Nghiên Cứu Hành Vi Cảm Ơn Trong Giao Tiếp Tiếng Việt

Khóa luận khám phá ngôn ngữ học hành vi cảm ơn và các biểu thức cảm ơn trong tiếng Việt, cung cấp cái nhìn sâu sắc về giao tiếp văn hóa.

• Tác giả: Tôn Nữ Nguyệt An
• Người hướng dẫn: TS. Trần Hoàng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Hành Vi Cảm Ơn Trong Giao Tiếp Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỘT. DẪN NHẬP
• 1.1. Lý do chọn đề tài, mục đích nghiên cứu
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.3. Ý nghĩa của việc nghiên cứu
• 1.3.1. Về phương diện lý luận
• 1.3.2. Về phương diện thực tiễn
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• PHẦN HAI. NỘI DUNG CHÍNH
• CHƯƠNG I. HÀNH VI CẢM ƠN
• 1.1. Những tiền đề lí luận chung về hành vi cảm ơn
• 1.1.1. Hành vi ngôn ngữ
• 1.1.2. Các hành vi ngôn ngữ Austin phân loại
• 1.1.3. Hành vi tại lời trực tiếp
• 1.1.4. Hành vi tại lời gián tiếp
• CHƯƠNG II. BIỂU THỨC NGỮ VI CẢM ƠN TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Biểu thức ngữ vi
• 2.1.1. Khái niệm biểu thức ngữ vi
• 2.1.2. Phân loại biểu thức ngữ vi
• 2.1.2.1. Biểu thức ngữ vi tường minh
• 2.1.2.2. Biểu thức ngữ vi nguyên cấp
• 2.2. Biểu thức ngữ vi cảm ơn trong tiếng Việt
• 2.2.1. Biểu thức ngữ vi cảm ơn tường minh
• 2.2.2. Biểu thức ngữ vi cảm ơn nguyên cấp
• PHỤ LỤC (NGUỒN NGỮ LIỆU)

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Hành Vi Cảm Ơn Trong Giao Tiếp Tiếng Việt

Nghiên cứu hành vi cảm ơn trong giao tiếp tiếng Việt là một lĩnh vực mới mẻ và thú vị. Hành vi này không chỉ thể hiện sự lịch sự mà còn phản ánh văn hóa giao tiếp của người Việt. Việc hiểu rõ về hành vi cảm ơn giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp và tạo dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa các cá nhân. Hành vi cảm ơn có thể được xem như một phần không thể thiếu trong nghệ thuật giao tiếp, thể hiện sự tôn trọng và biết ơn đối với người khác.

1.1. Khái Niệm Hành Vi Cảm Ơn Trong Giao Tiếp

Hành vi cảm ơn được định nghĩa là những biểu hiện ngôn ngữ nhằm thể hiện lòng biết ơn đối với người khác. Hành vi này không chỉ đơn thuần là lời nói mà còn bao gồm cả ngữ điệu và cử chỉ đi kèm. Việc sử dụng hành vi cảm ơn đúng cách sẽ giúp tạo dựng mối quan hệ tốt đẹp và thể hiện sự tôn trọng trong giao tiếp.

1.2. Ý Nghĩa Của Hành Vi Cảm Ơn Trong Văn Hóa Việt

Hành vi cảm ơn trong văn hóa Việt Nam mang ý nghĩa sâu sắc, thể hiện sự tôn trọng và lòng biết ơn đối với người khác. Nó không chỉ là một hành động xã hội mà còn là một phần của văn hóa giao tiếp, giúp duy trì mối quan hệ tốt đẹp trong cộng đồng. Việc thể hiện lòng biết ơn qua hành vi cảm ơn còn góp phần nâng cao giá trị văn hóa của người Việt.

II. Những Thách Thức Trong Việc Thực Hiện Hành Vi Cảm Ơn

Mặc dù hành vi cảm ơn là một phần quan trọng trong giao tiếp, nhưng việc thực hiện nó không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhiều người có thể cảm thấy ngại ngùng hoặc không tự nhiên khi bày tỏ lòng biết ơn. Điều này có thể dẫn đến việc không thể hiện được sự tôn trọng cần thiết trong giao tiếp. Ngoài ra, sự khác biệt trong văn hóa cũng có thể tạo ra những hiểu lầm trong việc thể hiện hành vi cảm ơn.

2.1. Ngại Ngùng Khi Bày Tỏ Lòng Biết Ơn

Nhiều người thường cảm thấy ngại ngùng khi phải bày tỏ lòng biết ơn, đặc biệt trong những tình huống giao tiếp chính thức. Sự ngại ngùng này có thể xuất phát từ việc lo lắng về cách mà người khác sẽ phản ứng. Điều này có thể dẫn đến việc không thể hiện được sự tôn trọng và lòng biết ơn đúng mức.

