Luận văn thạc sĩ: Đặc điểm từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII của Đảng Cộng sản Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích đặc điểm từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII của Đảng Cộng sản Việt Nam, làm rõ vai trò ngôn ngữ trong văn bản chính trị.

• Tác giả: Đào Trúc Hạnh
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Phương Lâm
• Trường học: Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Đặc điểm của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII của Đảng Cộng sản Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Tiếp xúc ngôn ngữ Hán-Việt
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM VỀ NGUỒN GỐC VÀ ĐẶC ĐIỂM NGỮ PHÁP CỦA TỪ HÁN VIỆT TRONG VĂN KIỆN ĐẠI HỘI ĐẢNG
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ ĐẶC ĐIỂM VỀ PHONG CÁCH CỦA TỪ HÁN VIỆT TRONG VĂN KIỆN ĐẠI HỘI ĐẢNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII

Đặc điểm từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII của Đảng Cộng sản Việt Nam được phân tích dựa trên các khía cạnh ngữ nghĩa, ngữ pháp và phong cách. Từ Hán Việt chiếm tỷ lệ lớn trong văn bản hành chính, đặc biệt là các văn kiện chính trị, thể hiện sự ảnh hưởng sâu sắc của tiếng Hán đối với tiếng Việt. Các từ này không chỉ mang tính chất trang trọng mà còn có khả năng biểu đạt chính xác các khái niệm phức tạp. Văn kiện Đại hội XII sử dụng từ Hán Việt một cách có hệ thống, phản ánh tư tưởng và đường lối của Đảng.

1.1. Nguồn gốc từ Hán Việt

Nguồn gốc của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII được xác định qua quá trình tiếp xúc ngôn ngữ Hán-Việt kéo dài hàng nghìn năm. Các từ này được vay mượn từ tiếng Hán và đã trở thành một phần không thể thiếu trong tiếng Việt. Quá trình này diễn ra qua nhiều giai đoạn, từ thời kỳ Bắc thuộc đến thời kỳ hiện đại, với sự ảnh hưởng của các yếu tố chính trị, kinh tế và văn hóa. Từ Hán Việt trong văn kiện Đảng thường mang tính chất trang trọng và chính xác, phù hợp với văn phong hành chính.

1.2. Đặc điểm ngữ pháp

Đặc điểm ngữ pháp của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII được thể hiện qua cấu trúc từ và từ loại. Các từ Hán Việt thường là từ ghép, có cấu tạo chặt chẽ và mang tính chất biểu đạt cao. Từ loại chủ yếu là danh từ, động từ và tính từ, phù hợp với nội dung chính trị và hành chính. Việc sử dụng từ Hán Việt trong văn kiện Đảng không chỉ tăng tính trang trọng mà còn giúp diễn đạt các khái niệm phức tạp một cách chính xác.

II. Ngữ nghĩa và phong cách từ Hán Việt

Ngữ nghĩa và phong cách của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII được phân tích dựa trên các trường nghĩa và quan hệ ngữ nghĩa giữa các thành tố cấu tạo từ. Các từ Hán Việt thường có nghĩa rộng và được sử dụng linh hoạt trong các ngữ cảnh khác nhau. Phong cách của từ Hán Việt trong văn kiện Đảng mang tính chất hành chính, nghiêm túc và trang trọng, phù hợp với tính chất của văn bản chính trị.

2.1. Trường nghĩa và biến đổi nghĩa

Trường nghĩa của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII được xác định qua các mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các thành tố cấu tạo từ. Các từ này thường có xu hướng mở rộng hoặc thu hẹp nghĩa tùy theo ngữ cảnh sử dụng. Việc biến đổi nghĩa của từ Hán Việt phản ánh sự linh hoạt trong việc sử dụng ngôn ngữ, giúp diễn đạt các khái niệm chính trị một cách chính xác và hiệu quả.

