Bước Đầu Nghiên Cứu Kỹ Thuật Nhân Giống Cây Bương Lông Điện Biên Tại Đoan Hùng - Phú Thọ

Luận văn nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây bương lông điện biên tại Đoan Hùng, Phú Thọ, góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen quý.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Anh Dũng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Bước đầu nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây Bương lông điện biên tại Đoan Hùng - Phú Thọ
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1 MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất
• 2. PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học và pháp lý của đề tài
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1.3. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.2. Nội dung nghiên cứu và các chỉ tiêu theo dõi
• 3.2.1. Nghiên cứu kỹ thuật chọn cây mẹ và cành chét
• 3.2.2. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống bằng hom cành chét (chiết cành)
• 3.2.3. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống bằng giâm hom cành
• 3.2.4. Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật nhân giống Bương lông điện biên
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu và các chỉ tiêu theo dõi
• 3.3.1. Phương pháp bố trí thí nghiệm
• 3.3.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.3.3. Phương pháp kế thừa và chọn lọc số liệu
• 3.3.4. Phương pháp theo dõi
• 3.3.5. Phương pháp xử lí số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Nghiên cứu kỹ thuật chọn cây mẹ và cành chét
• 4.1.1. Kỹ thuật chọn cây mẹ
• 4.1.2. Kỹ thuật tạo cành chét
• 4.1.3. Kỹ thuật chọn cành chét
• 4.2. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống bằng hom cành chét (chiết cành)
• 4.2.1. Nghiên cứu kỹ thuật chiết cành
• 4.2.2. Nghiên cứu kỹ thuật tạo cây con trong vườn ươm bằng hom cành chiết
• 4.3. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống bằng giâm hom cành
• 4.4. Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật nhân giống Bương lông điện biên
• 4.4.1. Kỹ thuật chọn cây mẹ và cành chét để làm giống
• 4.4.2. Kỹ thuật nhân giống bằng hom cành chét (chiết cành)
• 4.4.3. Kỹ thuật nhân giống bằng giâm hom cành
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Kỹ Thuật Nhân Giống Cây Bương Lông

Cây bương lông là một loại lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế cao, đặc biệt là giống bương lông Điện Biên. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây bương lông đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển và mở rộng diện tích trồng, cung cấp nguồn nguyên liệu ổn định cho công nghiệp chế biến. Hiện nay, việc nhân giống chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền thống, dẫn đến năng suất và chất lượng chưa cao. Việc nghiên cứu các phương pháp nhân giống tre bương tiên tiến như chiết cành, giâm hom là cần thiết để đáp ứng nhu cầu thị trường và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người dân. Đề tài "Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây bương lông Điện Biên tại Đoan Hùng - Phú Thọ" được thực hiện nhằm giải quyết vấn đề này, góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành lâm nghiệp.

1.1. Giá Trị Kinh Tế và Ứng Dụng Của Cây Bương Lông

Cây bương lông có nhiều ứng dụng trong đời sống và sản xuất, từ xây dựng, nội thất đến thủ công mỹ nghệ. Giá trị kinh tế cây bương lông ngày càng được khẳng định khi nhu cầu về nguyên liệu tre trúc tăng cao. Việc phát triển các mô hình trồng bương lông hiệu quả sẽ góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân nông thôn. Theo tài liệu, bương lông Điện Biên có kích thước lớn, vách dày, phù hợp cho nhiều mục đích sử dụng, mang lại hiệu quả kinh tế cao.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Nhân Giống Bương Lông

Nghiên cứu nhân giống bương lông giúp chủ động nguồn giống chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu mở rộng diện tích trồng. Các phương pháp nhân giống tre bương truyền thống còn nhiều hạn chế về số lượng và chất lượng giống. Việc áp dụng các kỹ thuật nhân giống cây bương lông tiên tiến như chiết cành, giâm hom sẽ giúp tăng năng suất, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả kinh tế. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển bền vững ngành lâm nghiệp và nâng cao đời sống người dân.

II. Thách Thức Trong Kỹ Thuật Nhân Giống Cây Bương Lông Hiện Nay

Hiện tại, kỹ thuật nhân giống cây bương lông còn gặp nhiều khó khăn, chủ yếu dựa vào phương pháp truyền thống là tách gốc, dẫn đến số lượng giống hạn chế và không đáp ứng đủ nhu cầu mở rộng diện tích trồng. Người dân địa phương thường có quan niệm sai lầm rằng chỉ trồng bằng gốc mới cho năng suất cao, trong khi các phương pháp nhân giống tre bương khác như chiết cành, giâm hom chưa được áp dụng rộng rãi. Việc thiếu hướng dẫn kỹ thuật nhân giống bương bài bản cũng là một trở ngại lớn. Do đó, cần có những nghiên cứu chuyên sâu để tìm ra các phương pháp nhân giống cây bương lông hiệu quả, phù hợp với điều kiện địa phương.