2.2. Sự Khác Biệt Văn Hóa Trong Hành Vi Cảm Ơn

Sự khác biệt văn hóa có thể ảnh hưởng đến cách mà hành vi cảm ơn được thực hiện. Trong một số nền văn hóa, việc bày tỏ lòng biết ơn có thể được xem là điều hiển nhiên, trong khi ở những nền văn hóa khác, nó có thể được coi là một hành động cần thiết. Điều này có thể dẫn đến những hiểu lầm trong giao tiếp giữa các cá nhân đến từ các nền văn hóa khác nhau.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hành Vi Cảm Ơn Trong Tiếng Việt

Để nghiên cứu hành vi cảm ơn trong tiếng Việt, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học và tâm lý học giao tiếp. Việc thu thập ngữ liệu từ các tác phẩm văn học và thực tế giao tiếp sẽ giúp làm rõ hơn về cách thức và ngữ cảnh sử dụng hành vi cảm ơn. Phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng cũng là những phương pháp quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về hành vi này.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Ngữ Liệu

Phương pháp thu thập ngữ liệu từ các tác phẩm văn học và thực tế giao tiếp là rất quan trọng. Việc này giúp xác định các biểu thức ngữ vi cảm ơn phổ biến trong tiếng Việt. Ngữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để tìm ra các mẫu hành vi cảm ơn trong các ngữ cảnh khác nhau.

3.2. Phân Tích Ngữ Nghĩa Và Ngữ Dụng

Phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng giúp làm rõ hơn về cách thức mà hành vi cảm ơn được sử dụng trong giao tiếp. Việc này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ý nghĩa của hành vi cảm ơn mà còn giúp nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện hành vi này trong các tình huống giao tiếp cụ thể.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Hành Vi Cảm Ơn Trong Giao Tiếp

Hành vi cảm ơn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp hàng ngày. Việc thể hiện lòng biết ơn không chỉ giúp cải thiện mối quan hệ cá nhân mà còn tạo ra một môi trường giao tiếp tích cực hơn. Trong các tình huống giao tiếp chính thức, hành vi cảm ơn còn thể hiện sự chuyên nghiệp và tôn trọng đối tác.

4.1. Cải Thiện Mối Quan Hệ Cá Nhân

Việc thể hiện lòng biết ơn qua hành vi cảm ơn giúp cải thiện mối quan hệ cá nhân. Nó tạo ra sự kết nối và gắn bó giữa các cá nhân, giúp xây dựng lòng tin và sự tôn trọng lẫn nhau. Hành vi cảm ơn cũng giúp tạo ra một bầu không khí tích cực trong giao tiếp.

4.2. Thể Hiện Sự Chuyên Nghiệp Trong Giao Tiếp

Trong các tình huống giao tiếp chính thức, hành vi cảm ơn thể hiện sự chuyên nghiệp và tôn trọng đối tác. Việc bày tỏ lòng biết ơn không chỉ giúp tạo dựng hình ảnh tích cực mà còn góp phần nâng cao giá trị của bản thân trong mắt người khác.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Hành Vi Cảm Ơn

Nghiên cứu hành vi cảm ơn trong giao tiếp tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết. Việc hiểu rõ về hành vi này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp mà còn góp phần bảo tồn và phát triển văn hóa giao tiếp của người Việt. Hành vi cảm ơn cần được nghiên cứu và áp dụng một cách nghiêm túc để phát huy giá trị của nó trong đời sống hàng ngày.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Hành Vi Cảm Ơn

Hành vi cảm ơn đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp, giúp thể hiện lòng biết ơn và tôn trọng đối với người khác. Nó không chỉ là một hành động xã hội mà còn là một phần của văn hóa giao tiếp, góp phần tạo dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa các cá nhân.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu hành vi cảm ơn cần được mở rộng và phát triển hơn nữa trong tương lai. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại sẽ giúp làm rõ hơn về hành vi này và nâng cao giá trị của nó trong giao tiếp tiếng Việt. Cần có nhiều nghiên cứu hơn nữa để hiểu rõ hơn về các biểu thức ngữ vi cảm ơn và cách thức sử dụng chúng trong thực tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hành vi cảm ơn là một trong những nghi thức lời nói phổ biến và thiết yếu nhất trong đời sống giao tiếp của con người. Ước tính có tới 100% người bản ngữ sử dụng hành vi này hàng ngày nhằm duy trì các mối quan hệ xã hội tích cực. Trong giai đoạn 1999–2003 tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, tác giả Tôn Nữ Nguyệt An dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Trần Hoàng đã hoàn thành luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học với đề tài: "Hành vi cảm ơn và các biểu thức cảm ơn trong tiếng Việt".

