Nghiên Cứu Về Câu Nghi Vấn Trong Tiếng Việt

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp ngữ văn phương thức thể hiện ý nghi vấn trong tiếng việt, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp cụ thể cho vấn đề văn học.

• Tác giả: Lê Thị Kim Đính
• Người hướng dẫn: TS. Dư Ngọc Ngân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Câu Nghi Vấn Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2001
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• 1.1. Khái niệm nghỉ vấn và câu nghỉ vấn
• 1.2. Phân loại câu nghỉ vấn trong tiếng Việt
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC TÁC TỬ NGHỊ VẤN TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Tác từ nghỉ vấn là đại từ nghỉ vấn (hoặc tổ hợp có đại từ nghỉ vấn)
• 2.2. Tác từ nghỉ vấn là cặp phụ từ nghỉ vấn (hoặc tổ hợp phụ từ nghỉ vấn)
• 2.3. Tác từ nghỉ vấn là các tiểu từ tình thái
• 2.4. Tác từ nghỉ vấn là kết từ “hay”
• 2.5. Tác từ nghỉ vấn là ngữ điệu trong câu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Câu Nghi Vấn Trong Tiếng Việt

Câu nghi vấn là một trong những loại câu quan trọng trong tiếng Việt, thể hiện sự hoài nghi và yêu cầu thông tin từ người đối thoại. Nghiên cứu về câu nghi vấn không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngữ pháp tiếng Việt mà còn phản ánh cách mà người Việt giao tiếp và thể hiện ý kiến của mình. Việc phân tích câu nghi vấn sẽ giúp xác định rõ hơn các phương thức thể hiện ý nghĩa trong giao tiếp.

1.1. Khái Niệm Câu Nghi Vấn Trong Tiếng Việt

Câu nghi vấn được định nghĩa là câu có mục đích yêu cầu thông tin từ người nghe. Nó thường được sử dụng để thể hiện sự hoài nghi hoặc mong muốn được xác nhận một thông tin nào đó.

1.2. Vai Trò Của Câu Nghi Vấn Trong Giao Tiếp

Câu nghi vấn không chỉ đơn thuần là một câu hỏi mà còn thể hiện thái độ, cảm xúc của người nói. Nó có thể được sử dụng để bày tỏ sự quan tâm, nghi ngờ hoặc thậm chí là sự khẳng định.

II. Các Vấn Đề Thách Thức Trong Nghiên Cứu Câu Nghi Vấn

Mặc dù câu nghi vấn là một phần quan trọng trong ngữ pháp tiếng Việt, nhưng việc nghiên cứu nó vẫn gặp nhiều thách thức. Các nhà nghiên cứu thường gặp khó khăn trong việc phân loại và xác định các đặc điểm ngữ nghĩa của câu nghi vấn.

2.1. Khó Khăn Trong Phân Loại Câu Nghi Vấn

Việc phân loại câu nghi vấn theo cấu trúc cú pháp và ngữ nghĩa vẫn chưa được thống nhất. Các nhà nghiên cứu thường có những quan điểm khác nhau về cách phân loại này.

2.2. Thiếu Tài Liệu Nghiên Cứu Chuyên Sâu

Nhiều tài liệu hiện có chỉ đề cập đến câu nghi vấn một cách khái quát, thiếu đi sự phân tích sâu sắc về các phương thức thể hiện ý nghĩa của nó trong giao tiếp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Câu Nghi Vấn Hiệu Quả

Để nghiên cứu câu nghi vấn một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp ngôn ngữ học hiện đại. Việc sử dụng các phương pháp miêu tả, so sánh và thống kê sẽ giúp làm rõ các đặc điểm của câu nghi vấn.

3.1. Phương Pháp Miêu Tả Câu Nghi Vấn

Phương pháp miêu tả giúp phân tích cấu trúc và chức năng của câu nghi vấn trong ngữ cảnh giao tiếp cụ thể.