2.1. Hạn Chế Của Phương Pháp Nhân Giống Truyền Thống

Phương pháp tách gốc tuy đơn giản nhưng có nhược điểm là số lượng giống ít, khó nhân rộng trên diện tích lớn. Việc khai thác gốc bương lông quá mức có thể ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của quần thể tre. Chất lượng giống từ gốc cũng không đồng đều, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng của cây trồng. Cần tìm kiếm các phương pháp nhân giống cây bương lông khác để khắc phục những hạn chế này.

2.2. Thiếu Hụt Kỹ Thuật và Thông Tin Về Nhân Giống Bương Lông

Người dân chưa được tiếp cận với các kỹ thuật nhân giống bương lông tiên tiến như chiết cành, giâm hom. Thông tin về quy trình nhân giống tre bương, tiêu chuẩn cây giống còn hạn chế. Cần có các chương trình tập huấn, chuyển giao kỹ thuật để nâng cao kiến thức và kỹ năng cho người dân. Việc xây dựng các mô hình nhân giống cây bương lông điểm cũng là một giải pháp hiệu quả để lan tỏa kiến thức và kinh nghiệm.

III. Phương Pháp Chiết Cành Giải Pháp Nhân Giống Bương Lông Hiệu Quả

Chiết cành là một phương pháp nhân giống cây bương lông tiềm năng, giúp tạo ra cây giống có đặc tính di truyền tốt từ cây mẹ. Nghiên cứu tập trung vào việc xác định thời điểm chiết cành thích hợp, lựa chọn cành chiết khỏe mạnh và sử dụng các chất kích thích ra rễ để tăng tỷ lệ thành công. Việc theo dõi quá trình ra rễ, sinh trưởng và phát triển của cành chiết trong vườn ươm cũng rất quan trọng để đảm bảo chất lượng cây giống. Phương pháp này hứa hẹn sẽ giải quyết bài toán về nguồn cung giống cây trồng chất lượng cao cho vùng Đoan Hùng - Phú Thọ.

3.1. Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Chất Kích Thích Đến Ra Rễ

Thí nghiệm sử dụng các chất kích thích ra rễ như IBA (β-indol butyric acid) và NAA (α- naphthyl acetic acid) với các nồng độ khác nhau để đánh giá ảnh hưởng đến khả năng ra rễ của cành chiết. Theo dõi thời gian ra rễ, số lượng rễ và chiều dài rễ để xác định công thức kích thích phù hợp nhất. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc áp dụng phương pháp chiết cành trong nhân giống cây bương lông.

3.2. Kỹ Thuật Chiết Cành Bương Lông Quy Trình Thực Hiện Chi Tiết

Quy trình chiết cành bao gồm các bước: chọn cành, khoanh vỏ, bó bầu, chăm sóc và cắt cành. Cần lựa chọn cành khỏe mạnh, không sâu bệnh, có đường kính phù hợp. Vật liệu bó bầu cần đảm bảo độ ẩm và thoáng khí. Chăm sóc cành chiết bằng cách tưới nước, bón phân và phòng trừ sâu bệnh. Thời điểm cắt cành thích hợp là khi rễ đã phát triển đủ mạnh.

IV. Giâm Hom Cành Phương Pháp Nhân Giống Bương Lông Tiết Kiệm

Giâm hom cành là một phương pháp nhân giống cây bương lông đơn giản, tiết kiệm chi phí và dễ thực hiện. Nghiên cứu tập trung vào việc xác định loại hom (hom thân, hom gốc, hom cành chét) và thời điểm giâm hom thích hợp. Việc sử dụng các chất kích thích ra rễ và tạo điều kiện môi trường tối ưu (độ ẩm, ánh sáng) cũng rất quan trọng để tăng tỷ lệ thành công. Phương pháp này có tiềm năng lớn trong việc nhân giống tre bương quy mô lớn, đáp ứng nhu cầu của thị trường.

4.1. So Sánh Hiệu Quả Giữa Các Loại Hom Khác Nhau

Thí nghiệm so sánh tỷ lệ ra rễ và sinh trưởng của hom thân, hom gốc và hom cành chét. Đánh giá ưu nhược điểm của từng loại hom để lựa chọn loại hom phù hợp nhất với điều kiện địa phương. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp tối ưu hóa quy trình nhân giống cây bương lông bằng phương pháp giâm hom.

