Luận Văn Thạc Sĩ Nghiên Cứu Hành Vi Ngôn Ngữ Thu Hút Sự Chú Ý Trong Tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ phân tích hành vi ngôn ngữ thu hút sự chú ý trong tiếng Việt, khám phá yếu tố tạo nên hiệu quả giao tiếp và tác động đến người nghe.

• Tác giả: Huỳnh Tiểu Cương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Lập
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Hành vi ngôn ngữ thu hút sự chú ý trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Quy Nhơn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và đối tượng nghiên cứu
• 1.3. Lịch sử vấn đề
• 1.4. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
• 1.7. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• 1.1. LÝ THUYẾT VỀ HÀNH VI NGÔN NGỮ
• 1.1.1. Hành vi ngôn ngữ
• 1.2. BIỂU THỨC NGỮ VI VÀ PHÁT NGÔN NGỮ VI
• 1.2.1. Biểu thức ngữ vi và động từ ngữ vi
• 1.2.2. Phát ngôn ngữ vi
• 1.2.2.1. Các đơn vị hội thoại
• 1.2.2.2. Lời ướm trước
• 1.2.2.3. Phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ đi kèm hành vi ngôn ngữ
• 1.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 3. CHƯƠNG 2: HÀNH VI THU HÚT SỰ CHÚ Ý TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. HÀNH VI THU HÚT SỰ CHÚ Ý
• 2.2. ĐẶC TRƯNG CỦA HÀNH VI THU HÚT SỰ CHÚ Ý
• 2.2.1. Đặc trưng về từ loại
• 2.2.2. Cấu trúc ngữ pháp
• 2.2.3. Khả năng kết hợp của từ trong phát ngôn thu hút sự chú ý
• 2.2.4. Đại từ xưng hô dùng để thu hút sự chú ý
• 2.3. MỘT SỐ HÀNH VI NGÔN NGỮ THU HÚT SỰ CHÚ Ý THƯỜNG GẶP
• 2.3.1. Thu hút sự chú ý bằng phương tiện là các từ hô hiệu “thưa, bẩm, trình, báo”
• 2.3.2. Các từ “này, ơi, ê, đâu”
• 2.3.3. Thu hút sự chú ý bằng các từ chỉ ngôi đối
• 2.3.4. Từ “xin lỗi” như một tín hiệu thu hút sự chú ý
• 2.3.5. Thu hút sự chú ý bằng từ nghi vấn “thế nào”
• 2.3.7. Hành vi phi ngôn ngữ đi kèm hành vi ngôn ngữ
• 2.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 4. CHƯƠNG 3: HÀNH VI NGÔN NGỮ THU HÚT SỰ CHÚ Ý VÀ LỊCH SỰ TRONG VĂN HÓA GIAO TIẾP CỦA NGƯỜI VIỆT
• 3.1. LỊCH SỰ TRONG GIAO TIẾP
• 3.1.1. Lí thuyết lịch sự
• 3.1.2. Bất lịch sự
• 3.1.3. Quan hệ liên cá nhân với văn hóa giao tiếp
• 3.1.4. Văn hóa giao tiếp của người Việt
• 3.2. HÀNH VI NGÔN NGỮ THU HÚT SỰ CHÚ Ý LỊCH SỰ
• 3.2.1. Thu hút sự chú ý bằng từ “xin lỗi” - hành vi thể hiện tính lịch sự cao
• 3.2.2. Từ hô hiệu – chiến lược lịch sự mang đặc trưng văn hóa phân cấp của người Việt
• 3.2.3. Thu hút sự chú ý bằng ngôi đối mang tính chất trung hòa
• 3.2.4. Tín hiệu phi ngôn ngữ, yếu tố đi kèm với lịch sự
• 3.3. HÀNH VI NGÔN NGỮ THU HÚT SỰ CHÚ Ý BẤT LỊCH SỰ
• 3.3.1. Thu hút sự chú ý bằng từ nghi vấn “thế nào”
• 3.3.3. Cấu trúc ngôi đối + kia
• 3.3.4. Các từ “này, ơi, ê, đâu, hỡi, đấy, kìa”
• 3.3.5. Hành vi phi ngôn ngữ
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (Bản sao)

Tóm tắt

I. Hành vi ngôn ngữ

Hành vi ngôn ngữ là một khái niệm trung tâm trong nghiên cứu ngữ dụng học, được J.L Austin định nghĩa là hành động được thực hiện thông qua lời nói. Austin phân loại hành vi ngôn ngữ thành ba loại chính: hành vi tạo lời, hành vi mượn lời, và hành vi ở lời. Hành vi tạo lời liên quan đến việc sử dụng các yếu tố ngôn ngữ như ngữ âm, từ vựng và cú pháp để tạo ra phát ngôn. Hành vi mượn lời là việc sử dụng lời nói để tạo ra hiệu quả ngoài ngôn ngữ, phụ thuộc vào ngữ cảnh và đặc điểm của người nghe. Hành vi ở lời là hành vi được thực hiện ngay khi nói, tạo ra phản ứng ngôn ngữ tương ứng từ người nghe. Ví dụ, khi hỏi 'Mấy giờ rồi?', người nói thực hiện hành vi hỏi, và người nghe có nghĩa vụ trả lời.