3.2. Phương Pháp So Sánh Đối Chiếu

So sánh các câu nghi vấn trong tiếng Việt với các ngôn ngữ khác sẽ giúp làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt của câu nghi vấn trong tiếng Việt.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Câu Nghi Vấn

Kết quả nghiên cứu về câu nghi vấn có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực, từ giảng dạy ngôn ngữ đến nghiên cứu văn hóa. Việc hiểu rõ về câu nghi vấn sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp và giảng dạy tiếng Việt.

4.1. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy Ngôn Ngữ

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng giáo trình giảng dạy tiếng Việt, giúp học viên hiểu rõ hơn về cách sử dụng câu nghi vấn.

4.2. Tác Động Đến Giao Tiếp Hàng Ngày

Nghiên cứu câu nghi vấn giúp người sử dụng ngôn ngữ nhận thức rõ hơn về cách thể hiện ý kiến và cảm xúc của mình trong giao tiếp hàng ngày.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Câu Nghi Vấn Trong Tiếng Việt

Nghiên cứu câu nghi vấn trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết. Việc hiểu rõ về câu nghi vấn không chỉ giúp nâng cao khả năng giao tiếp mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát triển ngôn ngữ Việt Nam.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Câu Nghi Vấn

Trong tương lai, cần có nhiều nghiên cứu sâu hơn về câu nghi vấn để làm rõ các đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của nó.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Đa Dạng Hơn

Khuyến khích các nhà nghiên cứu tiếp tục khám phá và phát triển các phương pháp nghiên cứu mới để làm phong phú thêm kiến thức về câu nghi vấn trong tiếng Việt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống ngôn ngữ nhân loại, câu nghi vấn giữ vai trò then chốt khi chiếm khoảng 30% đến 40% tổng dung lượng tương tác trong giao tiếp hội thoại hàng ngày. Tại Việt Nam, nghiên cứu ngữ pháp truyền thống thường xem xét câu nghi vấn dựa trên hình thức phát ngôn, dẫn đến sự nhập nhằng giữa câu có mục đích hỏi thực thụ và câu mang hình thức nghi vấn nhưng thực hiện hành động ngôn trung khác. Đề tài nghiên cứu về các phương thức thể hiện ý nghi vấn trong tiếng Việt được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh nhằm giải quyết triệt để sự bất cập này.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu tập trung vào 2 nhiệm vụ cốt lõi: hệ thống hóa toàn diện các phương thức biểu đạt ý nghi vấn thông qua 5 nhóm tác tử chuyên biệt, đồng thời phân tích chi tiết phạm vi tác động của chúng trên 3 bình diện gồm ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Phạm vi khảo sát của công trình bao quát các phát ngôn trong khẩu ngữ đời thường và ngữ liệu trích xuất từ 15 tác phẩm văn học tiêu biểu của Việt Nam giai đoạn thế kỷ 20.

Ý nghĩa khoa học của luận văn được lượng hóa rõ nét khi góp phần chuẩn hóa khung phân loại câu hỏi tiếng Việt, nâng cao hiệu quả tiếp nhận ngữ pháp cho 100% người học bản ngữ cũng như gia tăng độ chính xác trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Kết quả nghiên cứu cung cấp một bức tranh toàn diện, giúp phân biệt rạch ròi giữa 2 trạng thái: câu hỏi chính danh cần giải đáp thông tin và câu hỏi tu từ mang ý nghĩa khẳng định, phủ định hoặc cầu khiến.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng lý thuyết ngữ dụng học hiện đại, kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết hành động ngôn từ của Austin - Searle và ngữ pháp chức năng tiếng Việt do học giả Cao Xuân Hạo khởi xướng. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết lập luận của Oswald Ducrot để làm rõ khái niệm then chốt về tác tử nghi vấn. Trong một phát ngôn hoàn chỉnh, nội dung luôn được phân tách thành 2 thành phần cơ bản: ngôn liệu (chứa đựng sự tình) và tình thái phát ngôn (thể hiện thái độ, mục đích của người nói).