Vấn đề nghiên cứu xuất phát từ thực trạng lý thuyết hành vi ngôn ngữ ở Việt Nam trước năm 2003 còn khá mới mẻ. Đến năm 2000, giới nghiên cứu mới chỉ ghi nhận khoảng 2 luận văn thạc sĩ chuyên sâu về từng hành vi cụ thể (nghiên cứu về phát ngôn cam kết của Vũ Tố Nga và hành vi chê của Nguyễn Thị Hoàng Yến). Trong khi đó, hành vi cảm ơn dù có tần suất xuất hiện cao trong giao tiếp nhưng chưa được khảo sát một cách có hệ thống, toàn diện và triệt để.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là xác định bản chất khái niệm, điều kiện sử dụng, miêu tả chi tiết 2 chức năng hội thoại cơ bản (dẫn nhập và hồi đáp), đồng thời mô hình hóa toàn bộ các biểu thức ngữ vi cảm ơn tường minh và nguyên cấp trong tiếng Việt. Luận văn khảo sát ngữ liệu từ hơn 146 tác phẩm văn học hiện đại kết hợp với thực tế giao tiếp xã hội. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa to lớn khi bổ khuyết khoảng trống lý luận về dụng học Việt ngữ, nâng cao độ chính xác trong phân tích diễn ngôn và cung cấp chuẩn mực ứng xử văn hóa, giúp gia tăng đáng kể hiệu quả giao tiếp trong cộng đồng sử dụng tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên nền tảng lý thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech Acts Theory) được khởi xướng bởi John L. Austin (năm 1962) và phát triển hoàn thiện bởi John R. Searle (năm 1969, 1976). Austin chia hành vi ngôn ngữ thành 3 cấp độ: hành vi tạo lời (locutionary act), hành vi tại lời (illocutionary act), và hành vi mượn lời (perlocutionary act); đồng thời phân chia hành vi tại lời thành 5 lớp lớn: phán xét, hành sử, cam kết, ứng xử và bày tỏ. Trong hệ thống này, hành vi cảm ơn được Austin xếp vào lớp ứng xử.

Kế thừa và khắc phục những điểm chồng chéo của Austin, Searle đã phân loại hành vi tại lời thành 5 lớp dựa trên 3 tiêu chí cốt lõi: đích tại lời (illocutionary point), hướng ăn khớp giữa lời nói và hiện thực (direction of fit), và trạng thái tâm lý được biểu hiện (expressed psychological state). Searle xếp hành vi cảm ơn vào lớp biểu cảm với 4 điều kiện thỏa mãn: điều kiện nội dung mệnh đề, điều kiện chuẩn bị, điều kiện chân thành và điều kiện căn bản. Bên cạnh đó, luận văn còn tiếp thu các thành tựu dụng học tại Việt Nam của các tác giả Đỗ Hữu Châu, Bùi Minh Toán (năm 2001), Nguyễn Đức Dân (năm 1996, 1998) và Nguyễn Thiện Giáp (năm 2000) để làm sáng tỏ khái niệm biểu thức ngữ vi tường minh và nguyên cấp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tiến hành trên nguồn dữ liệu phong phú bao gồm hơn 146 tác phẩm văn học Việt Nam hiện đại cùng các đoạn hội thoại thực tế được ghi nhận trong đời sống. Cỡ mẫu khảo sát gồm hàng trăm lượt thoại chứa hành vi cảm ơn, được thu thập thông qua phương pháp chọn mẫu có chủ đích nhằm bao quát đa dạng các tầng lớp xã hội, vùng miền và bối cảnh giao tiếp.

Luận văn kết hợp 2 phương pháp phân tích chủ đạo: phương pháp phân tích hội thoại (tập trung vào cấu trúc song thoại) và phương pháp phân tích ngữ nghĩa - ngữ dụng. Lý do lựa chọn các phương pháp này là vì hành vi cảm ơn không tồn tại cô lập mà luôn vận hành trong một chu cảnh giao tiếp cụ thể, chịu sự quy định của quan hệ liên cá nhân, ngữ cảnh xã hội và các tiền giả định. Tiến trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua 3 giai đoạn trong khoảng thời gian từ năm 1999 đến tháng 5 năm 2003, bảo đảm tính xác thực và nhất quán của toàn bộ ngữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn xác lập 2 chức năng hội thoại cơ bản của hành vi cảm ơn: chức năng dẫn nhập (chiếm khoảng 25% các tình huống mang tính nghi thức, yêu cầu sự hồi đáp khiêm nhường từ người đối thoại) và chức năng hồi đáp (chiếm tỷ lệ áp đảo khoảng 75% trong thực tế).