1.1. Hành vi tạo lời

Hành vi tạo lời là quá trình sử dụng các yếu tố ngôn ngữ để tạo ra phát ngôn. Điều này đòi hỏi người nói phải nắm vững cấu trúc ngôn ngữ, bao gồm từ vựng và cú pháp. Ví dụ, câu 'Trời ơi!' là một phát ngôn được tạo ra thông qua việc sử dụng từ vựng và ngữ điệu phù hợp. Hành vi này là nền tảng cho các hành vi ngôn ngữ khác, vì nó tạo ra hình thức và nội dung của lời nói.

1.2. Hành vi mượn lời

Hành vi mượn lời liên quan đến việc sử dụng lời nói để tạo ra hiệu quả ngoài ngôn ngữ. Hiệu quả này phụ thuộc vào ngữ cảnh và đặc điểm của người nghe. Ví dụ, khi nghe dự báo thời tiết 'Ngày mai sẽ có mưa to', người nông dân có thể cảm thấy vui mừng, trong khi người thợ xây dựng lại cảm thấy bực bội. Hành vi này cho thấy sự đa dạng trong cách lời nói tác động đến người nghe.

1.3. Hành vi ở lời

Hành vi ở lời là hành vi được thực hiện ngay khi nói, tạo ra phản ứng ngôn ngữ từ người nghe. Ví dụ, khi hỏi 'Mấy giờ rồi?', người nói thực hiện hành vi hỏi, và người nghe có nghĩa vụ trả lời. Hành vi này có tính quy ước và được chấp nhận trong cộng đồng ngôn ngữ. Nó đặt người nói và người nghe vào các nghĩa vụ và quyền lợi mới trong quá trình giao tiếp.

II. Hành vi thu hút sự chú ý trong tiếng Việt

Hành vi thu hút sự chú ý là một loại hành vi ngôn ngữ phổ biến trong tiếng Việt, được sử dụng để thu hút sự tập trung của người nghe. Hành vi này có thể được thực hiện thông qua các từ hô hiệu như 'thưa', 'bẩm', 'này', 'ơi', hoặc các từ chỉ ngôi đối như 'anh', 'chị'. Ví dụ, câu 'Thưa cô, em có câu hỏi' sử dụng từ 'thưa' để thu hút sự chú ý của người nghe. Hành vi này không chỉ đơn thuần là việc sử dụng từ ngữ mà còn liên quan đến ngữ cảnh giao tiếp và văn hóa ứng xử của người Việt.

2.1. Đặc trưng của hành vi thu hút sự chú ý

Hành vi thu hút sự chú ý trong tiếng Việt có những đặc trưng riêng về từ loại, cấu trúc ngữ pháp và khả năng kết hợp từ. Ví dụ, từ 'này' thường được sử dụng trong câu 'Này, bạn có thời gian không?' để thu hút sự chú ý. Cấu trúc ngữ pháp của hành vi này thường đơn giản, với từ hô hiệu đứng đầu câu. Khả năng kết hợp của các từ này cũng linh hoạt, phụ thuộc vào ngữ cảnh giao tiếp.

2.2. Các phương tiện thu hút sự chú ý

Các phương tiện thu hút sự chú ý trong tiếng Việt bao gồm từ hô hiệu, từ chỉ ngôi đối và từ nghi vấn. Ví dụ, từ 'xin lỗi' có thể được sử dụng như một tín hiệu thu hút sự chú ý trong câu 'Xin lỗi, tôi có thể hỏi bạn một câu không?'. Các từ này không chỉ thu hút sự chú ý mà còn thể hiện sự lịch sự trong giao tiếp.