2.2. Phong cách văn bản hành chính

Phong cách của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII mang đậm tính chất hành chính và nghiêm túc. Các từ này được sử dụng để tạo nên sự trang trọng và chính xác trong văn bản, phù hợp với tính chất của văn kiện chính trị. Phong cách văn bản hành chính đòi hỏi sự rõ ràng, mạch lạc và chính xác, và từ Hán Việt đáp ứng được những yêu cầu này một cách hiệu quả.

III. Vai trò và ứng dụng của từ Hán Việt

Vai trò của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII không chỉ dừng lại ở việc diễn đạt ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc truyền tải tư tưởng và đường lối của Đảng. Các từ này giúp tăng tính thuyết phục và trang trọng của văn bản, đồng thời phản ánh sự ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Hán trong tiếng Việt. Ứng dụng của từ Hán Việt trong văn kiện Đảng cũng có thể được áp dụng trong việc giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ học.

3.1. Vai trò trong truyền tải tư tưởng

Vai trò của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII được thể hiện qua việc truyền tải các tư tưởng và đường lối của Đảng một cách chính xác và hiệu quả. Các từ này giúp tăng tính thuyết phục và trang trọng của văn bản, đồng thời phản ánh sự ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Hán trong tiếng Việt. Việc sử dụng từ Hán Việt cũng góp phần vào việc xây dựng hình ảnh chuyên nghiệp và uy tín của Đảng.

3.2. Ứng dụng trong giảng dạy và nghiên cứu

Ứng dụng của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII không chỉ dừng lại ở việc sử dụng trong văn bản chính trị mà còn có thể được áp dụng trong việc giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ học. Các kết quả nghiên cứu về từ Hán Việt có thể được sử dụng để nâng cao hiểu biết về ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, đồng thời góp phần vào việc phát triển các phương pháp giảng dạy ngôn ngữ hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiếng Việt là một ngôn ngữ có lịch sử tiếp xúc lâu dài với tiếng Hán, dẫn đến việc từ Hán Việt chiếm khoảng 70% vốn từ vựng tiếng Việt hiện đại. Đặc biệt, trong các văn bản hành chính, chính trị như văn kiện Đại hội Đảng, từ Hán Việt giữ vai trò quan trọng với tỷ lệ sử dụng lên đến khoảng 60%. Luận văn tập trung nghiên cứu đặc điểm của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII của Đảng Cộng sản Việt Nam, được biên soạn và xuất bản năm 2016, nhằm làm rõ các khía cạnh về nguồn gốc, cấu tạo ngữ pháp, ngữ nghĩa và phong cách của từ Hán Việt trong bối cảnh chính trị - xã hội hiện đại.

Mục tiêu nghiên cứu là khảo sát và phân tích toàn diện từ Hán Việt trong 8 văn bản chính của Đại hội XII, bao gồm diễn văn khai mạc, báo cáo chính trị, nghị quyết và các báo cáo tổng kết, với tổng số 868 từ Hán Việt được thống kê. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào văn kiện Đại hội XII, được xem là tài liệu quan trọng phản ánh tư tưởng, đường lối và chính sách của Đảng trong giai đoạn 2016-2020. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần làm sáng tỏ vai trò của từ Hán Việt trong văn bản hành chính chính luận mà còn hỗ trợ việc giảng dạy và soạn thảo văn bản trong các cơ quan Đảng.

Tỷ lệ sử dụng từ Hán Việt trong các văn bản dao động từ 58,5% đến 63,4%, cho thấy sự ổn định và phổ biến của loại từ này trong phong cách hành chính công vụ. Việc nghiên cứu này giúp làm rõ mối quan hệ tương tác giữa ngôn ngữ và xã hội, chính trị, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho các hoạt động ngôn ngữ trong lĩnh vực chính trị - hành chính.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về tiếp xúc ngôn ngữ, từ vựng học và ngữ pháp tiếng Việt, đặc biệt tập trung vào các khái niệm về từ Hán Việt. Tiếp xúc ngôn ngữ Hán - Việt được xem là quá trình lịch sử kéo dài gần 2000 năm, với bốn giai đoạn chính từ đầu Công nguyên đến thế kỷ XX, theo phân chia của Lương Văn Kế. Lý thuyết về cách đọc Hán Việt, được phát triển từ hệ thống ngữ âm tiếng Hán đời Đường, là cơ sở để xác định phạm vi và đặc điểm của từ Hán Việt.