4.2. Tối Ưu Hóa Điều Kiện Giâm Hom Để Tăng Tỷ Lệ Thành Công

Nghiên cứu ảnh hưởng của độ ẩm, ánh sáng, nhiệt độ và chất kích thích đến tỷ lệ ra rễ của hom. Xây dựng quy trình giâm hom chuẩn, đảm bảo các yếu tố môi trường tối ưu. Áp dụng các biện pháp phòng trừ sâu bệnh để bảo vệ hom trong quá trình ra rễ và sinh trưởng. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp nâng cao hiệu quả nhân giống cây bương lông bằng phương pháp giâm hom.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Nhân Giống Bương Lông

Kết quả nghiên cứu về kỹ thuật nhân giống cây bương lông được ứng dụng vào thực tế sản xuất tại Đoan Hùng - Phú Thọ. Xây dựng các mô hình nhân giống tre bương điểm để chuyển giao kỹ thuật cho người dân. Đánh giá hiệu quả kinh tế của các phương pháp nhân giống cây bương lông khác nhau. Kết quả nghiên cứu góp phần vào việc phát triển vùng trồng bương lông bền vững, cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và nâng cao đời sống người dân.

5.1. Xây Dựng Mô Hình Nhân Giống Bương Lông Điểm Tại Đoan Hùng

Lựa chọn địa điểm phù hợp để xây dựng mô hình nhân giống cây bương lông điểm. Áp dụng các kỹ thuật nhân giống tre bương tiên tiến như chiết cành, giâm hom. Tổ chức các lớp tập huấn, chuyển giao kỹ thuật cho người dân. Theo dõi và đánh giá hiệu quả của mô hình để nhân rộng ra các địa phương khác.

5.2. Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế Của Các Phương Pháp Nhân Giống

So sánh chi phí và lợi nhuận của các phương pháp nhân giống cây bương lông khác nhau. Đánh giá khả năng áp dụng và nhân rộng của từng phương pháp. Xây dựng kế hoạch sản xuất và tiêu thụ cây giống bương lông hiệu quả. Kết quả đánh giá sẽ giúp người dân lựa chọn phương pháp nhân giống tre bương phù hợp với điều kiện kinh tế và kỹ thuật của gia đình.

VI. Kết Luận và Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Nhân Giống Bương Lông

Nghiên cứu đã đạt được những kết quả bước đầu trong việc xác định các phương pháp nhân giống cây bương lông hiệu quả. Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây bương lông. Đẩy mạnh công tác chuyển giao kỹ thuật và xây dựng các mô hình nhân giống tre bương điểm để lan tỏa kiến thức và kinh nghiệm cho người dân. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển bền vững ngành lâm nghiệp và nâng cao đời sống người dân vùng Đoan Hùng - Phú Thọ.

6.1. Đề Xuất Các Giải Pháp Phát Triển Vùng Trồng Bương Lông Bền Vững

Quy hoạch vùng trồng bương lông tập trung, đảm bảo diện tích và chất lượng. Áp dụng các biện pháp thâm canh, nâng cao năng suất và chất lượng. Xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ bương lông hiệu quả. Bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học trong vùng trồng bương lông.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Nhân Giống và Chăm Sóc Bương Lông

Nghiên cứu về chọn giống bương lông năng suất cao, chất lượng tốt. Nghiên cứu về kỹ thuật chăm sóc, bón phân và phòng trừ sâu bệnh cho cây bương lông. Nghiên cứu về chế biến và tiêu thụ sản phẩm bương lông. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần vào việc phát triển ngành bương lông toàn diện và bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Tre trúc là nhóm lâm sản ngoài gỗ quan trọng đứng thứ hai sau gỗ, phân bố tự nhiên trong nhiều trạng thái rừng nhiệt đới và á nhiệt đới với hơn 200 loài tại Việt Nam. Đây là nguồn tài nguyên có đặc tính sinh trưởng nhanh, khả năng tái sinh mạnh mẽ, trồng một lần cho thu hoạch nhiều chu kỳ, mang lại nguồn sinh kế ổn định cho người dân miền núi và cung cấp nguyên liệu chế biến đa dạng.

Cây Bương lông điện biên (Dendrocalamus giganteus Munro), còn có các tên gọi địa phương khác như Mạy púa mơi, Bương lớn, Bương lớn điện biên, là một trong những loài tre có kích thước lớn nhất tại Việt Nam. Cây đạt chiều cao 15 – 20 m, đường kính gốc 20 – 25 cm, vách thân dày, chiều dài lóng đốt từ 25 – 30 cm, ít cành nhánh, chất gỗ chắc và bền, có giá trị cao trong việc cung cấp nguyên liệu công nghiệp thay thế gỗ. Tuy nhiên, thực trạng canh tác và kinh doanh loài cây này tại địa phương vẫn mang tính quảng canh, phụ thuộc kinh nghiệm truyền thống. Việc mở rộng diện tích gặp rào cản lớn do tập quán chỉ nhân giống bằng gốc ngầm, dẫn đến nguồn cây giống bị hạn chế nghiêm trọng về số lượng, không đáp ứng được nhu cầu trồng rừng quy mô lớn. Người dân chưa tiếp cận được kỹ thuật nhân giống vô tính bằng phương pháp chiết cành hoặc giâm hom cành chét, đồng thời tồn tại quan niệm cho rằng chỉ có giống gốc mới đảm bảo năng suất, trong khi các loài tre mọc cụm khác như Luồng (Dendrocalamus barbatus) hay Mai xanh (Dendrocalamus latiflorus) đã được nhân giống bằng cành rất thành công.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể gồm:

1. Xác định được loại chất kích thích và nồng độ thích hợp nhất đến khả năng ra rễ của hom Bương lông điện biên.
2. Xác định một số biện pháp kỹ thuật nhân giống như hom thân, hom gốc, hom cành chét.
3. Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật nhân giống Bương lông điện biên phục vụ sản xuất thực tiễn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cây Bương lông điện biên (Dendrocalamus giganteus).
• Phạm vi nghiên cứu: Tập trung vào kỹ thuật chọn cây mẹ, tuyển chọn cành chét, phương pháp xử lý cơ giới kích thích tạo cành chét (đốn ngọn, ngả thân), thí nghiệm nhân giống bằng hom cành chiết và thí nghiệm giâm hom cành chét với các nồng độ chất điều hòa sinh trưởng.
• Không gian nghiên cứu: Trung tâm Khoa học Lâm nghiệp vùng trung tâm Bắc Bộ, xã Chân Mộng, huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ.
• Thời gian thực hiện: Từ ngày 18/08/2014 đến ngày 28/12/2015.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên cơ sở đặc điểm hình thái và sinh học của các loài thuộc họ Hòa thảo (Poaceae), phân họ Tre trúc (Bambusoideae), nhóm thân ngầm mọc cụm. Về mặt pháp lý và định hướng phát triển, nghiên cứu căn cứ vào Quyết định số 11/2011/QĐ-TTg ngày 18/02/2011 của Thủ tướng Chính phủ về phát triển vùng nguyên liệu tre trúc gắn với chương trình xây dựng nông thôn mới. Cơ sở kỹ thuật kế thừa có chọn lọc các quy trình lâm sinh chuyên ngành gồm:

• Quy phạm kỹ thuật trồng và khai thác cây Luồng (QP 04TCN 21-2000).
• Quy phạm kỹ thuật trồng, chăm sóc và khai thác măng tre Điềm trúc (QP 04TCN 69-2004 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn).
• Các kết quả nghiên cứu nhân giống Luồng bằng cành chiết của Lê Quang Liên (1994, 2001) và chọn giống tre trúc của Hoàng Thanh Lộc (2005).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và thu thập số liệu:

• Phương pháp chọn cây mẹ và cành chét: Điều tra cây mẹ ở 2 cấp tuổi (tuổi 1 và tuổi 2) thuộc 3 cấp đường kính (8 – 12 cm, >12 – 16 cm, >16 cm), bố trí 15 cây/cấp kính/cấp tuổi với 3 lần lặp lại. Đánh giá số cành chét triển vọng (đường kính đùi gà $\ge$ 1 cm, có 3 mắt ngủ mỗi bên, có rễ khí sinh) và số mắt ngủ triển vọng trên thân.
• Thí nghiệm tạo cành chét bằng tác động cơ giới: Thử nghiệm 2 phương pháp gồm (1) đốn ngọn cây mẹ để lại thân cao 15 m (vị trí đốn giữa lóng) và (2) ngả thân cây mẹ (chặt 2/3 đường kính thân tại vị trí cách gốc 50 – 70 cm rồi vít ngả thân theo tiêu chuẩn 04TCN 21-2000). Mỗi nghiệm thức thực hiện trên 15 cây ở từng cấp tuổi và cấp kính.
• Thí nghiệm chiết cành: Sử dụng chất điều hòa sinh trưởng IBA ($\beta$-indol butyric acid) với 5 công thức thí nghiệm (40 hom/công thức): CT1 (IBA 0,25%), CT2 (IBA 0,50%), CT3 (IBA 0,75%), CT4 (IBA 1,00%) và CT5 (đối chứng, không dùng hóa chất). Vật liệu bó bầu sử dụng hỗn hợp bùn ao sạch và rơm băm nhỏ tỷ lệ 2 bùn : 1 rơm theo thể tích (hoặc phối trộn xơ dừa, đất, bùn và 1% lân), bọc kín bằng túi nilon.
• Thí nghiệm giâm hom cành chét: Tách cành chét đùi gà, cắt giữ lại 2 – 3 lóng, bóc bẹ mo, xử lý thuốc kích thích IBA ở các dải nồng độ tương tự rồi giâm vào luống đất tơi xốp có che vòm nilon giữ ẩm và lưới đen che sáng 50%.
• Thí nghiệm nuôi dưỡng cây con vườn ươm: Cành chiết sau khi ra rễ cấp 2 chuyển sang màu vàng có lông tơ được cắt khỏi cây mẹ, cấy vào túi bầu (thành phần 90% đất cát pha + 9% phân chuồng hoai mục + 1% supe lân), đặt trên luống có hệ thống tưới ẩm.