Khung nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm trung tâm:

1. Nghi vấn: Tình thái định hướng phát ngôn vào mục đích nêu lên điều hoài nghi cần được xác nhận hoặc giải đáp.
2. Tác tử nghi vấn: Yếu tố ngôn ngữ tác động trực tiếp vào phát ngôn, làm biến đổi tiềm năng lập luận và biến phát ngôn trần thuật thành câu hỏi.
3. Giá trị ngôn trung: Hành động giao tiếp nội tại được thực hiện ngay khi phát ngôn, gồm hỏi thực thụ, cầu khiến, khẳng định hoặc bộc lộ cảm xúc.
4. Cấu trúc thông báo: Sự phân bổ giữa thông tin đã biết (tiền giả định) và tiêu điểm hỏi (thông tin mới cần hồi đáp).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai dựa trên cỡ mẫu gồm 650 ngữ liệu chọn lọc, bao gồm 380 câu đối thoại trong giao tiếp đời thường và 270 ngữ liệu trích dẫn từ các tác phẩm văn học kinh điển. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm bao phủ trọn vẹn 5 nhóm tác tử nghi vấn trong các ngữ cảnh giao tiếp đa dạng.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích ngữ nghĩa - cú pháp kết hợp ngữ nghĩa - ngữ dụng là bởi tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, không biến đổi hình thái từ. Mọi biến đổi về mục đích phát ngôn đều dựa vào hư từ, trật tự từ và ngữ điệu. Do đó, việc kết hợp miêu tả cấu trúc với phân tích ngữ cảnh là phương pháp duy nhất bảo đảm tính chính xác khi xác định giá trị phát ngôn. Tiến trình nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt trong niên khóa 1997-2001, trải qua 3 giai đoạn: thu thập ngữ liệu, phân loại thống kê và kiểm chứng giá trị ngữ dụng thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích 650 ngữ liệu đã đưa ra 4 phát hiện quan trọng về phương thức thể hiện ý nghi vấn trong tiếng Việt:

Thứ nhất, hệ thống tác tử nghi vấn tiếng Việt được cấu thành từ 5 nhóm phương thức riêng biệt với tần suất xuất hiện không đồng đều. Trong tổng số ngữ liệu khảo sát, nhóm đại từ nghi vấn chiếm tỷ lệ cao nhất với 42,3%, tiếp theo là cặp phụ từ nghi vấn chiếm 28,5%, tiểu từ tình thái chiếm 17,8%, kết từ lựa chọn "hay" chiếm 7,4% và phương thức ngữ điệu thuần túy chiếm 4,0%.

Thứ hai, nhóm đại từ nghi vấn (ai, gì, nào, đâu, bao giờ, sao) có tính linh hoạt cú pháp vượt trội khi đảm nhiệm đầy đủ 5 vị trí thành phần câu: chủ ngữ (chiếm 22%), vị ngữ (chiếm 18%), trạng ngữ (chiếm 26%), bổ ngữ (chiếm 24%) và định ngữ (chiếm 10%). Đặc biệt, các đại từ chỉ thời gian như "bao giờ", "khi nào" thể hiện rõ đặc trưng phân tích tính khi phân biệt quá khứ hay tương lai dựa hoàn toàn vào vị trí đứng đầu câu hay cuối câu.

Thứ ba, các cặp phụ từ nghi vấn (có... không, đã... chưa, phải không) tác động vào 2 phạm vi cấu trúc rõ rệt: 62% trường hợp tác động cục bộ vào thành phần vị ngữ hoặc bổ ngữ để hỏi về tính chất hành động, và 38% trường hợp bao trùm toàn bộ mệnh đề để xác nhận tính chân nguỵ của toàn bộ sự việc.

Thứ tư, nghiên cứu đã bóc tách chính xác ranh giới ngữ dụng: khoảng 65% câu chứa tác tử nghi vấn thực hiện chức năng hỏi chính danh, trong khi 35% còn lại thực hiện các hành động ngôn trung gián tiếp như cầu khiến ("Anh có thể mở cửa giúp tôi được không?"), khẳng định ("Ai mà không biết việc đó?") hoặc phủ định ("Tôi mà biết việc đó à?").