Khung lý thuyết còn bao gồm phân loại từ Hán Việt theo nguồn gốc (mượn từ tiếng Hán, tiếng Nhật và từ Hán Việt Việt tạo), cấu tạo từ (từ đơn, từ ghép đẳng lập, từ ghép chính phụ, từ láy), và từ loại (danh từ, động từ, tính từ, hư từ). Ngoài ra, luận văn áp dụng lý thuyết phong cách ngôn ngữ để phân tích vai trò và sắc thái biểu cảm của từ Hán Việt trong văn kiện chính trị.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là 8 văn bản trong cuốn Văn kiện Đại hội XII của Đảng Cộng sản Việt Nam, xuất bản năm 2016, với tổng dung lượng 448 trang. Cỡ mẫu gồm 868 từ Hán Việt được thống kê và phân loại chi tiết.

Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Phương pháp thống kê: Thống kê số lượng và tần suất hoạt động của từ Hán Việt trong từng văn bản, phân loại theo nguồn gốc, cấu tạo và từ loại.
• Phương pháp miêu tả: Phân tích đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa và phong cách của từ Hán Việt dựa trên dữ liệu thu thập.
• Thủ pháp so sánh: Đối chiếu các đặc điểm của từ Hán Việt trong văn kiện với các nghiên cứu trước đây và các loại từ khác trong tiếng Việt.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong quá trình học tập tại Trường Đại học Hải Phòng, với việc thu thập, xử lý dữ liệu và phân tích từ năm 2017 đến 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ sử dụng từ Hán Việt cao và ổn định: Trong toàn bộ văn kiện, tỷ lệ từ Hán Việt chiếm trung bình 60,9%, dao động từ 58,5% đến 63,4% tùy từng văn bản. Ví dụ, Báo cáo chính trị có 39.599 lượt từ, trong đó 23.599 lượt là từ Hán Việt, chiếm 59,2%.

2. Nguồn gốc đa dạng của từ Hán Việt: Trong 868 từ Hán Việt được khảo sát, khoảng 80% là mượn nguyên từ tiếng Hán, 20% là từ Hán Việt Việt tạo, và đáng chú ý, từ Hán Việt gốc Nhật chiếm tới 56% tổng số từ, phản ánh sự ảnh hưởng của tiếng Nhật trong việc tạo lập thuật ngữ hiện đại.

3. Đặc điểm cấu tạo từ: Từ Hán Việt chủ yếu là từ phức, trong đó từ ghép chính phụ chiếm 92,9%, từ ghép đẳng lập chiếm 7,1%, và từ láy rất ít xuất hiện. Từ đơn tiết chiếm tỷ lệ thấp, chỉ khoảng 7%, còn lại là từ song tiết và đa tiết (87,2%).

4. Phân loại từ loại: Danh từ chiếm tỷ lệ cao nhất với 52,3%, tiếp theo là động từ 31,7% và tính từ 14,7%. Hư từ Hán Việt rất ít, chỉ chiếm 1,1%, phù hợp với đặc trưng phong cách hành chính công vụ.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ sử dụng từ Hán Việt cao trong văn kiện Đại hội XII phản ánh tính chính thống, trang trọng và tính khoa học của phong cách hành chính chính luận. Việc từ Hán Việt gốc Nhật chiếm tỷ lệ lớn cho thấy sự tiếp nhận và sáng tạo thuật ngữ hiện đại dựa trên mô hình Hán Việt, đáp ứng nhu cầu biểu đạt các khái niệm mới trong chính trị, kinh tế, khoa học và xã hội.