Phương pháp xử lý số liệu: Dữ liệu điều tra và thực nghiệm được thống kê, tính toán các chỉ tiêu tỷ lệ sống, tỷ lệ ra rễ, chiều dài rễ trung bình bằng phần mềm Microsoft Excel và SPSS 20.0. Phân tích phương sai một nhân tố và hai nhân tố (ANOVA), kiểm tra sai dị trung bình bằng tiêu chuẩn Duncan và sai dị nhỏ nhất có ý nghĩa (LSD) ở mức ý nghĩa $\alpha = 0,05$.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của việc nghiên cứu kỹ thuật nhân giống vô tính cho loài Bương lông điện biên nhằm khắc phục tình trạng khan hiếm nguồn giống gốc truyền thống. Xác định rõ 3 mục tiêu nghiên cứu, 4 nội dung nghiên cứu trọng tâm cùng ý nghĩa lý luận trong đào tạo lâm nghiệp và ý nghĩa thực tiễn đối với sản xuất giống cây trồng lâm sản ngoài gỗ.

Phần 2: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Hệ thống hóa cơ sở khoa học và pháp lý về phát triển vùng nguyên liệu tre trúc. Phân tích lịch sử nghiên cứu tre trúc trên thế giới (các công trình của Munro 1868, Banik 1979, Hassan 1977, Fu Maoyi & Xiao Jianghua 1996, Nautiyal et al. 2008, Benton et al. 2011) và trong nước (Phạm Quang Độ 1963, Trần Xuân Thiệp 1976, Trần Nguyên Giảng 1981, Lê Quang Liên 2001, Nguyễn Ngọc Bình 2001, Nguyễn Văn Phong 2008). Đánh giá chi tiết điều kiện tự nhiên (địa hình 3 tiểu vùng, khí hậu nhiệt đới gió mùa lượng mưa 1.780 mm/năm, đặc điểm 5 nhóm đất chính) và điều kiện kinh tế - xã hội (dân số 104.471 người năm 2010, cơ sở hạ tầng giao thông, thủy lợi, lâm nghiệp) tại huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác lập quy chuẩn kỹ thuật cho đối tượng nghiên cứu; xác định địa điểm thực nghiệm tại Trung tâm Khoa học Lâm nghiệp vùng trung tâm Bắc Bộ (xã Chân Mộng). Mô tả chi tiết quy trình bố trí thí nghiệm chọn cây mẹ, quy trình cơ giới tạo cành chét (đốn ngọn, ngả cây), quy trình xử lý thuốc điều hòa sinh trưởng IBA, kỹ thuật bó bầu chiết cành, giâm hom cành, công thức phối trộn ruột bầu vườn ươm. Trình bày các công thức toán học phân tích phương sai ANOVA, tiêu chuẩn Duncan và công thức tính toán chỉ tiêu tỷ lệ sống, tỷ lệ ra rễ, chiều dài rễ trung bình.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Tập hợp toàn bộ dữ liệu thực nghiệm qua 11 bảng số liệu và 12 hình biểu đồ:

• Đánh giá khả năng xuất hiện cành chét và mắt ngủ theo cấp kính và cấp tuổi cây mẹ.
• So sánh hiệu quả kích thích phát sinh cành chét giữa biện pháp ngả thân và đốn ngọn.
• Phân loại chất lượng cành chét theo đường kính đùi gà và vị trí mắt ngủ.
• Đánh giá động thái ra rễ, chiều dài rễ cành chiết theo thời gian (20, 40, 60 ngày) dưới tác động của các nồng độ IBA.
• Đánh giá tỷ lệ sống của cây con cành chiết trong vườn ươm qua các giai đoạn 1 tháng, 2 tháng và 3 tháng tuổi.
• Xây dựng hướng dẫn kỹ thuật hoàn chỉnh cho từng khâu trong quy trình nhân giống.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng hợp các chỉ số kỹ thuật tối ưu đạt được từ nghiên cứu thực nghiệm và đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện quy trình công nghệ nhân giống phục vụ mở rộng diện tích gây trồng Bương lông điện biên.

---

Kết quả và đóng góp

1. Kết quả điều tra cây mẹ và tuyển chọn cành chét

Kết quả điều tra 90 cây mẹ ở 2 cấp tuổi cho thấy đường kính cây mẹ ảnh hưởng rõ rệt đến số lượng cành chét triển vọng, trong khi số lượng mắt ngủ ít biến động theo cấp kính:

Cấp tuổi	Cấp kính (cm)	Số cây điều tra (N)	Tổng số cành chét triển vọng	Tổng số mắt ngủ triển vọng	Tỷ lệ cây mẹ chất lượng tốt (%)
Tuổi 1	8 – 12	15	158	153	50,00
	>12 – 16	15	136	197	65,00
	>16	15	128	198	60,00
Tuổi 2	8 – 12	15	175	169	70,00
	>12 – 16	15	120	167	55,00
	>16	15	149	186	45,00

Phân tích Duncan chỉ ra cấp kính 8 – 12 cm cho số cành chét trung bình cao nhất (11,0 cành/cây), kế tiếp là cấp >16 cm (9,2 cành/cây) và cấp >12 – 16 cm (8,5 cành/cây). Về mắt ngủ, cấp kính >16 cm đạt trung bình cao nhất với 12,8 mắt/cây.