III. Hành vi ngôn ngữ thu hút sự chú ý và lịch sự trong giao tiếp

Hành vi ngôn ngữ thu hút sự chú ý có mối quan hệ chặt chẽ với văn hóa lịch sự trong giao tiếp của người Việt. Việc sử dụng các từ hô hiệu như 'thưa', 'bẩm' không chỉ thu hút sự chú ý mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với người nghe. Ví dụ, câu 'Thưa cô, em có câu hỏi' không chỉ thu hút sự chú ý của cô giáo mà còn thể hiện sự lịch sự của học sinh. Hành vi này cũng có thể trở nên bất lịch sự nếu sử dụng sai cách, chẳng hạn như sử dụng từ 'này' một cách thiếu tôn trọng.

3.1. Lịch sự trong giao tiếp

Lịch sự là một yếu tố quan trọng trong giao tiếp của người Việt, đặc biệt khi sử dụng hành vi thu hút sự chú ý. Các từ hô hiệu như 'thưa', 'bẩm' thường được sử dụng để thể hiện sự tôn trọng. Ví dụ, câu 'Thưa cô, em có câu hỏi' không chỉ thu hút sự chú ý mà còn thể hiện sự lịch sự của học sinh. Việc sử dụng các từ này phù hợp với ngữ cảnh giao tiếp là điều cần thiết để đạt hiệu quả giao tiếp cao.

3.2. Hành vi bất lịch sự

Hành vi bất lịch sự có thể xảy ra khi sử dụng hành vi thu hút sự chú ý một cách thiếu tôn trọng. Ví dụ, sử dụng từ 'này' một cách thô lỗ trong câu 'Này, mày có thời gian không?' có thể gây khó chịu cho người nghe. Hành vi này không chỉ không thu hút được sự chú ý mà còn làm giảm hiệu quả giao tiếp. Do đó, việc sử dụng hành vi thu hút sự chú ý cần phải phù hợp với ngữ cảnh và văn hóa giao tiếp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giao tiếp hàng ngày, hành vi ngôn ngữ thu hút sự chú ý đóng vai trò quan trọng trong việc mở đầu và duy trì cuộc hội thoại. Theo ước tính, hành vi này xuất hiện phổ biến trong mọi tình huống giao tiếp, từ lời ăn tiếng nói thường nhật đến các tác phẩm văn học. Tuy nhiên, nghiên cứu chuyên sâu về hành vi ngôn ngữ thu hút sự chú ý trong tiếng Việt vẫn còn hạn chế, đặc biệt là về mối liên hệ giữa hành vi này và yếu tố lịch sự trong văn hóa giao tiếp của người Việt.

Mục tiêu của luận văn là xác định biểu thức ngữ vi đặc trưng cho hành vi thu hút sự chú ý, phân tích các thành tố cấu thành và vai trò của chúng, đồng thời xem xét vấn đề lịch sự trong quá trình sử dụng hành vi này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các đoạn hội thoại trong tác phẩm văn học và giao tiếp hàng ngày tại Việt Nam, trong khoảng thời gian từ trước cách mạng tháng Tám đến hiện đại, nhằm phản ánh sự biến đổi và đặc trưng văn hóa giao tiếp.

Nghiên cứu có ý nghĩa lý luận trong việc làm sáng tỏ hành vi ngôn ngữ thu hút sự chú ý dưới góc nhìn ngữ dụng học, đồng thời hỗ trợ thực tiễn trong việc nâng cao hiệu quả giao tiếp và giảng dạy ngôn ngữ. Các số liệu thống kê từ các tác phẩm văn học cho thấy hành vi thu hút sự chú ý chiếm tỷ lệ cao trong các cặp thoại mở đầu, góp phần tạo nên sự chuẩn bị tâm lý cho người nghe và định hướng nội dung giao tiếp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý thuyết hành vi ngôn ngữ của J.L Austin và John Searle, trong đó Austin phân biệt ba loại hành vi ngôn ngữ: hành vi tạo lời (acte locutoire), hành vi ở lời (acte illocutoire) và hành vi mượn lời (acte perlocutoire). Đặc biệt, hành vi ở lời được xem là trung tâm nghiên cứu vì nó thể hiện hiệu lực giao tiếp trực tiếp của phát ngôn.

Searle phát triển phân loại hành vi ngôn ngữ thành năm nhóm chính dựa trên tiêu chí đích ở lời, trạng thái tâm lý và hướng khớp ghép giữa lời và hiện thực: điều khiển (directives), cam kết (commissives), biểu cảm (expressives), tái hiện (representatives) và tuyên bố (declarations). Hành vi thu hút sự chú ý thuộc nhóm điều khiển và biểu cảm, thể hiện mong muốn người nghe chú ý hoặc bày tỏ trạng thái tâm lý của người nói.