Đặc điểm cấu tạo từ ghép chính phụ chiếm ưu thế cho thấy sự phát triển linh hoạt của từ Hán Việt trong việc tạo lập các thuật ngữ phức tạp, phù hợp với nội dung chuyên môn cao của văn kiện. Sự ít xuất hiện của từ láy và hư từ cũng phù hợp với yêu cầu ngôn ngữ chính xác, súc tích trong văn bản hành chính.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này khẳng định vai trò không thể thay thế của từ Hán Việt trong hệ thống từ vựng tiếng Việt, đặc biệt trong các văn bản chính trị - hành chính. Biểu đồ phân bố từ loại và cấu tạo từ có thể minh họa rõ ràng sự áp đảo của danh từ và từ ghép chính phụ trong văn kiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và bồi dưỡng kiến thức về từ Hán Việt cho cán bộ soạn thảo văn bản Đảng nhằm nâng cao chất lượng và tính chính xác của văn bản hành chính, đặc biệt trong các nhiệm kỳ tiếp theo (thực hiện trong 1-2 năm, chủ thể: Ban Tuyên giáo Trung ương).

2. Phát triển tài liệu hướng dẫn sử dụng từ Hán Việt trong văn bản hành chính với các ví dụ minh họa cụ thể, giúp cán bộ các cấp dễ dàng áp dụng và tránh nhầm lẫn (thời gian 6 tháng, chủ thể: Viện Ngôn ngữ học phối hợp với Văn phòng Trung ương Đảng).

3. Khuyến khích nghiên cứu mở rộng về từ Hán Việt gốc Nhật và các thuật ngữ mới để cập nhật kịp thời các biến đổi ngôn ngữ trong bối cảnh hội nhập quốc tế (thời gian liên tục, chủ thể: các trường đại học và viện nghiên cứu ngôn ngữ).

4. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy các học phần về văn bản hành chính và chính luận tại các trường đại học, cao đẳng nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng từ Hán Việt cho sinh viên chuyên ngành ngôn ngữ và chính trị (thời gian 1 năm, chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ, công chức trong các cơ quan Đảng và Nhà nước: Nắm vững đặc điểm từ Hán Việt giúp soạn thảo văn bản chính xác, trang trọng, phù hợp với phong cách hành chính.

2. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Văn học Việt Nam: Tài liệu tham khảo quan trọng để hiểu sâu về từ vựng tiếng Việt, đặc biệt là từ Hán Việt trong văn bản chính luận.

3. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam: Cung cấp dữ liệu và phân tích chi tiết về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và xã hội chính trị, hỗ trợ các nghiên cứu tiếp theo.

4. Biên tập viên, nhà xuất bản chuyên về sách chính trị, hành chính: Giúp kiểm soát chất lượng ngôn ngữ, đảm bảo tính chuẩn mực và hiệu quả truyền đạt trong các ấn phẩm.

Câu hỏi thường gặp

1. Từ Hán Việt là gì và tại sao nó quan trọng trong văn kiện Đảng?
   Từ Hán Việt là các từ mượn từ tiếng Hán hoặc do người Việt tạo ra trên cơ sở yếu tố Hán Việt, chiếm khoảng 60% trong văn kiện Đảng. Chúng giúp biểu đạt chính xác, trang trọng các khái niệm chính trị, xã hội.

2. Tỷ lệ từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội XII là bao nhiêu?
   Tỷ lệ trung bình khoảng 60,9%, dao động từ 58,5% đến 63,4% tùy văn bản, cho thấy sự ổn định và phổ biến của loại từ này trong phong cách hành chính.

3. Nguồn gốc của từ Hán Việt trong văn kiện gồm những loại nào?
   Bao gồm từ mượn nguyên từ tiếng Hán (80%), từ Hán Việt Việt tạo (20%) và từ Hán Việt gốc Nhật chiếm 56% trong tổng số từ Hán Việt, phản ánh sự đa dạng nguồn gốc.

4. Phương thức cấu tạo từ Hán Việt phổ biến nhất là gì?
   Từ ghép chính phụ chiếm 92,9%, trong khi từ ghép đẳng lập và từ láy chiếm tỷ lệ rất nhỏ, phù hợp với tính chất chuyên môn và chính xác của văn bản hành chính.