2. Kết quả tạo cành chét bằng tác động cơ giới

So sánh giữa hai biện pháp xử lý cơ giới trên 90 cây thí nghiệm (15 cây/nghiệm thức):

Cấp tuổi cây mẹ	Cấp kính cây mẹ (cm)	Số cành chét tạo ra từ thí nghiệm ngả cây (cành)	Số cành chét tạo ra từ thí nghiệm đốn ngọn (cành)
Tuổi 1	8 – 12	207	134
	>12 – 16	193	112
	>16	244	112
Tuổi 2	8 – 12	244	119
	>12 – 16	238	109
	>16	219	114

Biện pháp ngả thân cho hiệu quả vượt trội, kích thích tạo ra từ 193 đến 244 cành chét/15 cây, cao gấp 1,5 – 2,1 lần so với biện pháp đốn ngọn (chỉ đạt 109 – 134 cành chét/15 cây).

3. Kết quả chọn lọc cành chét làm hom giống

Chất lượng cành chét phụ thuộc chặt chẽ vào kích thước đùi gà:

• Ở cây mẹ tuổi 1: Cành chét đường kính >1 – 1,5 cm và >1,5 cm có tỷ lệ đạt chất lượng tốt từ 50,00% đến 75,00%. Cành chét đường kính nhỏ 0,8 – 1 cm có tỷ lệ xấu cao (từ 20,00% đến 50,00%). Cây mẹ cấp kính 8 – 12 cm cho tổng tỷ lệ cành chét tốt trung bình đạt 55,00%.
• Ở cây mẹ tuổi 2: Cành chét đường kính >1,5 cm trên cây mẹ cấp kính >12 – 16 cm đạt tỷ lệ tốt 80,00% (0% cành xấu); cành chét >1 – 1,5 cm trên cây mẹ cấp kính >16 cm đạt tỷ lệ tốt 85,00%. Cành chét nhỏ 0,8 – 1 cm có tỷ lệ xấu lên tới 45,00% – 60,00%.

4. Kết quả thí nghiệm chiết cành và nuôi dưỡng cây con vườn ươm

Hiệu lực của nồng độ chất điều hòa sinh trưởng IBA đối với khả năng ra rễ cành chiết (40 hom/công thức) và tỷ lệ sống của cây con trong vườn ươm sau khi cấy bầu:

Công thức thí nghiệm	Nồng độ chất xử lý	Tỷ lệ ra rễ sau 20 ngày (%)	Tỷ lệ ra rễ sau 40 ngày (%)	Tỷ lệ ra rễ sau 60 ngày (%)	Chiều dài rễ trung bình sau 60 ngày (cm)	Số hom ra chồi vườn ươm (trên 40 hom)	Tỷ lệ sống sau 3 tháng vườn ươm (%)
CT1	IBA 0,25%	5,0	20,0	27,5	3,18	23	57,5
CT2	IBA 0,50%	12,5	25,0	35,0	3,64	25	62,5
CT3	IBA 0,75%	17,5	35,0	50,0	5,59	30	75,0
CT4	IBA 1,00%	25,0	52,5	72,5	5,20	35	87,5
CT5 (ĐC)	Không xử lý	2,5	10,0	17,5	3,29	15	37,5

Công thức CT4 (IBA nồng độ 1%) mang lại hiệu quả cao nhất ở mọi mốc thời gian: tỷ lệ ra rễ sau 60 ngày đạt 72,5% (29 hom), số lượng cây con ra chồi trong vườn ươm đạt 35 hom và tỷ lệ sống sau 3 tháng nuôi dưỡng trong vườn ươm duy trì ở mức 87,5%. CT3 (IBA 0,75%) cho chiều dài rễ trung bình cao nhất đạt 5,59 cm.

5. Đề xuất quy trình kỹ thuật và đóng góp mới của đề tài

Tác giả đã hoàn thiện và đề xuất các biện pháp kỹ thuật nhân giống cụ thể:

• Chọn cây mẹ: Chọn cây bánh tẻ 1 – 2 tuổi, đường kính thân 8 – 12 cm hoặc >12 – 16 cm, sinh trưởng khỏe, không bị khuy và sâu bệnh.
• Tạo cành chét: Áp dụng biện pháp bập ngả thân cây mẹ (chặt 2/3 đường kính tại độ cao 50 – 70 cm cách gốc, vít ngả thân) để kích thích tối đa số lượng cành chét.
• Tuyển chọn cành làm giống: Chọn cành đùi gà bánh tẻ tuổi 1 – 2 có đường kính gốc cành $\ge$ 1 cm (ưu tiên >1 – 1,5 cm trở lên), hai bên có đủ 3 mắt ngủ, xuất hiện rễ khí sinh quanh gốc đùi gà.
• Kỹ thuật chiết cành: Bó bầu bằng hỗn hợp bùn ao sạch + rơm băm (tỷ lệ 2:1) kết hợp bổ sung 1% lân, xử lý dung dịch IBA nồng độ 1%. Sau 60 ngày khi rễ chuyển sang màu vàng có lông tơ thì cắt cành cấy vào bầu đất cát pha 90% + 9% phân chuồng hoai + 1% supe lân.
• Đóng góp so với các nghiên cứu trước: Đây là công trình thực nghiệm đầu tiên giải quyết kỹ thuật nhân giống vô tính bằng cành chiết cho cây Bương lông điện biên tại Việt Nam, phá vỡ hạn chế của phương pháp nhân giống bằng thân ngầm truyền thống vốn cho hệ số nhân giống thấp và khó áp dụng quy mô đại trà.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Thời gian theo dõi sinh trưởng của cây con sau khi ra vườn ươm chỉ dừng lại ở mốc 3 tháng đến 12 tháng tuổi tại phạm vi thực nghiệm huyện Đoan Hùng; chưa theo dõi toàn diện chu kỳ sinh trưởng của rừng trồng hoàn chỉnh ngoài thực địa. Thí nghiệm giâm hom cành chét trực tiếp chưa được công bố chi tiết về tỷ lệ sống ổn định so với phương pháp chiết cành.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục hoàn thiện quy trình giâm hom cành chét trực tiếp trong nhà kính/nhà màng có kiểm soát nhiệt ẩm tự động để giảm bớt công đoạn chiết trên cây.
  • Theo dõi tỷ lệ sống, khả năng sinh trưởng măng và thân khí sinh của cây con cành chiết sau khi trồng rừng đại trà ở các vùng lập địa khác nhau.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo: Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Công nghệ giống cây trồng; cán bộ kỹ thuật tại các trung tâm khuyến nông, ban quản lý rừng phòng hộ/đặc dụng và các doanh nghiệp phát triển vùng nguyên liệu tre trúc chế biến công nghiệp.
• Nội dung đáng giá: Quy trình kỹ thuật bập ngả thân tạo cành chét đại trà; dải số liệu thực nghiệm xử lý IBA 1% kích thích ra rễ cành chiết; công thức phối trộn giá thể ruột bầu vườn ươm đạt tỷ lệ sống 87,5%.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đối với cây Bương lông điện biên cần phải áp dụng biện pháp cơ giới tạo cành chét?

Trong điều kiện tự nhiên, Bương lông điện biên có đặc tính hình thái rất ít cành nhánh trên thân cây khí sinh, không đủ vật liệu cành để làm hom giống. Biện pháp cơ giới như ngả thân (bập 2/3 thân cách gốc 50 – 70 cm) giúp phá vỡ ưu thế ngọn, kích thích các mắt ngủ trên thân cây mẹ đồng loạt phát triển thành cành chét với số lượng đạt từ 193 đến 244 cành/15 cây.

2. Cây mẹ Bương lông điện biên ở cấp kính nào cho số lượng cành chét triển vọng cao nhất?

Số liệu điều tra thực tế chỉ ra rằng ở cả hai cấp tuổi (tuổi 1 và tuổi 2), cây mẹ thuộc cấp đường kính 8 – 12 cm cho tổng số cành chét triển vọng cao nhất (đạt 158 cành ở tuổi 1 và 175 cành ở tuổi 2, trung bình 11,0 cành/cây theo phân cấp Duncan).

3. Nồng độ chất điều hòa sinh trưởng IBA nào cho tỷ lệ ra rễ cành chiết cao nhất trong nghiên cứu?

Nồng độ IBA 1% (công thức CT4) cho kết quả tốt nhất với tỷ lệ ra rễ đạt 25% sau 20 ngày, 52,5% sau 40 ngày và đạt 72,5% sau 60 ngày thí nghiệm (29/40 hom ra rễ), vượt trội so với công thức đối chứng không xử lý thuốc vốn chỉ đạt 17,5%.

4. Tiêu chuẩn cành chét đạt chất lượng tốt để làm giống được tác giả quy định như thế nào?

Cành chét tốt là cành bánh tẻ ở tuổi 1 – 2, đường kính cành chét đùi gà đạt >1 cm (tốt nhất là >1 – 1,5 cm và >1,5 cm), hai bên đùi gà mỗi bên có đủ 3 mắt ngủ không bị thui, có rễ khí sinh xuất hiện xung quanh đùi gà, cành không bị sâu bệnh và cây mẹ không bị hiện tượng khuy.