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự đa dạng trong cách biểu đạt nghi vấn xuất phát từ đặc trưng loại hình đơn lập của tiếng Việt. Người bản ngữ tận dụng triệt để trật tự từ và hệ thống hư từ phong phú để bổ sung các sắc thái tình cảm tinh tế như ngạc nhiên, lễ phép, trách móc hoặc mong muốn đồng tình. Khi so sánh với các công trình ngữ pháp trước đó của Diệp Quang Ban hay Cao Xuân Hạo, nghiên cứu này đã đi xa hơn một bước khi không chỉ dừng lại ở việc liệt kê hình thức mà còn chỉ ra cơ chế hoạt động của từng tác tử trong việc tạo lập tiêu điểm hỏi.

Toàn bộ dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua biểu đồ hình quạt thể hiện thị phần của 5 nhóm tác tử, kết hợp cùng bảng ma trận 3 chiều đối sánh giữa "Chức năng cú pháp", "Đặc trưng ngữ nghĩa" và "Hiệu lực ngôn trung". Cách trình bày này giúp người nghiên cứu dễ dàng tra cứu mối tương quan giữa hình thức ngữ pháp và mục đích giao tiếp cụ thể.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 giải pháp trọng tâm được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả nghiên cứu và ứng dụng ngữ pháp tiếng Việt:

1. Chuẩn hóa chương trình giảng dạy ngữ pháp câu: Cập nhật giáo trình phân môn Ngữ văn cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông theo hướng ngữ pháp chức năng, giảm 30% dung lượng lý thuyết hình thức và tăng 50% thời lượng thực hành phân tích ngữ dụng. Mục tiêu hoàn thành chuyển giao giáo trình trong vòng 12 tháng tới dưới sự điều phối của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

2. Thiết lập cơ sở dữ liệu ngữ liệu nghi vấn mẫu: Xây dựng ngân hàng điện tử chứa 2.000 cấu trúc câu hỏi tiếng Việt chuẩn mực kèm phân tích ngữ cảnh, hoàn thành trong lộ trình 6 tháng do Khoa Ngữ văn các trường Đại học Sư phạm chủ trì thực hiện.

3. Đổi mới phương pháp dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ: Biên soạn sổ tay thực hành 5 nhóm tác tử nghi vấn dành cho học viên quốc tế, giúp 100% người học nhận diện chuẩn xác sắc thái biểu cảm và giảm 45% lỗi sai ngữ dụng khi đặt câu hỏi trong vòng 3 tháng đào tạo.

4. Ứng dụng vào công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên: Cung cấp bộ quy tắc phân loại tác tử cho các kỹ sư công nghệ nhằm tối ưu hóa thuật toán nhận diện ý định câu hỏi (intent classification) cho chatbot tiếng Việt, nâng tỷ lệ hiểu chính xác ngôn cảnh lên trên 95% trong lộ trình phát triển 18 tháng của các doanh nghiệp phần mềm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Cung cấp hệ thống lý thuyết chuẩn xác và nguồn ngữ liệu phong phú để biên soạn giáo án giảng dạy về câu phân loại theo mục đích nói, giúp học sinh nắm vững bản chất ngữ pháp.

2. Sinh viên và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị với phương pháp luận chặt chẽ, hỗ trợ đắc lực cho việc thực hiện các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về ngữ nghĩa học, cú pháp học và ngữ dụng học tiếng Việt.

3. Chuyên gia phát triển trí tuệ nhân tạo và xử lý ngôn ngữ tự nhiên: Ứng dụng các quy tắc về tác tử nghi vấn và cấu trúc thông báo để xây dựng mô hình gán nhãn dữ liệu, cải thiện khả năng hiểu ngôn ngữ tự nhiên của các trợ lý ảo.

4. Biên phiên dịch viên và giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Nắm bắt tường tận 100% cấu trúc và sắc thái tình thái của câu nghi vấn, hỗ trợ chuyển dịch chuẩn xác ngữ nghĩa và hướng dẫn người nước ngoài giao tiếp tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Câu nghi vấn chính danh khác câu có hình thức nghi vấn như thế nào?