Ngoài ra, luận văn áp dụng lý thuyết hội thoại để phân tích cấu trúc cặp thoại, tham thoại và lượt lời, đồng thời chú trọng đến vai trò của biểu thức ngữ vi – các công thức ngôn ngữ đặc trưng cho hành vi thu hút sự chú ý. Yếu tố phi ngôn ngữ như cử chỉ, ánh mắt, ngữ điệu cũng được xem xét như thành phần bổ trợ quan trọng trong giao tiếp.

Các khái niệm chính bao gồm: hành vi ngôn ngữ trực tiếp và gián tiếp, biểu thức ngữ vi, động từ ngữ vi, lời ướm trước, và tín hiệu phi ngôn ngữ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp để khảo sát các đoạn hội thoại chứa hành vi thu hút sự chú ý trong các tác phẩm văn học tiêu biểu của nhiều giai đoạn lịch sử, đồng thời thu thập dữ liệu từ giao tiếp hàng ngày. Cỡ mẫu gồm khoảng vài trăm đoạn hội thoại được chọn lọc theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất nhằm đảm bảo tính đại diện cho các kiểu hành vi khác nhau.

Phương pháp thống kê được áp dụng để đếm tần suất xuất hiện các biểu thức ngữ vi và phân loại hành vi thu hút sự chú ý theo các nhóm từ loại và cấu trúc ngữ pháp. Kết quả thống kê được trình bày dưới dạng bảng và biểu đồ để minh họa sự phân bố và tần suất sử dụng.

Phương pháp hệ thống hóa giúp tổng hợp các đặc trưng, phân loại hành vi và mối quan hệ giữa hành vi thu hút sự chú ý với yếu tố lịch sự trong văn hóa giao tiếp người Việt. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2018 đến 2019, bao gồm giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc trưng từ loại của hành vi thu hút sự chú ý: Các từ dùng để thu hút sự chú ý chủ yếu thuộc các loại đại từ, trợ từ, thán từ, động từ và danh từ. Ví dụ, từ “này”, “ơi”, “ê”, “đâu”, “ạ” thường được sử dụng phổ biến. Khoảng 70% biểu thức thu hút sự chú ý trong mẫu nghiên cứu là các từ độc lập hoặc kết hợp với danh từ chỉ ngôi đối.

2. Cấu trúc ngữ pháp đặc trưng: Hành vi thu hút sự chú ý thường được biểu hiện qua câu đặc biệt không có chủ ngữ hoặc vị ngữ rõ ràng, ví dụ như câu đơn từ một từ hoặc cụm từ như “Lan!”, “Bác sĩ!”, “Này em ơi!”. Khoảng 85% các phát ngôn thu hút sự chú ý trong dữ liệu là câu đặc biệt hoặc câu dưới bậc.

3. Phân loại hành vi thu hút sự chú ý theo biểu thức ngữ vi: Có thể chia thành hai nhóm chính: (i) các từ hô hiệu như “thưa”, “bẩm”, “trình”, “báo cáo” thường dùng trong các mối quan hệ phân cấp xã hội, chiếm khoảng 15% tổng số biểu thức; (ii) các từ giao hiệu như “này”, “ơi”, “ê”, “đâu” mang sắc thái trung hòa hoặc thân mật, chiếm khoảng 60%.

4. Mối quan hệ giữa hành vi thu hút sự chú ý và lịch sự: Từ “xin lỗi” được sử dụng như một tín hiệu thu hút sự chú ý mang tính lịch sự cao, thể hiện sự tôn trọng người nghe. Các từ hô hiệu như “bẩm”, “trình” phản ánh văn hóa phân cấp và lịch sự trong giao tiếp truyền thống. Trong khi đó, các từ như “ê”, “này” có thể mang sắc thái bất lịch sự hoặc thân mật tùy ngữ cảnh.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự đa dạng trong hành vi thu hút sự chú ý xuất phát từ đặc điểm ngôn ngữ tiếng Việt và văn hóa giao tiếp người Việt, nơi mà sự phân cấp xã hội và mối quan hệ cá nhân được thể hiện rõ qua ngôn ngữ. So với các nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở mức độ sơ lược, luận văn đã đi sâu phân tích chi tiết các biểu thức ngữ vi và mối liên hệ với yếu tố lịch sự.

Kết quả thống kê và phân tích cho thấy biểu đồ tần suất các từ hô hiệu giảm dần theo thời gian, phản ánh sự bình đẳng hóa trong xã hội hiện đại. Bảng phân loại từ loại và cấu trúc câu minh họa rõ ràng sự đa dạng và tính linh hoạt của hành vi thu hút sự chú ý trong tiếng Việt.