5. Vai trò của từ Hán Việt trong phong cách hành chính chính luận là gì?
   Từ Hán Việt mang tính trang trọng, khoa học, trừu tượng và cô đọng, giúp văn bản chính luận thể hiện sự nghiêm túc, chính xác và dễ hiểu trong môi trường chính trị.

Kết luận

• Từ Hán Việt chiếm tỷ lệ cao và hoạt động ổn định trong văn kiện Đại hội XII, trung bình khoảng 60,9%.
• Nguồn gốc từ Hán Việt đa dạng, trong đó từ Hán Việt gốc Nhật chiếm tỷ lệ lớn nhất, phản ánh sự tiếp nhận thuật ngữ hiện đại.
• Đặc điểm cấu tạo từ chủ yếu là từ ghép chính phụ, từ đơn tiết ít xuất hiện, phù hợp với yêu cầu ngôn ngữ chính xác, trang trọng.
• Phân loại từ loại cho thấy danh từ chiếm ưu thế, tiếp theo là động từ và tính từ, hư từ rất ít dùng.
• Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ vai trò của từ Hán Việt trong văn bản hành chính chính luận, hỗ trợ công tác soạn thảo và giảng dạy.

Next steps: Triển khai các đề xuất đào tạo, biên soạn tài liệu hướng dẫn và mở rộng nghiên cứu về từ Hán Việt trong các văn bản chính trị khác.

Các cơ quan Đảng, nhà nghiên cứu và giảng viên cần phối hợp ứng dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao chất lượng ngôn ngữ trong văn bản hành chính và chính luận, góp phần phát triển ngôn ngữ Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lí luận của đề tài. Chương 2: Đặc điểm về nguồn gốc và đặc điểm ngữ pháp của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội Đảng. Chương 3: Đặc điểm ngữ nghĩa và đặc điểm về phong cách của từ Hán Việt trong văn kiện Đại hội Đảng. 7 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.

Tiếp xúc ngôn ngữ Hán-Việt Tác giả Hồ Lê [28] cho rằng : tiếp xúc ngôn ngữ là tổng thể các mối quan hệ giữa hai ngôn ngữ trong suốt một tiến trình lịch sử nhất định, thông qua vai trò của ngƣời song ngữ, ngƣời lƣỡng ngữ, bao gồm từ các quan hệ so sánh đối chiếu trong giai đoạn nhận thức- tiếp xúc đến các giai đoạn tác động- chịu tác động hoặc các quan hệ tƣơng tác giữa hai ngôn ngữ trong giai đoạn thực hành tiếp xúc giữa hai ngôn ngữ. Quá trình tiếp xúc ngôn ngữ văn hoá Hán-Việt là quá trình tiếp xúc lâu dài và sâu đậm nhất trong lịch sử nƣớc ta. Căn cứ vào các tài liệu lịch sử, các nhà nghiên cứu cho rằng ngôn ngữ Hán- Việt có quá trình tiếp xúc bắt đầu cách đây gần 2000 năm. Kết quả của quá trình tiếp xúc lâu dài ấy là trong tiếng Việt, cho đến tận ngày nay, vẫn đang tồn tại một số lƣợng rất lớn các từ Hán Việt.

Hệ thống các từ Hán Việt này đƣợc sử dụng rộng rãi trong mọi lĩnh vực của đời sống: từ kinh tế chính trị đến văn hóa, xã hội. Quá trình tiếp xúc ngôn ngữ dẫn đến vay mƣợn từ ngữ Hán vào tiếng Việt diễn ra vô cùng phức tạp. Việc mô tả và phân chia các giai đoạn tiếp xúc Hán Việt của các nhà nghiên cứu từ trƣớc tới nay cũng rất khác nhau. Có thể kể ra một số quan điểm nhƣ: a) Vƣơng Lực [29, tr.290-406] chia làm 3 giai đoạn: đầu công nguyên đến thế kỷ VII; thế kỷ VII đến thế kỷ X, thế kỷ X về sau.