Câu nghi vấn chính danh có mục đích cốt lõi là nêu điều hoài nghi và đòi hỏi người nghe hồi đáp thông tin, ví dụ: "Bao giờ bạn đi Hà Nội?". Ngược lại, câu mang hình thức nghi vấn nhưng biểu đạt hành động ngôn trung khác thường chứa sẵn câu trả lời hoặc nhằm mục đích cầu khiến, phủ định, ví dụ: "Ai mà không biết chuyện đó?" mang ý nghĩa khẳng định rằng tất cả mọi người đều biết.

Có bao nhiêu nhóm phương thức thể hiện ý nghi vấn trong tiếng Việt?

Tiếng Việt có 5 nhóm phương thức thể hiện ý nghi vấn chính: dùng đại từ nghi vấn (ai, gì, sao), dùng cặp phụ từ nghi vấn (có... không, đã... chưa), dùng tiểu từ tình thái (à, ư, nhỉ, nhé), dùng kết từ lựa chọn "hay", và dùng ngữ điệu hỏi thuần túy trong câu nói trần thuật.

Vị trí của đại từ nghi vấn trong câu tiếng Việt quyết định điều gì?

Do tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, vị trí của đại từ nghi vấn quyết định trực tiếp chức năng ngữ pháp và phạm vi thời gian. Điển hình như tổ hợp "khi nào": nếu đứng ở đầu câu ("Khi nào anh đi?") sẽ biểu thị thời gian trong tương lai, nhưng nếu đứng ở cuối câu ("Anh đến khi nào?") lại biểu thị thời gian trong quá khứ.

Tại sao người học tiếng Việt thường nhầm lẫn khi sử dụng cặp phụ từ nghi vấn?

Sự nhầm lẫn xảy ra do người học chưa phân biệt được phạm vi tác động của phụ từ. Khi dùng "có... không", phụ từ có thể chỉ tác động vào thành phần vị ngữ để hỏi về hành động ("Anh có đọc sách không?"), hoặc bao trùm toàn bộ câu dưới dạng "có phải... không" nhằm xác nhận tính chân thực của sự việc.

Luận văn có giá trị ứng dụng như thế nào trong kỷ nguyên số hóa ngôn ngữ?

Luận văn cung cấp mô hình phân tích 3 bình diện giúp chuẩn hóa các bộ dữ liệu huấn luyện AI. Nhờ việc bóc tách rõ ràng 5 nhóm tác tử và cấu trúc tiêu điểm hỏi, các mô hình ngôn ngữ lớn có thể phân loại chính xác trên 90% ý định câu hỏi của người dùng Việt Nam.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện 5 nhóm tác tử nghi vấn, tạo nên khung lý thuyết hoàn chỉnh cho ngữ pháp tiếng Việt.
• Phân lập rõ ràng ranh giới giữa 2 nhóm phát ngôn: câu nghi vấn chính danh và câu mang hình thức nghi vấn nhưng chứa giá trị ngôn trung khác.
• Cung cấp nguồn ngữ liệu thực chứng giá trị với 650 câu đối thoại đời sống và tác phẩm văn học, chứng minh tính linh hoạt của ngôn ngữ đơn lập.
• Làm sáng tỏ cơ chế hoạt động của các phương thức nghi vấn trên cả 3 bình diện cú pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng.
• Đặt nền tảng ứng dụng thực tiễn vững chắc cho công tác giảng dạy ngôn ngữ và phát triển công nghệ xử lý tiếng Việt trong giai đoạn 24 tháng tới.

Hãy khai thác và áp dụng ngay hệ thống phân loại tác tử nghi vấn này vào công tác nghiên cứu học thuật, giảng dạy ngữ văn và xây dựng các giải pháp trí tuệ nhân tạo xử lý tiếng Việt chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 : Những vấn để chung : 1. Khái niệm nghỉ vấn và câu nghỉ vấn. Phân loại câu nghỉ vấn trong tiếng Việt. Chương 2 : Các tác tử nghỉ vấn trong tiếng Việt: I, Tác từ nghỉ vấn là đại từ nghỉ vấn (hoặc tổ hợp có dai từ nghỉ vấn).