Việc kết hợp yếu tố phi ngôn ngữ như cử chỉ, ánh mắt cùng với phát ngôn giúp tăng hiệu quả thu hút sự chú ý và làm rõ sắc thái lịch sự hay bất lịch sự. Điều này phù hợp với các nghiên cứu về ngôn ngữ giao tiếp đa phương tiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo về hành vi ngôn ngữ thu hút sự chú ý trong giảng dạy tiếng Việt: Đưa nội dung về biểu thức ngữ vi và cách sử dụng hành vi thu hút sự chú ý vào chương trình đào tạo ngôn ngữ và giao tiếp, nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng giao tiếp cho học viên trong vòng 1-2 năm tới.

2. Phát triển tài liệu hướng dẫn sử dụng hành vi thu hút sự chú ý phù hợp với từng đối tượng giao tiếp: Soạn thảo các cẩm nang, tài liệu tham khảo cho người làm công tác truyền thông, giáo viên, nhân viên dịch vụ khách hàng để sử dụng hành vi thu hút sự chú ý một cách hiệu quả và lịch sự trong vòng 6 tháng.

3. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa hành vi thu hút sự chú ý và văn hóa giao tiếp trong các vùng miền khác nhau: Thực hiện các khảo sát bổ sung tại các địa phương nhằm phát hiện sự khác biệt và đề xuất điều chỉnh phù hợp, dự kiến trong 1 năm.

4. Ứng dụng công nghệ trong việc phân tích và nhận diện hành vi thu hút sự chú ý trong giao tiếp số: Phát triển phần mềm hỗ trợ nhận diện biểu thức ngữ vi trong các cuộc hội thoại trực tuyến, giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp trong môi trường số, triển khai trong 2 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Ngữ dụng học: Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và phân tích chi tiết về hành vi ngôn ngữ thu hút sự chú ý, hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu.

2. Nhà nghiên cứu văn hóa giao tiếp và xã hội học: Các phân tích về mối liên hệ giữa hành vi thu hút sự chú ý và yếu tố lịch sự trong văn hóa Việt Nam giúp hiểu rõ hơn về đặc trưng giao tiếp của người Việt.

3. Người làm công tác truyền thông, quan hệ công chúng và dịch vụ khách hàng: Tài liệu giúp nâng cao kỹ năng giao tiếp, sử dụng ngôn ngữ thu hút sự chú ý một cách hiệu quả và phù hợp với từng đối tượng khách hàng.

4. Nhà phát triển phần mềm và công nghệ ngôn ngữ: Cung cấp dữ liệu và mô hình phân loại hành vi ngôn ngữ để ứng dụng trong các hệ thống nhận diện giọng nói, chatbot và trợ lý ảo.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi ngôn ngữ thu hút sự chú ý là gì?
   Hành vi này là việc sử dụng ngôn ngữ để tập trung sự chú ý của người nghe, thường xuất hiện ở đầu cuộc hội thoại nhằm chuẩn bị cho sự tương tác tiếp theo. Ví dụ: “Lan!”, “Bác sĩ!”, “Này em ơi!”.

2. Các từ loại nào thường dùng để thu hút sự chú ý?
   Chủ yếu là đại từ, trợ từ, thán từ, động từ và danh từ. Các từ như “này”, “ơi”, “ê”, “đâu”, “ạ” thường được dùng phổ biến trong các biểu thức thu hút sự chú ý.

3. Hành vi thu hút sự chú ý có liên quan thế nào đến lịch sự trong giao tiếp?
   Một số từ như “xin lỗi”, “thưa”, “bẩm” thể hiện sự lịch sự và tôn trọng trong giao tiếp, trong khi các từ như “ê”, “này” có thể mang sắc thái thân mật hoặc bất lịch sự tùy ngữ cảnh.

4. Làm thế nào để nhận biết hành vi thu hút sự chú ý trong giao tiếp?
   Dựa vào biểu thức ngữ vi đặc trưng, vị trí từ trong câu (thường đứng đầu phát ngôn), ngữ điệu và yếu tố phi ngôn ngữ như cử chỉ, ánh mắt. Ví dụ, câu “Thưa bà, con so” thể hiện hành vi thu hút sự chú ý lịch sự.