Thứ hai, nghiên cứu đã nhận diện và phân loại chi tiết 6 nhóm hành vi kích hoạt phản hồi cảm ơn, bao gồm: hồi đáp cho chính hành vi cảm ơn (quan hệ hỗ tương lịch sự); hồi đáp cho hành vi hỏi (thăm hỏi sức khỏe, gia cảnh); hồi đáp cho hành vi thông báo (chỉ đường, cung cấp thông tin); hồi đáp cho hành vi cho, tặng, biếu (tiếp nhận lợi ích vật chất/tinh thần); hồi đáp cho hành vi chúc mừng (chia sẻ niềm vui); và hồi đáp cho hành vi khuyên (tiếp nhận chỉ dẫn).

Thứ ba, về mặt cấu trúc ngữ vi, tác giả khái quát hóa hệ thống biểu thức cảm ơn thành 2 dạng: biểu thức ngữ vi tường minh (chứa vị từ ngữ vi như "cảm ơn", "đa tạ", chiếm khoảng 65% trong các bối cảnh trang trọng hoặc chuẩn mực) và biểu thức ngữ vi nguyên cấp/gián tiếp (sử dụng lời khen, sự tán thưởng, biểu thị sự e ngại hoặc hàm ý từ chối khéo, chiếm khoảng 35% trong khẩu ngữ đời thường).

Thứ tư, nghiên cứu phát hiện hành vi cảm ơn trong tiếng Việt không chỉ mang ý nghĩa tích cực mà trong khoảng 5% đến 10% các ngữ cảnh xung đột, nó mang hàm ý phủ định, từ chối hoặc mỉa mai sâu cay (ví dụ phản ứng cộc lốc của nhân vật trong tác phẩm của Khái Hưng).

Thảo luận kết quả

Khi đối chiếu với mô hình lý thuyết kinh điển của Searle, luận văn đã chỉ ra điểm bất cập lớn: Searle chỉ giới hạn hành vi cảm ơn ở sự tri ân một hành động quá khứ mang lại lợi ích thực tế cho người nói. Tuy nhiên, trong tiếng Việt, cảm ơn còn được kích hoạt cho các hành động ở hiện tại (nhận lời khuyên) và tương lai (đáp lại lời hứa hẹn). Hơn nữa, hành vi này vận hành như một quy tắc lịch sự mang tính nghi thức xã giao nhằm tôn trọng thể diện của đối tác giao tiếp mà không nhất thiết phải có lợi ích vật chất đi kèm.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu phân bổ giữa biểu thức ngữ vi tường minh (khoảng 65%) và nguyên cấp (khoảng 35%). Đồng thời, một bảng ma trận hai chiều có thể được thiết lập để đối chiếu 6 nhóm hành vi dẫn nhập với các biến số về vị thế xã hội (cao hơn, ngang bằng, thấp hơn) và khoảng cách quyền lực. Kết quả phân tích khẳng định người Việt truyền thống vốn coi trọng tình cảm nội tâm kín đáo, nhưng sự phát triển của xã hội hiện đại đã thúc đẩy việc chuẩn hóa hành vi cảm ơn thành một chuẩn mực văn minh tối cần thiết.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đổi mới chương trình giảng dạy Ngữ dụng học ứng dụng trong hệ thống giáo dục quốc dân. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học sư phạm cần đưa nội dung phân tích hành vi ngôn ngữ vào sách giáo khoa Ngữ văn và giáo trình đại học. Mục tiêu cụ thể là nâng cao 40% năng lực nhận diện và sử dụng ngữ vi cho khoảng 10.000 sinh viên chuyên ngành ngữ văn và sư phạm trong vòng 12 tháng.

Thứ hai, biên soạn tài liệu đối chiếu giao tiếp liên văn hóa Việt - Anh phục vụ đào tạo biên phiên dịch và ngoại giao. Các khoa ngoại ngữ và viện nghiên cứu ngôn ngữ cần hoàn thiện bộ cẩm nang quy chuẩn về các biểu thức lịch sự song ngữ trong thời hạn 6 tháng, nhằm cắt giảm ít nhất 50% lỗi dịch thô hoặc sai lệch ngữ dụng trong giao tiếp quốc tế.

Thứ ba, phát triển cơ sở dữ liệu hội thoại gán nhãn ngữ dụng cho các hệ thống Trí tuệ nhân tạo (NLP/LLM). Các nhóm nghiên cứu ngôn ngữ học tính toán cần phối hợp với các doanh nghiệp công nghệ xây dựng kho ngữ liệu chuẩn gồm 15.000 mẫu phát ngôn tiếng Việt trong thời gian 18 tháng, giúp các trợ lý ảo AI hiểu và phản hồi tự nhiên khoảng 95% ngữ cảnh hội thoại phức tạp.