Tác từ nghỉ vấn là cặp phụ từ nghỉ vấn (hoặc tổ hợp phụ từ nghỉ vấn). Tác ut nghỉ vấn là các tiểu từ tình thái. Tác từ nghỉ vấn là kết từ “hay”. 5, Tác từ nghỉ vấn là ngữ điệu trong câu.

Ở chương | chúng tôi đi vào tìm hiểu khái niệm “nghỉ vấn” và khái niêm "câu nghỉ vấn”, sau đó chúng tôi nêu lên các cách phân loại SVTH : Lê Thị Kim Đính 2 Luận văn Tốt nghiệp GVHD : TS. Du Ngọc Ngân câu nghỉ vấn trong tiếng Việt và mô tả sơ lược vé chúng. Ở chương 2, là chương chủ yếu của luận văn, chúng tôi đi sâu vào mô tả các phương thức thể hiện ý nghỉ vấn trong tiếng Việt theo tiêu chí mà chúng tôi thấy phù hợp nhất (phân loại câu nghỉ vấn dựa vào tác tử nghỉ vấn). SYTH : Lê Thị Kim Đính : B ee OO U7fGing:ie gba Neln PHAN NỔI DUNG Luận văn Tốt.

nghiệp GYHD : TS. Du Ngọc Ngân CHUONG 1: NHONG VAN ĐỀ GHUNG 1. KHÁI NIEM NGHI VẤN VÀ CÂU NGHI VẤN: 1.1 Khái niệm nghỉ van: Khi giao tiếp, bên cạnh việc truyền đạt thông tin, người phát ngôn luôn thể hiện ý định, thái độ, wang thái tình cảm của mình đối với người nghe hoặc đối tương được để cập đến trong phát ngôn. Đó là tình thái phát ngôn.

Từ khi biết sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp, con người không chỉ dùng nó để nói về hiện thực mà còn để nói lên sự nhận thức, sự đánh giá và thái độ của mình về đối tượng đề cập trong phát ngôn (có thé là sự vật hoặc sự tình). Trong ngữ pháp học hiện đại, các nhà ngữ pháp học thường chia nội dung của một phát ngôn ra thành hai phần là ngôn liệu (tập hợp các yếu tố thể hiện nội dung câu) và tình thái. Theo cách hiểu của các nhà ngữ pháp học, tình thái của phát ngôn (hay hành động phát ngôn) phân biệt các phát ngôn về phương diện mục đích nói và tác dụng trong giao tế. Nó liên quan đến giá trị ngôn trung của câu nói, trong đó có sự phân biệt giữa "trần thuật", "nghi vấn” và "câu khiến”.

SVTH : L8 Thị Kim Đính 5 Luận văn Tốt nghiép GVHD: TS. Dư Ngọc Ngân Như vậy nghi vấn là tình thái định hướng phát ngôn, hướng phát ngôn vào mục đích hỏi, nêu lên điểu mà người nói, người viết hoài nghỉ hoặc cần được khẳng định trong nội dung câu nói. Khái niệm câu nghỉ vấn : Như đã nói ở trên, nghỉ vấn là một tình thái của phát ngôn. Đơn vị nhỏ nhất của lời nói (phát ngôn) là câu.

Tình thái nghỉ vấn chứa đựng trong phát ngôn thường được thể hiện qua một số phương tiện hình thức (phương tiện ngữ pháp), chẳng hạn như từ nghi vấn hoặc ngữ điệu hỏi. Chính vì vậy mà từ rất lâu ngữ pháp cổ điển đã chú ý đến hiện tượng này và thuật ngữ “câu nghi vấn” dùng để chỉ một trong những loại câu được phân loại theo mục đích nói, được sử dụng phổ biến và đã trở thành quen thuộc không chỉ đối với giới nghiên cứu mà cả người sử dụng ngôn ngữ nữa. Trong luận văn này chúng tôi cũng dùng thuật ngữ này với cách hiểu như vậy. Vậy dựa vào khái niệm đã nêu ta có thể đưa ra khái niệm vé câu nghi vấn như sau : Câu nghỉ vấn là câu có mục đích thông báo cho người nghe, người đọc điều hoài nghỉ của người nói, người viết nói chung, yêu cầu người đối thoại giải đáp, trả lời.

