Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, các bệnh không lây nhiễm chiếm tới 66,3% tổng số ca tử vong và tạo ra gánh nặng bệnh tật lên đến 16,9 triệu DALY tại Việt Nam. Tại tỉnh Lâm Đồng, địa phương có diện tích tự nhiên 9.764,8 km2 với địa hình cao nguyên đặc thù và 62,46% dân số sinh sống ở khu vực nông thôn, nhu cầu khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền kết hợp y học hiện đại ngày càng gia tăng. Mặc dù hệ thống y học cổ truyền tuyến tỉnh giữ vai trò then chốt khi quản lý trên 90% tổng số giường bệnh chuyên khoa toàn ngành, song hoạt động cung cấp dịch vụ y tế tại nhiều địa phương vẫn đối mặt với không ít thách thức trong việc hoàn thành các chỉ tiêu quốc gia.

Nhằm giải quyết sự thiếu hụt dữ liệu thực tiễn tại vùng Nam Tây Nguyên, công trình nghiên cứu được triển khai tại Bệnh viện Y học cổ truyền Bảo Lộc, tỉnh Lâm Đồng. Đề tài tập trung vào hai mục tiêu cốt lõi: mô tả tình hình điều trị ngoại trú cùng cơ cấu bệnh tật của 1.977 người bệnh điều trị nội trú trong năm 2018, đồng thời phân tích toàn diện hoạt động khám chữa bệnh, thực trạng nguồn nhân lực và mức độ hài lòng của 165 người bệnh trong giai đoạn 2018 - 2019.

Phạm vi nghiên cứu bao quát mạng lưới y tế phục vụ trực tiếp cho cư dân thành phố Bảo Lộc và 5 huyện lân cận phía Nam tỉnh Lâm Đồng. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, việc phân tích dữ liệu vận hành từ quy mô 90 giường bệnh kế hoạch với hơn 20.000 lượt khám mỗi năm cung cấp cơ sở khoa học xác thực, hỗ trợ các nhà quản lý nâng cao chất lượng chẩn trị, tái phân bổ nguồn lực y tế và hoàn thiện mô hình kết hợp Đông - Tây y theo Chiến lược quốc gia về phát triển Y Dược cổ truyền đến năm 2020 của Chính phủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Bảng phân loại quốc tế về bệnh tật phiên bản thứ 10 (ICD-10) do Tổ chức Y tế Thế giới ban hành với 21 chương bệnh chuẩn hóa nhằm phân tích mô hình bệnh tật theo y học hiện đại. Song song với đó, đề tài ứng dụng hệ thống lý luận biện chứng luận trị của y học cổ truyền, phân định bệnh học nội khoa thành hai mảng: nhóm ngoại cảm thời bệnh dựa trên học thuyết Thương hàn luận kết hợp Ôn bệnh luận, và nhóm nội khoa tạp bệnh dựa trên lý luận Kim quỹ yếu lược cùng học thuyết Tạng phủ.

Bốn khái niệm chuyên ngành cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm: cơ cấu bệnh tật (sự sắp xếp đặc trưng về tỷ lệ các loại hình bệnh và tật trong cộng đồng), Chứng tý (tương ứng với các bệnh lý thoái hóa khớp, đau thần kinh tọa, viêm quanh khớp vai), Chứng phong và khẩu nhãn oa tà (tương ứng với di chứng tai biến mạch máu não và liệt dây thần kinh số VII ngoại biên), cùng Chứng huyễn vựng (tương ứng với tăng huyết áp và hội chứng tiền đình). Khung pháp lý và quy chuẩn kỹ thuật được đối chiếu trực tiếp theo Quyết định số 2782/QĐ-BYT năm 2015 của Bộ Y tế về danh mục mã hóa bệnh y học cổ truyền trong thanh toán bảo hiểm y tế và Thông tư số 01/2014/TT-BYT quy định chức năng, nhiệm vụ của khoa y học cổ truyền trong các bệnh viện công lập.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế kết hợp giữa hồi cứu hồ sơ bệnh án năm 2018 và mô tả cắt ngang thực hiện từ tháng 4 năm 2019 đến tháng 10 năm 2019. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu được phân bổ cụ thể theo 3 nhóm đối tượng:

  • Nhóm hồ sơ bệnh án: Thu thập toàn bộ 155 bệnh án ngoại trú và 1.977 hồ sơ bệnh án nội trú lưu trữ hoàn chỉnh tại bệnh viện trong năm 2018.
  • Nhóm người bệnh khảo sát: Chọn mẫu ngẫu nhiên 165 người bệnh đang điều trị nội trú năm 2019 theo công thức tính cỡ mẫu ước tính một tỷ lệ với hệ số tin cậy Z bằng 1,96 (độ tin cậy 95%), sai số tuyệt đối 0,049 và tỷ lệ khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền tuyến tỉnh ước tính p = 0,117.
  • Nhóm chuyên gia quản lý: Phỏng vấn sâu chọn mẫu có chủ đích đối với 8 cán bộ lãnh đạo gồm 3 thành viên Ban Giám đốc và 5 bác sĩ trưởng khoa lâm sàng.