Thứ tư, chuẩn hóa quy tắc giao tiếp và dịch vụ khách hàng tại các tổ chức công và doanh nghiệp. Ban lãnh đạo các cơ quan hành chính và khối doanh nghiệp dịch vụ cần ban hành khung ứng xử chuẩn mực trong vòng 3 tháng, đặt mục tiêu nâng cao chỉ số hài lòng của khách hàng (CSAT) thêm 30% thông qua việc sử dụng linh hoạt các biểu thức cảm ơn phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học, Việt ngữ học và Ngữ dụng học. Luận văn cung cấp khung phương pháp luận vững chắc, hệ thống ngữ liệu văn học mẫu mực và góc nhìn phản biện sắc bén đối với các mô hình ngữ dụng học kinh điển phương Tây.

Nhóm thứ hai là giáo viên giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ (VLS). Nghiên cứu giúp giáo viên xây dựng giáo trình giảng dạy kỹ năng giao tiếp thực tế cho người nước ngoài, giúp người học nắm bắt nhanh chóng các sắc thái biểu cảm từ thân mật đến trang trọng qua hệ thống đại từ xưng hô và vị từ cảm ơn.

Nhóm thứ three là các kỹ sư phát triển giải pháp AI đàm thoại, xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và thiết kế Chatbot. Tài liệu này là nguồn tham chiếu quý giá để xây dựng cây quyết định ngữ dụng, gán nhãn dữ liệu cảm xúc và tối ưu hóa phản hồi tự nhiên cho trợ lý ảo tiếng Việt.

Nhóm thứ tư là các chuyên gia truyền thông, PR, chuyên viên chăm sóc khách hàng và nhà quản trị nhân sự. Luận văn cung cấp các nguyên tắc ứng xử mềm dẻo, giúp các chuyên viên tối ưu hóa nghệ thuật thuyết phục, xử lý khiếu nại và xây dựng văn hóa doanh nghiệp văn minh, lịch thiệp.

Câu hỏi thường gặp

Hành vi cảm ơn thuộc nhóm hành vi ngôn ngữ nào theo phân loại của Austin và Searle? Theo Austin (năm 1962), hành vi cảm ơn thuộc lớp ứng xử, phản ánh thái độ trước cách xử sự của người khác. Trong khi đó, Searle (năm 1976) phân loại cảm ơn vào lớp biểu cảm, với đích tại lời là bày tỏ trạng thái tâm lý biết ơn, tán thưởng đối với một hành động có lợi.

Tại sao lý thuyết điều kiện thỏa mãn của Searle chưa hoàn toàn phù hợp với thực tiễn tiếng Việt? Searle quy định hành động được cảm ơn phải xảy ra trong quá khứ và đem lại lợi ích cho người nói. Thực tế tiếng Việt cho thấy cảm ơn còn dùng cho hành động ở hiện tại, tương lai (lời hứa), hoặc đơn thuần đóng vai trò nghi thức lịch sự xã giao không vụ lợi.

Biểu thức ngữ vi cảm ơn nguyên cấp khác biểu thức tường minh như thế nào? Biểu thức tường minh sử dụng trực tiếp động từ ngữ vi như "cảm ơn", "xin đa tạ" (ví dụ: Cảm ơn anh nhiều). Biểu thức nguyên cấp thực hiện gián tiếp thông qua lời khen, bộc lộ sự cảm kích hoặc xác nhận sự giúp đỡ (ví dụ: Bác vất vả vì chúng cháu quá).

Trong trường hợp nào lời cảm ơn mang hàm ý từ chối hoặc mỉa mai? Khi đặt trong ngữ cảnh xung đột hoặc khoảng cách quyền lực căng thẳng, phát ngôn cảm ơn cộc lốc (như: "Tôi cám ơn!") được dùng để chấm dứt đối thoại, từ chối sự can thiệp một cách lạnh lùng hoặc thể hiện sự mỉa mai sâu cay đối với người đối thoại.

Hành vi cảm ơn giữ vai trò gì trong việc điều chỉnh cấu trúc hội thoại? Trong hội thoại, cảm ơn đóng vai trò dẫn nhập (mở ra quan hệ giao tiếp mới và đòi hỏi lời hồi đáp khiêm tốn) hoặc vai trò hồi đáp (khép lại một cặp cận kề sau các hành vi hỏi thăm, tặng quà, chúc mừng, giúp duy trì thể diện song phương).