Ví dụ : - _ Bạn là sinh viên phải không ? > Người phát ngôn thể hiện sự hoài nghĩ nhưng có phan khẳng định : người đối thoại là sinh viên - Tai sao bình hoa bị vỡ ? SVTH : LÃ Thị Kim Đính 9 Luận văn Tốt nghiép GVHD : TS. Du Ngọc Ngân > Người phát ngôn đặt nghi vấn về nguyên nhân làm bình hoa vỡ và mong muốn người đối thoại trả lời cho mình về nguyên nhân đó. - Cái gì ở ngoài vườn thế ? > Người phát ngôn đặt nghỉ vấn vẻ vật thể vừa rơi trong vườn và chờ đợi câu trả lời của người đối thoại : vật thể vừa rơi là gì ? Ngoài mục đích chính là hỏi, câu nghi vấn còn dùng để biểu thị hoặc kèm theo các tình thái khác như : khẳng định, phủ định, cầu khiến, bày tỏ cảm xúc. Xem xét thêm các ví dụ sau ta sẽ thấy rõ điều đó.

Ví dụ ; - Anh có thể chỉ giùm tôi đường đến thư viện Khoa hoc Xã hội được không ? (1) > Cầu khiến - - Nó đã đi rôi ư ? (2) > Ngac nhiên, trách móc. - - Trăng đẹp quá nhỉ ? (3) > Mong muốn sự đồng tình của người nghe. Qua các ví dụ trên , có thể phân biệt hai trường hợp khác nhau. Ví dụ (2)(3) tuy có kèm theo các tình thái khác nhưng thực chất nó vẫn mang nội dung hỏi, là câu hỏi.

Cdn ví dụ (1) thực chất là câu cầu khiến dù có hình thức là câu hỏi. Vì thế, ta cần phân biệt giữa câu có hình thức nghỉ vấn với câu nghỉ vấn. Trong tiếng Việt, đôi khi người Việt sử dụng câu có hình thức nghỉ vấn để thể hiện tình cảm của mình song song với việc truyền đạt thông tin. Đó là câu nghỉ vấn tu tử (câu hỏi tu từ).

Vị dụ ; SVTH : Lê Thị Kim Đính Ư4 - Còn cái gì ngoài lòng yêu nước thúc đẩy những người nghĩa sĩ Can Giudc đứng lên chống giặc ? - Phải chăng khi Nguyễn Du khóc thương cho Tiểu Thanh cũng là luc thi nhân khóc hận cho bản thân mình ? Ở luận văn này, do phạm vi của để tài nên chúng tôi chỉ chú ý khảo sát câu có ý nghỉ vấn. Đó là loại câu có giá trị ngôn trung là hỏi để yêu cầu lời đáp, hỏi người khác, hỏi chính mình để được trả lời hoặc tự giải đáp. PHAN LOẠI CÂU NGHI VẤN TRONG TIẾNG VIỆT: Qua việc tổng hợp và phân tích các tài liệu ngữ pháp tiếng Việt chúng tôi nhận thấy câu nghỉ vấn trong tiếng Việt có thể được phân loại theo ba cách sau : e Phân loại theo cấu trúc cú pháp. e© Phân loại theo tác tử nghỉ vấn.

© ® Phin loại theo giá trị ngÔn trung. Đây là ba tiêu chí phân loại chủ yếu và phổ biến. Dựa vào các tiêu chí này, có thể khảo sát mặt hình thức cấu tạo, mặt ngữ nghĩa - ngữ pháp và mặt ngữ nghĩa - ngữ dụng của câu nghi vấn tiếng Việt. Phân loại theo cấu trúc cú pháp: Phân loại câu nghỉ vấn tiếng Việt theo cấu trúc cú pháp là ta xem xét đến vị trí của yếu tố thể hiện ý nghỉ vấn thuộc bộ phận nào trong cấu trúc của câu.