Toàn bộ dữ liệu định lượng được nhập bằng công cụ chuyên dụng và xử lý trên phần mềm SPSS 20.0 để tính toán tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình và kiểm định mối liên quan thống kê với ngưỡng ý nghĩa p < 0,05. Phương pháp phân tích kết hợp giữa định lượng hồi cứu và định tính phỏng vấn sâu được lựa chọn nhằm đảm bảo tính khách quan đa chiều, phản ánh chính xác cả mô hình bệnh tật lẫn thực trạng cung ứng dịch vụ tại đơn vị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích 1.977 hồ sơ bệnh án nội trú năm 2018 xác định mô hình bệnh tật tập trung cao độ vào ba chương bệnh chính theo ICD-10:

  • Bệnh hệ thống cơ xương khớp và mô liên kết (Chương XIII) chiếm tỷ lệ cao nhất với 54,2% (tương ứng 1.078 người bệnh).
  • Bệnh hệ tuần hoàn (Chương IX) đứng thứ hai với 23,9% (tương ứng 479 người bệnh).
  • Bệnh hệ thống thần kinh (Chương VI) đứng thứ ba với 11,7% (tương ứng 232 người bệnh). Ba nhóm bệnh lý này chiếm tới 89,8% tổng số ca điều trị nội trú.

Xét theo mặt bệnh cụ thể, 3 bệnh có tỷ lệ mắc cao nhất gồm: Thoái hóa đa khớp (mã M15) chiếm 45,3% (896 ca), Đau dây thần kinh tọa (mã M54.3) chiếm 20,3% (402 ca), và Di chứng tai biến mạch máu não (mã I69) chiếm 11,8% (233 ca). Tổng số 10 mặt bệnh hàng đầu đã chiếm tới 93,7% tổng lượt bệnh nhân nội trú.

Đối chiếu theo phân loại chứng trạng y học cổ truyền, Chứng tý chiếm ưu thế tuyệt đối với 74,2% (1.476 ca), tiếp theo là Chứng phong và khẩu nhãn oa tà chiếm 15,8% (314 ca), và Chứng huyễn vựng chiếm 2,7% (54 ca).

Về đặc điểm nhân khẩu học và phân bố thời gian: 51,9% bệnh nhân nội trú là nữ giới; nhóm người bệnh từ 60 tuổi trở lên chiếm 56,7% (trong đó nhóm 60 - 69 tuổi chiếm 28,8% và nhóm 50 - 59 tuổi chiếm 22,8%). Về nghề nghiệp, nông dân chiếm tỷ trọng cao nhất với 48,2% ở nội trú và 85,8% ở ngoại trú; 90,6% bệnh nhân cư trú tại vùng nông thôn. Phân bố bệnh nhân ngoại trú đạt đỉnh cao nhất vào tháng 4 (16,7%), tháng 6 (15,5%) và tháng 7 (18,7%).

Về tiền sử bệnh phối hợp: tỷ lệ tăng huyết áp chiếm 65,2% ở người bệnh di chứng tai biến mạch máu não và 62,4% ở người bệnh thoái hóa đa khớp; đái tháo đường chiếm 16,7% ở bệnh nhân đột quỵ.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ vượt trội của bệnh lý cơ xương khớp (54,2%) và Chứng tý (74,2%) bắt nguồn từ đặc thù lao động và điều kiện địa lý của tỉnh Lâm Đồng. Với 85,8% người bệnh ngoại trú là nông dân thường xuyên lao động nặng nhọc trong các vùng canh tác chè và cà phê trên nền địa hình dốc, kết hợp với khí hậu cao nguyên quanh năm có nhiệt độ trung bình 16 - 23 độ C và lượng mưa lớn từ 1.600 đến 3.000 mm, nguy cơ thoái hóa khớp và đau dây thần kinh tọa gia tăng nhanh chóng.

So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại Thái Nguyên, Hưng Yên và Điện Biên, cơ cấu bệnh tật tại Bệnh viện Y học cổ truyền Bảo Lộc phản ánh trung thực xu hướng dịch chuyển gánh nặng bệnh tật sang các bệnh không lây nhiễm và bệnh mạn tính ở người cao tuổi.