5. Thành phần giá thể bầu đất nuôi dưỡng cành chiết trong vườn ươm gồm những gì?

Giá thể bầu đất nuôi dưỡng cây con được phối trộn theo công thức tỷ lệ: 90% đất cát pha + 9% phân chuồng hoai mục + 1% phân supe lân. Cây giống được nuôi dưỡng tưới ẩm định kỳ và đạt tỷ lệ sống 87,5% sau 3 tháng.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Phương đã giải quyết thành công các vấn đề kỹ thuật cơ bản trong nhân giống vô tính cây Bương lông điện biên (Dendrocalamus giganteus) tại Đoan Hùng, Phú Thọ. Nghiên cứu xác định phương pháp ngả thân cây mẹ cấp kính 8 – 12 cm là giải pháp tối ưu để tạo nguồn cành chét dồi dào, đồng thời khẳng định xử lý IBA nồng độ 1% cho tỷ lệ cành chiết ra rễ đạt 72,5% và tỷ lệ sống cây con vườn ươm đạt 87,5%. Kết quả thực nghiệm cung cấp quy trình lâm sinh hoàn chỉnh, có giá trị ứng dụng trực tiếp nhằm mở rộng diện tích vùng nguyên liệu tre Bương quy mô hàng hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Tre trúc là loại lâm sản quan trọng đứng thứ hai sau gỗ phân bố trong một số trạng thái rừng tự nhiên vùng nhiệt đới và á nhiệt đới, hiện nay đã được gây trồng ở khá nhiều nơi và có trên 200 loài tre trên cả nước. Đây là loại lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế và có đặc điểm sinh trưởng nhanh và tái sinh mạnh, trồng một lần khai thác nhiều lần nên luôn có nguồn thu hàng năm nếu trồng tre, do vậy còn được mệnh danh là cây của người nghèo. Trong quá trình hội nhập quốc tế và hiện đại hóa thì tre ngày nay lại trở thành những sản phẩm văn hóa có giá trị thẩm mỹ cao được nhiều khách nước ngoài ưa thích, như những mặt hàng dùng để trang trí ở những nơi sang trọng: đèn chụp bằng tre, đĩa đan bằng tre. Trong số các loài tre trong cả nước thì có cây Bương lông điện biên là một trong số các loài cây đem lại lợi ích kinh tế cho người dân.

Để có được lợi ích kinh tế cao thì biện pháp kỹ thuật nhân giống cũng rất quan trọng nhằm phát triển cây Bương lông điện biên cho năng suất, chất lượng cao cung cấp nguyên liệu cho sản xuất công nghiệp. Bương lông điện biên (Dendrocalamus giganteus), có tên gọi khác là Mạy púa mơi, Bương lớn, Bương lớn điện biên. Là một trong những loài tre có kích thước lớn nhất ở Việt Nam, chiều cao 15 - 20 m, đường kính gốc 20 - 25 cm, có vách dày, chiều dài đốt từ 25 - 30 cm, ít cành nhánh, chắc và bền có khả năng cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến thay thế cho gỗ cho hiệu quả rất cao. Nhưng hiện nay, việc kinh doanh cây Bương lông điện biên vẫn theo hướng quảng canh, dựa vào kinh nghiệm của người dân địa phương nên năng suất không cao.

Đặc biệt, việc phát triển mở rộng diện tích trồng loài cây này rất khó khăn do nhân giống bằng gốc rất hạn chế về số lượng giống, người dân chưa có được kỹ thuật nhân giống bằng phương pháp chiết cành hoặc giâm 2 hom cành nên số lượng giống cung cấp ra thị trường ít chưa đáp ứng được nhu cầu nhân rộng mô hình. Mặt khác, người dân địa phương chỉ cho rằng trồng bằng giống gốc mới cho năng suất, trong khi đó nhiều loài tre mọc cụm khác việc nhân giống và trồng bằng giống cành đã đem lại hiệu quả kinh tế rất cao như: Luồng (Dendrocalamus barbatus), Mai xanh (Dendrocalamus latiflorus). Như vậy, việc gây trồng Bương lông điện biên còn thiếu hướng dẫn kỹ thuật nhân giống, loài này có khả năng đáp ứng số lượng giống lớn cho gây trồng nhân rộng, nhưng chưa được quan tâm nghiên cứu. Xuất phát từ những lý do trên đề tài: “Bước đầu nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây Bương lông điện biên tại Đoan Hùng - Phú Thọ” được đặt ra là cần thiết, góp phần cơ sở khoa học và yêu cầu cấp bách của thực tiễn sản xuất hiện nay.

Mục tiêu nghiên cứu Xác định được loại chất kích thích và nồng độ thích hợp nhất đến khả năng ra rễ của hom Bương lông điện biên. Xác định một số biện pháp kỹ thuật nhân giống như hom thân, hom gốc, hom cành chét. Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật nhân giống Bương lông điện biên. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Nhằm giúp cho sinh viên nắm vững hơn những kiến thức đã học, đồng thời được trải nghiệm giữa lý thuyết và thực tiễn để tiếp thu học hỏi nhiều kinh nghiệm về đặc điểm, quá trình sinh trưởng phát triển cây Bương lông điện biên.