - quy nạp (câu chủ đề ở đầu và cuối), đoạn quy nạp - diễn dịch (câu chủ đề ở giữa).
• Đoạn văn không có câu chủ đề: Đoạn song hành (theo trật tự tự do, tuyến tính, quan hệ đồng thời, quan hệ thời gian, quan hệ không gian, quan hệ bổ sung) và đoạn móc xích.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phan Thị Ai là một công trình nghiên cứu chuyên sâu thuộc chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, giải quyết trực tiếp vấn đề lý luận và thực tiễn về mạch lạc văn bản trong bài làm văn của học sinh phổ thông. Thông qua việc kết hợp phương pháp phân tích lỗi ngôn ngữ học với xử lý thống kê định lượng SPSS trên 1.000 bài viết thực tế tại tỉnh Bình Dương, luận án đã làm rõ khái niệm, phân loại hệ thống lỗi thiếu mạch lạc ở ba cấp độ (câu, đoạn, văn bản) và xác lập các chuẩn mực tạo nên tính mạch lạc. Công trình đóng góp tư liệu khoa học quan trọng cho việc ứng dụng ngữ pháp văn bản vào thực tiễn dạy học tiếng Việt trong nhà trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu (12 trang), phần kết luận (4 trang) và tài liệu tham khảo, luận án gồm ba chương. Chương một (60 trang) trình bày một cách tổng quan về văn bản, đoạn văn và mạch lạc trong văn bản. Trong đó, luận án điểm qua khái niệm văn bản, ngữ pháp văn bản, đặc điểm của văn bản, phân biệt văn bản nói và văn bản viết, 18 một số kiểu văn bản tập làm văn được giảng dạy ở trường phổ thông; khái niệm về đoạn văn, một số cấu trúc đoạn văn thường được sử dụng trong văn bản; khái niệm mạch lạc, liên kết trong văn bản, phân biệt giữa mạch lạc và liên kết, mạch lạc trong hội thoại và viết; giới thiệu một cách sơ lược về các cấp mạch lạc: mạch lạc cấp độ câu, mạch lạc cấp độ đoạn văn của văn bản. Chương hai (56 trang) trình bày về lỗi diễn đạt thiếu mạch lạc, phân tích một số dạng lỗi viết văn thiếu mạch lạc của học sinh phổ thông.

Ở phạm vi đặt câu có các dạng lỗi về ngữ pháp, ngữ nghĩa (hướng nội), lỗi trong quy chiếu, sắp xếp trình tự và lỗi hỗn hợp (hướng ngoại). Lỗi trong dựng đoạn bao gồm triển khai lệch chủ đề, thiếu ý, trùng lắp, thiếu hệ thống, nội dung thiếu chính xác. Lỗi trong văn bản bao gồm bố cục không rõ ràng, không tách đoạn, tách đoạn tuỳ tiện, thiếu liên kết đoạn và hướng khắc phục các lỗi trên. Chương ba (50 trang) trình bày về chuẩn mạch lạc trong văn bản tập làm văn của học sinh phổ thông.

Luận án phân tích các ví dụ trích từ bài viết được giáo viên đánh giá là mạch lạc để rút ra yêu cầu tổng quát của các phần mở bài, thân bài, kết luận mạch lạc; đồng thời, xác định những quan hệ góp phần tạo nên mạch lạc như quan hệ liên kết được thể hiện bằng quy chiếu, thay thế, nối kết, lặp và quan hệ ngữ nghĩa bao gồm quan hệ tương liên, ngữ cảnh và logic. 19 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VĂN BẢN, ĐOẠN VĂN VÀ MẠCH LẠC Ngôn ngữ học văn bản (text linguistics) ra đời đã góp phần lý giải những vấn đề mà lâu nay ngôn ngữ học truyền thống bị bế tắc như những hiện tượng biểu hiện trong phạm vi câu nhưng lại có liên quan đến cơ chế ngoài câu, nhu cầu thực tiễn của việc xây dựng văn bản, vận dụng kiến thức ngôn ngữ học để phân tích các tác phẩm văn học và xử lý thông tin. Đây là một bộ môn khoa học mới của ngành ngôn ngữ học có đối tượng nghiên cứu là những hiện tượng ngôn ngữ ở lĩnh vực trên câu. Ngôn ngữ học văn bản bao gồm tất cả các loại hoạt động giao tiếp ngôn ngữ.

Trong đó, ngữ pháp văn bản là bộ phận quan trọng nhất của ngôn ngữ học văn bản. Trần Ngọc Thêm đã nhận định: “Nếu coi việc nâng ngôn ngữ học lên tầm một khoa học khái quát gắn liền với tên tuổi của F.de Saussure là cuộc cách mạng lần thứ nhất trong ngôn ngữ học như lâu nay vẫn nói, thì cuộc cách mạng lần thứ hai phải là việc đưa ngôn ngữ học lên tầm một khoa học bao quát hết đối tượng của mình gắn liền với sự ra đời của ngôn ngữ học văn bản”.12] Chương này trình bày một cách tổng quan về văn bản, đoạn văn và mạch lạc văn bản trong mối quan hệ với các dạng bài viết tập làm văn của học sinh phổ thông. Vài nét về ngữ pháp văn bản 1. Sơ lược về sự ra đời của ngữ pháp văn bản Từ những năm ba mươi, trường phái ngôn ngữ học Praha đã đề cập đến đoạn văn, sự liên hệ giữa các câu trong đoạn văn; và đến những năm sau, K.

Boost (Đức) với “Khối liên hệ các câu”, N.