Nhằm nâng cao hiệu quả giám sát dịch tễ, dữ liệu lâm sàng có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ thanh phân bố 10 bệnh hàng đầu và bảng tương quan chéo giữa cơ cấu tuổi, nghề nghiệp với các bệnh lý kết hợp như tăng huyết áp và đái tháo đường. Tỷ lệ 56,7% bệnh nhân cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) khẳng định y học cổ truyền là giải pháp trị liệu phù hợp, an toàn và ít tác dụng phụ cho các bệnh lý mạn tính kéo dài.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực nghiệm về cơ cấu bệnh tật và năng lực cung ứng dịch vụ, bốn nhóm giải pháp hành động được đề xuất:

Thứ nhất, nâng cấp hạ tầng kỹ thuật và trang thiết bị cận lâm sàng: Ban Giám đốc bệnh viện chủ trì xây dựng đề án đầu tư hệ thống máy chụp X-quang kỹ thuật số, máy đo mật độ xương và thiết bị kéo giãn cột sống tự động, nhằm nâng cao độ chuẩn xác trong chẩn đoán thoái hóa đa khớp (chiếm 45,3%) và đau thần kinh tọa (chiếm 20,3%), hướng tới mục tiêu tăng 25% công suất phục vụ trong giai đoạn 2020 - 2023.

Thứ hai, phát triển và chuẩn hóa năng lực đội ngũ y tế: Phòng Tổ chức cán bộ phối hợp với các cơ sở đào tạo trung ương tổ chức tập huấn nâng cao kỹ thuật châm cứu chuyên sâu, cấy chỉ và phục hồi chức năng cho 100% y bác sĩ lâm sàng; đồng thời cử ít nhất 5 bác sĩ tham gia đào tạo sau đại học chuyên khoa I hoặc thạc sĩ trước năm 2025 nhằm hoàn thiện cơ cấu nhân lực chất lượng cao.

Thứ ba, chuẩn hóa phác đồ điều trị tích hợp Đông - Tây y: Hội đồng Khoa học kỹ thuật bệnh viện ban hành hướng dẫn điều trị chuẩn cho 3 mặt bệnh trọng điểm gồm Thoái hóa đa khớp, Đau dây thần kinh tọa và Di chứng tai biến mạch máu não (chiếm 11,8%), mở rộng tỷ lệ ứng dụng các kỹ thuật không dùng thuốc đạt trên 85% đối với người bệnh nội trú từ quý II năm 2021.

Thứ tư, tối ưu hóa chuỗi cung ứng dược liệu và cải cách thủ tục hành chính: Khoa Dược chủ động khai thác nguồn dược liệu sạch tại chỗ, phấn đấu nâng tỷ lệ cung ứng thuốc sắc đóng gói sẵn tiệt trùng lên mức 60% vào năm 2024; song song đó Phòng Kế hoạch tổng hợp cải tiến quy trình đón tiếp để giảm 30% thời gian chờ đợi khám cho 90,6% người bệnh đến từ các vùng nông thôn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn cao cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn:

Nhóm thứ nhất, các nhà quản lý y tế và Ban Giám đốc bệnh viện y học cổ truyền tuyến tỉnh: Sử dụng dữ liệu mô hình bệnh tật và quy luật mùa vụ tại vùng cao nguyên để lập kế hoạch phân bổ 90 giường bệnh kế hoạch, đầu tư trang thiết bị mũi nhọn và nâng cao hiệu suất phục vụ cho hơn 20.000 lượt khám mỗi năm.

Nhóm thứ hai, các bác sĩ chuyên khoa Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng: Khai thác bức tranh dịch tễ với 74,2% bệnh nhân Chứng tý và 15,8% Chứng phong để xây dựng phác đồ phối hợp dùng thuốc thang với các kỹ thuật điện châm, xoa bóp bấm huyệt và tập vận động chức năng cho bệnh nhân tai biến.

Nhóm thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Y học cổ truyền, Y tế công cộng: Tham khảo quy trình tích hợp giữa bảng mã ICD-10 với lý luận Tạng phủ, phương pháp xử lý dữ liệu trên 1.977 hồ sơ bệnh án bằng SPSS 20.0 và phương pháp phỏng vấn sâu bán cấu trúc phục vụ các nghiên cứu quản lý bệnh viện.

Nhóm thứ tư, chuyên viên cơ quan Bảo hiểm Xã hội và cơ quan hoạch định chính sách y tế: Sử dụng số liệu nhân khẩu học về 48,2% bệnh nhân nông dân và 90,6% cư dân nông thôn để xây dựng định mức thanh toán bảo hiểm y tế, mở rộng danh mục chi trả thuốc y học cổ truyền và thúc đẩy công bằng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Ba nhóm bệnh lý nội trú phổ biến nhất tại Bệnh viện Y học cổ truyền Bảo Lộc là gì? Trả lời: Phân tích 1.977 bệnh án nội trú năm 2018 theo ICD-10 cho thấy ba chương bệnh chiếm tỷ trọng lớn nhất gồm: bệnh hệ cơ xương khớp và mô liên kết chiếm 54,2% (1.078 ca), bệnh hệ tuần hoàn chiếm 23,9% (479 ca), và bệnh hệ thần kinh chiếm 11,7% (232 ca). Ba nhóm này chiếm 89,8% tổng bệnh nhân.