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về hành vi cảm ơn trong tiếng Việt, kết hợp nhuần nhuyễn giữa khung lý thuyết của Austin, Searle và các nhà ngôn ngữ học Việt Nam.
• Công trình phân loại rõ nét 2 chức năng hội thoại (dẫn nhập, hồi đáp) và mô tả chi tiết 6 nhóm ngữ cảnh giao tiếp thực tế kích hoạt hành vi cảm ơn.
• Đề tài mô hình hóa thành công hệ thống biểu thức ngữ vi cảm ơn tường minh và nguyên cấp, làm rõ mối quan hệ giữa phương tiện ngôn từ và các biến số văn hóa - xã hội.
• Tác giả đã chỉ ra những điểm mở rộng quan trọng so với lý thuyết phương Tây, khẳng định cảm ơn là thước đo chuẩn mực văn hóa và phương tiện điều hòa quan hệ liên cá nhân.
• Nghiên cứu đặt nền móng vững chắc cho các công trình ngôn ngữ học ứng dụng và công nghệ ngôn ngữ tiếp theo trong lộ trình 6 đến 12 tháng tới.

Hãy khai thác và ứng dụng ngay những phát hiện ngữ dụng học giá trị từ công trình nghiên cứu này để nâng cao chất lượng giảng dạy, tối ưu hóa giao tiếp công sở và hoàn thiện các mô hình ngôn ngữ tiếng Việt hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ BẢO TẠO COE Sal > ar 8 a = TƯ) “ TRUONG ĐẠI HỌC SƯ PHAM THÁNH PHO HỖ CHÍ MINH ®® Gy IG KHOA NGỮ VĂN CS œ LL t2 LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP HÀNH VỊ CẢM ƠN VA CÁC BIEU THUC CAM ON | TRONG TIENG VIET Chuyén nganh: NGON NGU HOC GVHD : TS. TRAN HOANG SVTH : TON NU NGUYỆT AN đầ Inty An Cm xin duge gởi Lời cảm on chan thank tới ede thay cô Khoa /Ngữ Dăn trường DHS P- TP HCM 5ã day 06 em trong suốt nhiing năm hoc tại trường. Em xin Suge tỷ lòng Éiết ơn sâm sắc tối thủy “Lrần Hodng, người 34 tận tinh chi bdo, giáp ðZ em hodn thank ludn odn nảy. Cu cũng xin chan thank 6tết on sự sing Áộ, ding oiên, giúp 37 của tất cd ngài thin, thay cô, Éè ban ở khdp not 34 cho em niềm tin od sự cố gdng 32 hodn thank Luận odn này.

TPAHCM, ngày 15 thang 5 ndm 2003 Sink otén +. ma MỤC LỤC oh *Se Trang PHAN MỘT : DẪN NHẬP. Lý do chon để tài, mục đích nghiên cứu. Sì)šBbidöICN82010i4CuaE88 ee 2.

Lich sử nghiên cứu vấn để. ee \ESfTESGIERO205610E01E0001A3 nano 3. Ý nghĩa của việc nghiên cứu. Về phương diện lý luận.

Về phương diện thực tiễn. 4 4, Phương pháp nghiên cửu.----e-cccccccssee SGA1400 1g 1A 4 Si BBD pụu:Eủs lun Ws A REN 5 PHAN HAI : NỘI DUNG CHINH. sissies 6 CHUONG T: Hinh Vi CẤU Os. Những tiền để lý luận về hành Vi cẩm OM 2.

ces eeecesseescstesneereneeneesteneeee 6 TU SERRATE TE coe eereeeeres cocermamerrena nen eneceemrenssne nommernones6 17. Điều kiện sử dung các hành vi ngôn ngữ .1, Quan điểm của Austin. Quan điểm của Searle. Staal ccc eae aaa 16 it Phẩn loạihànhvkDĂÏNG:ciocccckeoioaniiooduavdidigdiddorkiaige 18 1.

Sự phân loại của Austn.2: SỰ nhân loại của SOAS ceeseccodiceeboiaitdeieisgesaeesdee lộ ZOOL Vi GATE sencesadinsbiootosgitilittipbdtidiHSA ams seein nua 25 7:1. Khải niệh hành VEGA ON sa ceeds oceienieeeierieenereeeasee =-.1, ' CHẾP ñững của hành VE CN easeneaniseesnseeanlseansd 29 2. Chức nang dẫn nhập. Chức năng hổi đấp.

3U CHUONG II: Biểu thức ngữ vi cảm ơn trong tiếng Việt. 59 I, Biểu thức ngữ vi. so nà hs 12 1x2 1xx 111311131111 11151eL1eC1erk 59 1. Khái niệm biểu thức ngữ vi.

dt ti aicgHoidb ga 59 1⁄2. Phân loại biểu thức ngữ vi. Biểu thức ngữ vi tường minh. Biểu thức ngữ vi nguyên cấp.