5. Tại sao nghiên cứu hành vi thu hút sự chú ý lại quan trọng?
   Nghiên cứu giúp hiểu rõ cách thức giao tiếp hiệu quả, nâng cao kỹ năng sử dụng ngôn ngữ phù hợp với văn hóa và hoàn cảnh, đồng thời hỗ trợ giảng dạy và phát triển công nghệ ngôn ngữ.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và phân tích chi tiết hành vi ngôn ngữ thu hút sự chú ý trong tiếng Việt, làm rõ đặc trưng từ loại, cấu trúc ngữ pháp và biểu thức ngữ vi.
• Phân tích mối quan hệ giữa hành vi thu hút sự chú ý và yếu tố lịch sự trong văn hóa giao tiếp người Việt, góp phần làm sáng tỏ các sắc thái giao tiếp đa dạng.
• Kết quả nghiên cứu có giá trị lý luận và thực tiễn, hỗ trợ giảng dạy, nâng cao kỹ năng giao tiếp và phát triển công nghệ ngôn ngữ.
• Đề xuất các giải pháp đào tạo, phát triển tài liệu và nghiên cứu bổ sung nhằm ứng dụng hiệu quả trong thực tế.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu và thực hành ngôn ngữ tiếp tục khai thác sâu hơn về hành vi ngôn ngữ trong các bối cảnh giao tiếp khác nhau.

Hành động tiếp theo là áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy và thực tiễn giao tiếp, đồng thời mở rộng nghiên cứu tại các vùng miền và môi trường giao tiếp số. Độc giả và các chuyên gia được mời tham khảo và đóng góp ý kiến để hoàn thiện hơn nữa lĩnh vực này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 LÝ THUYẾT VỀ HÀNH VI NGÔN NGỮ 1.1 Hành vi ngôn ngữ Trong đời sống hằng ngày con người thực hiện nhiều hành động (hành vi) khác nhau, được chia ra làm hai loại cơ bản là hành động vật lí như: đi, đứng, quét nhà, nấu nướng, viết, đóng bàn,.Và hành động tinh thần như: suy nghĩ, tư duy, lo lắng,. Trong số các hành động của con người có một loại hành động đặc biệt được thực hiện nhờ phương tiện là ngôn ngữ, đó là hành động ngôn ngữ (hành vi ngôn ngữ, hành động nói). Năm 1955, tai trường đại học tổng hợp Harvard Mĩ J.L Austin, nhà triết học người Anh đã trình bày 12 chuyên đề.

Nói về vấn đề hành động bằng lời nói như thế nào. Đến năm 1962, các chuyên đề này được tập hợp lại và xuất bản thành sách với nhan đề How to do things with words. Có thể xem công trình của J.L Austin là nền tảng cho việc nghiên cứu và phát triển hành vi ngôn ngữ. Không giống với các nhà lôgic và nhà ngôn ngữ học cùng thời chỉ quan tâm đến những câu khảo nghiệm xem chúng là đối tượng nghiên cứu cơ bản, với việc đánh giá về mặt ngữ nghĩa của câu theo tiêu chuẩn lôgic đúng – sai.L Austin nhận thấy có những phát ngôn khác, mặc dù rất giống với phát ngôn khảo nghiệm (constatifs) về mặt hình thức nhưng không thể đánh giá nội dụng theo tiêu chuẩn đúng – sai lôgic.

Ví dụ: Trời ơi! Bây giờ là mấy giờ rồi? Tôi cá với anh là Việt Nam sẽ vô địch! Theo tiêu chuẩn lôgic đúng – sai chúng được xem là những câu giả – khẳng định hoặc những câu vô nghĩa.L Austin cho rằng những phát ngôn này không phải là phát ngôn giả – khẳng định, cũng không vô nghĩa. e 8 Những phát ngôn này được phát ngôn ra nhằm làm một việc gì đó như để hỏi, để bộc lộ cảm xúc, để cá cược. của người nói.L Austin gọi những phát ngôn như vậy là phát ngôn ngữ vi (performatives, performatifs). Phát ngôn ngữ vi là những phát ngôn mà khi chúng ta nói chúng ra cũng chính là chúng ta đang thực hiện việc được biểu thị trong phát ngôn.

Nhờ phân biệt phát ngôn khảo nghiệm và phát ngôn ngữ vi, J.L Austin đã phát hiện ra bản chất hành động của ngôn ngữ. Khi chúng ta nói năng là chúng ta hành động, Chúng ta thực hiện một loại hành động đặc biệt bằng một phương tiện đặc biệt đó là ngôn ngữ.L Austin, hành vi ngôn ngữ có ba loại lớn (Theo cách dịch của tác giả Đỗ Hữu Châu): hành vi tạo lời (acte locutoire), hành vi mượn lời (acte perlocutoire), hành vi ở lời (acte illocutoire). Hành vi tạo lời (acte locutoire): là hành vi sử dụng các yếu tố của ngôn ngữ như ngữ âm, từ, các kiểu kết hợp từ thành câu. để tạo ra một phát ngôn về hình thức và nội dung [8, tr.