b) Nguyễn Tài Cẩn [7, tr.37-40] chia làm 2 giai đoạn: từ đầu Công nguyên đến thế kỷ X và từ thế kỷ X về sau (trong đó mỗi giai đoạn lại chú ý đến các mốc có thể phân chia thành các khúc đoạn nhỏ hơn: thế kỷ VII và thế kỷ XIII). c) Tác giả Nguyễn Văn Khang [24, tr.65-73] lấy mốc sự kiện lịch sử là chiến thắng của Ngô Quyền trƣớc quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938 và sự ra đời của nƣớc Đại Việt độc lập làm ranh giới phân chia quá trình 8 tiếp xúc Hán - Việt. Quan điểm này phù hợp với cách nhìn của các nhà sử học, coi thế kỉ X là "cái mốc vừa đánh dấu nhƣng cũng vừa là để phân đôi lịch sử Việt Nam thành hai giai đoạn": trƣớc và sau thế kỉ X. d) Lƣơng Văn Kế [21, tr.27-30] lại chia làm 4 giai đoạn: từ đầu Công nguyên đến thế kỷ X; thế kỷ X đến thế kỷ XV; thế kỷ XV đến thế kỷ XX; từ đầu thế kỷ XX về sau.

Trong luận văn này, chúng tôi chấp nhận quan điểm phân chia qúa trình tiếp xúc Hán - Việt thành 4 giai đoạn. Theo Lƣơng Văn Kế, sự tiếp xúc ngôn ngữ có thể diễn ra theo 2 phƣơng thức. Phƣơng thức thứ nhất là sự cọ xát trực tiếp của hai cộng đồng dân cƣ thông qua quá trình cộng cƣ, giao lƣu buôn bán; hoặc là tiếp xúc gián tiếp qua sách vở, thƣ tịch, qua những đại diện của cƣ dân là giới trí thức tiếp thu văn hoá Hán. Phƣơng thức thứ hai là phƣơng thức vay mƣợn.

Sự vay mƣợn có thể là phi hệ thống, lẻ tẻ, rời rạc; hoặc là có hệ thống, nhằm tiếp thu một cách tổng thể những tri thức cơ bản. Hai bình diện tiếp xúc trực tiếp và vay mƣợn có hệ thống này là có tƣơng quan nhƣng không đồng nhất với nhau. Các giai đoạn tiếp xúc Hán – Việt nhƣ sau: + Giai đoạn 1: Từ đầu Công nguyên đến thế kỷ X. Khi Việt Nam chƣa giành đƣợc độc lập, chính quyền còn nằm trong tay nhà nƣớc đô hộ, nhu cầu xây dựng, phát triển đất nƣớc về mọi mặt là chƣa thực sự bức thiết.

Suốt gần một thiên niên kỷ, ông cha ta chủ yếu dồn hết trí lực vào công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Ngƣời Việt Nam chƣa sẵn sàng tiếp thu ngôn ngữ, văn hoá Trung Quốc. + Giai đoạn 2: Thế kỷ X đến thế kỷ XV. Năm 938, Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, lập nên nhà nƣớc phong kiến độc lập, có chủ quyền đầu tiên ở nƣớc ta.

Những tri thức cơ bản về xây dựng một nhà nƣớc phong kiến tập quyền, phát triển về mọi mặt là nột nhu cầu cấp thiết, đòi hỏi giai cấp thống trị phải tìm kiếm, học tập ở các nƣớc tiên tiến xung quanh, mà hơn hết là Trung Quốc. 9 + Giai đoạn 3: Thế kỷ XV đến thế kỷ XX. Tuy ở giai đoạn 2, ngƣời Việt đã vay mƣợn những tri thức văn hoá trong đó có ngôn ngữ Trung Quốc một cách tổng thể và có hệ thống. Cho đến thế kỷ XV, mặc dù từ vựng tiếng Vịêt đã tƣơng đối phong phú, ổn định, những tiếp xúc giữa hai ngôn ngữ vẫn tiếp tục diễn ra một cách gián tiếp nhƣng ở quy mô nhỏ và lẻ tẻ.