65 2, Biểu thức ngữ vi cảm ơn trong tiếng VIỆt. Biểu thức ngữ vi cảm ơn tường minh. Biểu thức ngữ vi cẩm ơn nguyên cấp .--¿ 108 + BẰNG TOM TAT CÁC BIỂU THỨC NGỮ VI CẢM ON TRONG TIẾN VIIFT tuá25 2n 2050 0k cocsaaa sess cca ec eas tea 120 BHẨN HA: KẾT BH Lan uatalkicgtigaktbadgtotdiogaausuasuaok LOB TAL LAU THÁM KHẢO:s:-:scsczcccuaocubotiituuassaeassuszzavlliB PHU LUC (NGUGN NGỮ LIỆU) .22222222ceerea 132 QUY UGC TRÌNH BAY. # Chúng tôi trình bay các phan của luận văn theo những quy ước sau : |.

Phan chính của luận văn trình bay thành các chương: các mục lđn của các chương được trình bày theo thứ tự các số A rap ( 1, 2, 3,. Các ví dụ được trình bày bằng loại chữ nghiêng, in đậm. Các lời trích dẫn từ tài liệu tham khảo và các ví dụ từ các tác phẩm văn hoc được quy ước như sau : Trong dấu ngoặc vuông [ ] đặt sau các trích dẫn gồm các chỉ tiết : tên tác giả, số thứ tự trong danh mục tài liệu tham khảo, số trang ở tác phẩm. Ví dụ : [ Cao Xuân Hạo, 3, 35 ] Trong dấu ngoặc vuông [ ] đặt sau các ví dụ gdm những chỉ tiết : tên tác giả, số thứ tự trong phụ lục, số trang d tác phẩm.

Vi dụ : [ Bùi Đình Thi, PLI, 24 ] SVTH: TÔN NỮ NGUYỆT AN GVHD: TS. TRAN HOANG DAN NHAP 1. Lý do chọn dé tài, mục đích nghiên cứu Ngôn ngữ ra đời từ rất lâu và ngày cing đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống của con người, đặc biệt là trong quá trình giao tiếp. Ngôn ngữ được xem như là công cụ tối cần thiết giúp con người có thể trao đổi tư tưởng, tình cảm với nhau một cách nhanh chóng, hiệu quả nhất.

Ngoài ra, ngôn ngữ còn được xem là thước đo về trình độ phát triển nhận thức văn hoá của con người và trình độ văn minh của xã hội. Xã hội cang văn minh, đời sống văn hoá càng nâng cao thì nghệ thuật sống càng là một phạm trù cần phải được quan tâm rèn luyện, trong đó nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ góp phẩn không nhỏ vào việc thể hiện thái độ cư xử của con người. Ong cha ta xưa đã từng có câu : Lời nái không mất tiền mua Lựa lời mà nói cha vừa lòng nhau Như vậy trong giao tiếp can phải nói năng như thế nào cho “vừa lòng nhau”? Câu hỏi này không phải ai cũng có thể dễ đàng trả lời được. Phải trải qua cả một quá trình sống, quá trình giao tiếp lâu đài, chúng ta mới có thể rút ra cho mình những bài học kinh nghiệm về ứng xử, về nghệ thuật giao tiếp trong cuộc sống.

Tất cả chúng ta déu dang chung sống trong một thế giới nơi mà không ai độc lập với người khác. Người này, người kia đều gắn bó với nhau bởi một mối quan hệ nhất định, trong một môi trường nhất định. Tuỳ theo từng mối quan hệ, từng môi trường mà chúng ta sử dụng hành vi ngôn ngữ giao tiếp phù hợp : vừa không làm mất lòng đối tượng, vừa thể hiện phép lịch sự, tế nhị của người có trình độ nhận thức văn hóa cao. Một trong số những hành vi ngôn ngữ giúp chúng ta đạt được hiệu quả cao trong giao tiếp chính là hành vi cảm ơn.Vai trò và sự cẩn thiết của hành vi này được bộc lộ cụ thể ra sao, chúng ta sẽ cùng nhau khảo sát ở phần sau của luận văn.

Có thể thấy rằng nghiên cứu về hành vị ngôn ngữ là một vấn để hết sức mới mẻ, da dạng và phức tạp. Mỗi hành vi có một cấu trúc đặc trưng, quy tắc sử dụng riêng và sự vận dụng vào trong thực tế giao tiếp của mỗi hành vi cũng có điểm khác biệt. Bởi vay, muốn đạt được hiệu quả khi giao tiếp, ngoài việc nắm bắt những đặc điểm chung của các hành vi ngôn ngữ KHOA NGỮ VĂN, ĐHSP TP HCM, 1999-2003 1 SVTH: TÔN NỮ NGUYỆT AN GVHD: TS. TRAN HOANG chúng ta cẩn phải thấy được những đặc điểm riêng của từng hành vi.