Để thực hiện các hành vi tạo lời thì bản thân người nói phải nắm chắc được hình thức và ý nghĩa của các yếu tố của ngôn ngữ (từ vựng, cú pháp). Hành vi mượn lời (acte perlocutoire): là những hành vi mượn phương tiện ngôn ngữ, nói đúng hơn là mượn các phát ngôn để gây ra một hiệu quả ngoài ngôn ngữ nào đó ở người nghe, người nhận hoặc ở chính người nói [8, tr. Sẽ có rất nhiều hiệu quả khác nhau ở các nhân vật giao tiếp khác nhau. Vì hiệu quả giao tiếp còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, đặc điểm của từng nhân vật giao tiếp như: nghề nghiệp, tâm lí, quê quán, xã hội,.Nên hiệu quả của hành vi mượn lời là không thể tính hết được.

Ví dụ: Khi nghe dự báo thời tiết “ngày mai sẽ có mưa to”. Người đi làm bằng xe máy và ở xa cơ quan sẽ có thái độ không vui. Còn người ở gần cơ quan và đi làm bằng xe ô tô có thể sẽ cảm thấy vui vì cuối cùng trời cũng đã e 9 dễ chịu hơn. Người nông dân sẽ cảm thấy hạnh phúc vì vụ mùa bao ngày khô hạn cuối cùng cũng đã được tưới tắm.

Nhưng các bác thợ xây sẽ cảm thấy rất bực tức vì sẽ không thể làm việc vì trời mưa. Hành vi ở lời (acte illocutoire): Là những hành vi người nói thực hiện ngay khi nói năng. Hiệu lực của chúng là những hiệu quả thuộc ngôn ngữ, có nghĩa là chúng gây ra một phản ứng ngôn ngữ tương ứng với chúng ở người nhận [8, tr. Trong hoạt động giao tiếp bình thường, các phát ngôn kế tiếp nhau của các nhân vật giao tiếp không chỉ liên kết với nhau về nội dung giao tiếp mà còn phải liên kết với nhau về hành vi ở lời.

Trong quá trình giao tiếp các nhân vật giao tiếp luân phiên thực hiện các hành vi ở lời. Chuỗi các hành vi ở lời trong giao tiếp có tính quy ước mà quy tắc vận hành của chúng được mọi người trong cộng đồng ngôn ngữ chấp nhận và tuân theo. Ví dụ: Hành động hỏi, yêu cầu hay ra lệnh sẽ đòi hỏi một hành động nào đó được thực hiện. Nếu người nghe không thực hiện sẽ bị coi là thiếu lịch sự, nó trở thành một nguyên tắc giao tiếp bất thành văn trong công đồng xã hội.

SP1: Mấy giờ rồi Lan? SP2: Tám giờ rồi. Ducrot, hành vi ở lời khác với hành vi tạo lời và hành vi mượn lời ở chỗ “Chúng ta có thể thay đổi tư cách pháp nhân của người đối thoại. Chúng đặt người nói và người nghe vào nghĩa vụ và quyền lợi mới so với tình trạng của họ trước khi thực hiện hành vi ở lời đó” [8, tr. 90] Ví dụ, khi ra lệnh cho ai đó, chúng ta phải chịu trách nhiệm về các lệnh của mình và đặt ngay người nghe vào tình trạng phải thực hiện (hay không thực hiện, nếu không thực hiện thì ít ra là cảm thấy áy náy) lệnh của chúng ta.

Việc phát hiện ra hành vi ở lời là một thành tựu mới, một đóng góp vô cùng quan trọng của J.L Austin trong việc nghiên cứu ngôn ngữ theo chức năng giao tiếp. Khác với hành vi mượn lời, hành vi ở lời có tính quy ước và có thể chế dù những quy ước và thể chế của chúng không hiển ngôn mà quy e 10 tắc vận hành chúng được mọi người trong cộng đồng ngôn ngữ tuân theo một cách không tự giác. Vì vậy, nắm được ngôn ngữ, chúng ta không chỉ nắm được âm, từ ngữ, câu. mà còn nắm được quy tắc điều khiển hành vi ở lời của ngôn ngữ đó.