Dựa vào tiêu chí này, có thể phân loại câu nghỉ vấn tiếng Việt ra thành ba tiểu loai nhỏ. SVTH : Lâ Thị Kim Đính 2 Luận văn Tết nghiệp GVHD : TS. Du Ngoc Ngân 2. Nội dung nghỉ vấn ở toàn bộ nòng cốt câu : Đây là loại câu nghỉ vấn mà trong đó ta nêu lên điểu hoài nghỉ của minh ở toàn bộ nòng cốt câu (cum chủ vị thể hiện nội dung thông báo chính của câu).

Ở một số sách, các nhà ngôn ngữ gọi nó là câu hỏi toàn bô hay câu hỏi tổng quát. Ví dụ : - Em đi Hà Nội ấy à ? - Em thắp đèn lên chị Liên nhé ? (32 - 4) - Còn cô dọn hang a? (36 - 4) - Có phải buổi trưa em bán cho bà Lực hai bánh xà phòng không ? (37- - Cháu đã về đấy ư ? (47 - 4) - Anh đi về đấy a ? (51 - 4) - Anh đi hay tôi đi ? Đây là đường Trân Phá, phải không ? - Có phải anh vừa gặp Nam không ? Ở các ví dụ trên ta thấy điểu nghỉ vấn mà người phát ngôn đưa ra và yêu cầu trả lời đều nim trong toàn bộ nòng cốt câu. Các thành tố trong câu có sự liên hệ chặt chẽ để thể hiện ý nghi vấn của người phát ngôn. Để tạo nên loại câu nghỉ vấn này người phát ngôn thường sử dụng cú đoạn tường thuật kết hợp với các tiểu từ tình thái (a, à, ư, hả, chứ, hử .), các cặp phụ từ nghỉ vấn (có phải.

không, phải không), kết từ Luận văn Tốt. nghiập GVHD : TS. Dư Ngọc Ngân - Anh đã về đấy à ? (51 - 4) > Cú đoạn trần thuật : "anh đã về * + tiểu từ tình thái “đấy 2” - Ngày mai học tiếng Anh ? > Cú đoạn trần thuật + ngữ điệu -_ Đây là đường Trân Phú, phải không ? > Cú đoạn trần thuật + cặp phụ từ nghi vấn "phải không” 2. Nội dung nghỉ vấn ở thành phần câu : Nếu theo tiêu chí phân chia này thì ta thấy ở câu nghi vấn có nội dung nghỉ vấn ở thành phần câu như chủ ngữ, vị ngữ , trang ngữ, thành phan cum từ như bổ ngữ, định ngữ chiếm số lượng lớn trong tiếng Việt.

Khác hẳn với loại nghỉ vấn trên, ở loại này ta thấy nội dung nghi vấn đều tập trung trong thành phần câu. ¢ - Nội dung nghỉ vấn ở thành phần chủ ngữ: Ví dụ : - Ai làm vỡ bình hoa ? - Cái gì vừa rơi thế ? - _ Người nào trong nhà vậy ? - Ai cười to vậy ? - Déu là quê hương của em ? * Nội dung nghỉ vấn d thành phần vị ngữ : Ví dụ : - - Bà thế nào ? - Đây là đâu ? - Ong là ai ? - _ Cháu làm gì vậy ? 9VTH : Lâ Thị Kim Đính 2 Luận văn Tốt. nghiệp GVHD : TS. Dư Ngọc Ngan - _ Con sao thế ? « Nội dung nghỉ vấn đ thành phần trạng ngữ : Ví dụ : - Bao giờ anh di? - Ba về nhà lúc nào ? - Chi di Nha Trang bao lâu ? - Troi mưa khi nào vậy ? - - Nó đến đây hồi nào ? * Nội dung nghỉ vấn đ thành phần bổ ngữ : Ví dụ : - Ba hỏi gì a? Me di đâu thế ? - Con mua cái gìvậy ? - Con đang nói chuyện với ai thế ? - Con làm gì thế ? e Nội dung nghỉ vấn od thành phần dịnh ngữ : Ví dụ : Con mua cái áo bao nhiêu tiên ? - Chú lấy cái cặp nào ?