Câu hỏi 2: Mặt bệnh cụ thể nào có số lượng người bệnh điều trị nội trú cao nhất? Trả lời: Thoái hóa đa khớp (mã ICD-10 là M15) đứng đầu danh mục với 896 ca, chiếm tỷ lệ 45,3%. Xếp thứ hai là Đau dây thần kinh tọa với 402 ca (chiếm 20,3%) và thứ ba là Di chứng tai biến mạch máu não với 233 ca (chiếm 11,8%). Mười mặt bệnh phổ biến nhất chiếm 93,7% tổng số ca nội trú.

Câu hỏi 3: Đặc điểm nhân khẩu học nổi bật của người bệnh đến khám và điều trị là gì? Trả lời: Nghiên cứu ghi nhận 56,7% người bệnh nội trú từ 60 tuổi trở lên, trong đó nhóm 60 - 69 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với 28,8%. Về nghề nghiệp và địa bàn sinh sống, nông dân chiếm 48,2% nội trú và 85,8% ngoại trú, cùng với 90,6% người bệnh cư trú tại khu vực nông thôn.

Câu hỏi 4: Bệnh nhân điều trị nội trú có tỷ lệ mắc các bệnh lý kết hợp như thế nào? Trả lời: Tiền sử tăng huyết áp chiếm tỷ lệ vượt trội, ghi nhận ở 65,2% bệnh nhân di chứng tai biến mạch máu não và 62,4% bệnh nhân thoái hóa đa khớp. Ngoài ra, đái tháo đường xuất hiện ở 16,7% bệnh nhân đột quỵ và bệnh viêm dạ dày chiếm 10,5% ở nhóm người bệnh đau lưng vùng thấp.

Câu hỏi 5: Phương pháp phân loại bệnh theo Y học cổ truyền ghi nhận tỷ lệ chứng trạng ra sao? Trả lời: Hệ thống ghi nhận 11 nhóm chứng trạng YHCT, trong đó Chứng tý chiếm ưu thế tuyệt đối với 74,2% (1.476 ca). Xếp tiếp theo là Chứng phong và khẩu nhãn oa tà chiếm 15,8% (314 ca), Chứng huyễn vựng chiếm 2,7% (54 ca) và Chứng đàm thấp chiếm 2,5% (50 ca).

Kết luận

Những kết quả then chốt rút ra từ công trình nghiên cứu bao gồm:

  • Bệnh hệ thống cơ xương khớp và mô liên kết giữ tỷ trọng chi phối trong điều trị nội trú với 54,2% theo ICD-10 và 74,2% theo phân loại Chứng tý của y học cổ truyền.
  • Ba mặt bệnh mũi nhọn gồm Thoái hóa đa khớp (45,3%), Đau dây thần kinh tọa (20,3%) và Di chứng tai biến mạch máu não (11,8%) tạo nên 77,4% tổng dung lượng điều trị nội trú.
  • Đặc điểm người bệnh phản ánh trung thực bối cảnh địa phương với 56,7% bệnh nhân từ 60 tuổi trở lên, 90,6% sống tại nông thôn và 48,2% làm nghề nông nghiệp.
  • Bệnh lý nền tăng huyết áp xuất hiện rất cao, chiếm 65,2% ở ca di chứng tai biến và 62,4% ở ca thoái hóa khớp, đòi hỏi phác đồ kết hợp chặt chẽ giữa y học hiện đại và cổ truyền.
  • Đánh giá toàn diện trên quy mô 90 giường bệnh và khảo sát 165 người bệnh cung cấp căn cứ khoa học vững chắc để tái cấu trúc nhân lực và nâng cấp dịch vụ cận lâm sàng.

Luận văn đã đóng góp bức tranh dịch tễ học thực chứng toàn diện đầu tiên cho Bệnh viện Y học cổ truyền Bảo Lộc. Lộ trình giai đoạn 2020 - 2025 đòi hỏi đơn vị nhanh chóng hiện đại hóa trang thiết bị chẩn đoán, chuẩn hóa đào tạo chuyên sâu và nâng cấp công nghệ bào chế thuốc thang đóng gói. Các cơ sở y tế chuyên khoa hãy áp dụng ngay những phát hiện này để hoạch định chiến lược khám chữa bệnh chất lượng cao và bền vững.