Chính là chúng ta nắm được các quy tắc để có thể thực hiện các hành vi như chào, mời, hứa, hỏi, xin,. phù hợp với ngữ cảnh, đúng lúc, đúng chỗ để hành vi nói ra đạt hiệu quả cao nhất.2 Phân loại hành vi ngôn ngữ Các hành vi ngôn ngữ được thực hiện trong thực tiễn giao tiếp vô cùng phong phú và đa dạng. Việc phân loại các hành vi ngôn ngữ trong truyền thống nghiên cứu ngữ dụng học gặp không ít khó khăn, có nhiều nhà nghiên cứu cho rằng không thể phân loại được các hành vi ngôn ngữ. Hiện nay vẫn chưa đi đến được thống nhất trong việc phân loại các hành vi ngôn ngữ, vẫn còn tồn tại rất nhiều cách phân loại khác nhau.

Trong đó có hai cách phân loại tiêu biểu và có phần đầy đủ nhất, là cách phân loại của Austin và Searle. Trong luận văn này chúng tôi chọn cách phân loại của Austin và Searle làm cơ sở nghiên cứu.L Austin, Wittgenstein đã nói tới các hành vi ngôn ngữ với thuật ngữ trò chơi ngôn ngữ. Ông đã liệt kê hàng loạt hành vi ngôn ngữ nhưng ông lại cho rằng không thể phân loại được chúng. Dựa vào sự liệt kê các hành vi ngôn ngữ của Wittgenstein, Austin đã thử nghiệm thực hiện việc phân loại các hành vi ngôn ngữ.

Và đã phân các hành vi ngôn ngữ ra thành 5 phạm trù: + Phán xử (verditives): Đây là những hành vi đưa ra những lời phán xét, đánh giá về một sự kiện hoặc một giá trị dựa trên nhưng chứng cớ hiển nhiên hoặc những lí lẽ vững chắc như: phân tích, đánh giá, phân loại, nêu đặc điểm, miêu tả,. + Hành xử (exercitives): Đây là những hành vi đưa ra những quyết định thuận lời hay chống lại một chuỗi hành động nào đó như: van xin, giới thiệu, ra lệnh, chỉ huy, khuyến cáo, đặt hàng, khẩn cầu, biện hộ, đặt tên, cảnh cáo,. e 11 + Cam kết (commissives): Là những hành vi ràng buộc người nói vào một chuỗi những hành động nhất định như: đảm bảo, thề nguyền, hứa hẹn, giao ước,. + Trình bày (expositives): Là những hành vi dùng để trình bày các quan niệm, dẫn dắt lập luận, giải thích cách dùng các từ như: phủ định, khẳng định, nhân nhượng, phản bác, trả lời, chối, báo cáo,.

+ Ứng xử (behabitives): Đây là những hành vi phản ứng cách xử sự của người khác, đối với các sự kiện có liên quan, chúng cũng là cách biểu hiện thái độ đối với các hành vi hay số phận của người khác: cảm ơn, xin lỗi, khen ngợi, chào mừng, thách thức, phê phán, ban phước, nguyền rủa, nghi ngờ,. Bảng phân loại của Austin về cơ bản là phân loại từ vựng các động từ ngữ vi. Nhưng chính Austin lại nhận thấy rằng bảng phân loại của mình còn nhiều thiếu sót, chưa được hoàn thiện. Tiếp sau Austin cũng có rất nhiều nhà nghiên cứu khác đi theo hướng phân loại của ông như Vendler (1972), Ballmer và Brennenstuhl (1981) hay Weirzbicka (1987).

Các nhà nghiên cứu này đã kế thừa và bổ sung vào bảng phân loại của Austin, Vendler đã thêm hai phạm trù mới đó là phạm trù thao tác và phạm trù nghi vấn, Ballmer và Brennenstuhl đã tập hợp 4.800 động từ nói năng chia thành 600 nhóm thuộc 24 kiểu phân phối trong 8 phạm trù, Weirzbicka đã dùng ngôn ngữ ngữ nghĩa do chính mình tạo nên để giải nghĩa 270 động từ nói năng sau đó quy chúng về 37 nhóm. Đến Searle, ông đã chỉ ra được những hạn chế trong phân loại các động từ ngữ vi của Austin. Searle cho rằng Austin vì không định ra các tiêu chí phân loại nên dẫn đến kết quả phân loại có khi dẫm đạp lên nhau. Ông cho rằng trước tiên cần phải đi phân loại các hành vi ở lời chứ không phải phân loại các động từ gọi tên chúng.

Searle đã đưa ra 12 điểm khác biệt giữa các hành vi ngôn ngữ dùng làm tiêu chí phân loại như sau: e 12 + Đích ở lời (the point of the illocution): một miêu tả phải hướng tới sự cung cấp một sự diễn biến sự vật vốn có của nó. + Hướng khớp ghép lời với hiện thực mà lời đề cập đến (direction of fit). + Trạng thái tâm lí thể hiện (expressed psychological states).