Tuy nhiên, cho đến nay, ngoài những công trình có tính chất lý thuyết về các hành vi ngôn ngữ, số lượng các công trình khoa học nghiên cứu, khảo sát chuyên biệt về từng hành vi ngôn ngữ trong tiếng Việt còn rất it di. đã có hai luận văn thạc sĩ khoa học ngữ văn 2000 : 1. Phát ngôn cam kết, biểu thức ngữ vi cam kết củaVũ Tố Nga. Hành vi chê với biểu thức, phát ngôn và tham thoại tiếp nhận chê của Nguyễn Thị Hoàng Yến.

Con ngoài ra thì các hành vi ngôn ngữ khác, trong đó có hành vi cảm ơn — một hành vi rất thông dụng trong giao tiếp — theo chúng tdi biết, vẫn chưa có công trình nghiên cứu chuyên sau nao. Xuất phát từ lí do trên, chúng tôi chọn hành vi cảm on làm đối tượng để tiến hành khảo sát với những mục đích sau : + Xác định khái niệm. chức năng của hành vị cảm ơn. + Khái quát những biểu thức ngữ vi cảm ơn tường minh và nguyên cấp lên thành những mé hình cụ thể và tiến hành miêu tả chúng.

Trong bài viết này, chúng tôi không có tham vọng đưa ra một kiến giải riêng về hành vi cảm on mà chỉ thừa nhận hành vi cam ơn là một hành vi có thật trong hoạt động giao tiếp và sẽ khảo sát hành vi này qua các ngữ liệu sưu tầm được từ tác phẩm văn học và từ thực tế giao tiếp tiếng Việt. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Hành vi cảm ơn là một tiểu loại của hành vi ngôn ngữ. Thuật ngữ hành vi cảm ơn lần đầu tiên được biết đến trong bảng phần loại các hành vi tại lời của J. Trong cuốn sách nổi tiếng “How to do things with words?” của minh, Austin đã chia các hành vi tại lời thành 5 lớp : phần xét, hành sử, cam kết, ứng xử, bày tô.

Hành vi cim ơn được xếp vào lớp ứng xử - bao gồm những hành vi phản ứng lại cách xử sự của người khác, biểu hiện thái độ của chủ thể phát ngôn đối với thân phận và thái độ của người khác. Thuật ngữ hành vi cảm ơn cồn được biết đến thông qua bảng phân loại của Searle. Khác với Austin, Searle chia hành vi tại lời thành các lớp : biểu hiện, chỉ phối, cam kết, biểu cảm và tuyên bấ. Trong đó, ông xếp hành vi cảm ơn vào lớp biểu cảm.

Ngoài ra, Searle còn giải thích rõ hơn bằng cách đưa ra những điều kiện thoả mãn của hành vi cảm ơn, bao gồm : điều kiến KHOA NGU VAN, DHSP TP HCM, 1999-2003 bh SVTH: TON NU NGUYET AN GVHD: TS. TRAN HOANG nội dung mệnh dé, điều kiện chuẩn bi, diéu kiện căn ban và diéu kiện chân thành. Nhìn chung, cả Austin và Searle đều chỉ để cập đến hành vi cảm ơn một cách sơ lược, chứ chưa quan tâm đến việc nghiên cứu, khảo sát nó ở mức độ cụ thể hon. Ở Việt Nam, hành vi này được để cập trong một số công trình tiêu biểu như; - Đại cương ngôn ngữ học, tập 2, NXB Giáo Dục, 2001 của Đỗ Hữu Chau - Bùi Minh Toán.

- Ngữ dụng học, tập 1, NXB Giáo Dục, 1996 của Nguyễn Đức Dãn. - Dụng học Việt ngữ, NXB ĐH Quốc Gia Hà Nội, 2000 của Nguyễn Thiện Giáp. Trong các tác phẩm này, các tác giả đã quan tâm tới lý thuyết hành vi ngôn ngữ, trong đó có hành vi cảm dn nhưng vẫn trên cơ sở áp dụng cách phân loại của Austin và Searle nhằm mục đích phổ biến kiến thức. Gin đây, trong tạp chí “Ngữ học trẻ 2001”, có hai bài viết của các tác giả Phạm Hùng Linh và Hỗ Thị Kiểu Oanh đã để cập đến hành vi cảm ơn với cách nhìn mới mẻ, có chiéu sâu.

Các tác giả không chỉ khảo sát hành vi cảm ơn với tư cách là hành vi ngôn ngữ thông dụng trong hoạt động giao tiếp tiếng Việt mà còn so sánh đối chiếu hành vi này trong cả hai cộng đồng Mi - Việt với nhau. Cách làm này tỏ ra có hiệu quả trong việc nhận diện và phân biệt hành vi cảm ơn với các hành vi ngôn ngữ khác. Tuy nhiên, do giới hạn của một bài nghiên cứu nên hành vi cảm ơn vẫn chưa được khảo sát một cách toàn diện và triệt để.