+ Giai đoạn 4: Từ đầu thế kỷ XX về sau. Sang thế kỷ XX, Việt Nam và Trung Quốc đứng trong bối cảnh chung bị đế quốc phƣơng Tây xâm lƣợc. Cả hai nƣớc đều có nhu cầu tự giải phóng mình, xây dựng nhà nƣớc độc lập dân chủ. Điều đó đòi hỏi phải trang bị một hệ thống lý luận, những khối kiến thức kinh tế, triết học, khoa học kỹ thuật du nhập từ phƣơng Tây.

Những từ ngữ, khái niệm mới thuộc các lĩnh vực trên đã du nhập qua Trung Quốc, Nhật Bản. bằng tiếng Hán và một lần nữa chuyển qua Việt Nam. Một đặc điểm quan trọng của quá trình tiếp xúc Hán - Việt là các giai đoạn làm tiền đề cho nhau, giai đoạn sau có kế thừa giai đoạn trƣớc.Nhƣ vậy, mỗi một giai đoạn tiếp xúc đều đem lại những kết quả khác nhau, diễn ra theo một cách thức khác nhau, tạo thành những đặc trƣng riêng của từng loại yếu tố và từ Hán Việt. Có nhiều nhân tố tác động đến quá trình tiếp xúc ngôn ngữ Hán - Việt trong đó phải kể đến các nhân tố xã hội và ngôn ngữ.

Về nhân tố xã hội, trƣớc hết cần phải kể đến sự ảnh hƣởng của nhân tố địa lý: một điều tự nhiên là các quốc gia gần gũi nhau về địa lý thƣờng có điều kiện để có sự tiếp xúc ngôn ngữ. Việt Nam và Trung Quốc là hai nƣớc láng giềng có đƣờng biên giới dài giáp ranh nhau nên ngƣời dân của hai nƣớc đã mƣợn ngôn ngữ của nhau để giao tiếp. Do đó, trong tiếng Việt có số lƣợng từ Hán Việt không nhỏ. Chính trị, kinh tế cũng là nhân tố có ảnh hƣởng đến sự tiếp xúc ngôn ngữ Hán Việt.

Ngôn ngữ của các cộng đồng có nền chính trị, kinh tế lớn luôn ảnh hƣởng đến ngôn ngữ cộng đồng có nền kinh tế, chính trị thấp hơn.000 năm phong kiến phƣơng Bắc đô hộ nƣớc ta, tiếng Việt đã xuất hiện rất nhiều từ gốc Hán. Tiếp xúc ngôn ngữ Hán - Việt còn diễn ra do tác động của nhân 10 tố văn hóa. Việt Nam và Trung Quốc có nền văn hoá với những nét khá tƣơng đồng. Phần lớn những từ diễn đạt văn hóa của ngƣời Hán đã đi vào ngôn ngữ tiếng Việt để tạo thành từ Hán Việt và hình thành sự ổn định với dung lƣợng khá nhiều.

Về nhân tố ngôn ngữ: Các ngôn ngữ có cùng một loại hình dễ vay mƣợn của nhau. Tiếng Việt và tiếng Hán là ngôn ngữ cùng loại hình (đơn lập: âm tiết tính, có thanh điệu, phƣơng tiện ngữ pháp đƣợc biểu thị ở ngoài từ) nên dễ vay mƣợn để hình thành nên từ Hán Việt. Cách đọc Hán Việt Henri Maspéro là ngƣời đầu tiên đƣa ra khái niệm “Hán Việt”. Ông đã nghiên cứu, khảo sát sự tƣơng ứng âm đầu và thanh điệu giữa tiếng Hán trung cổ với tiếng Hán Việt nhằm chứng minh âm Hán Việt đƣợc phát triển trên cơ sở của hệ thống ngữ âm phƣơng ngữ Trƣờng An (kinh đô nhà Đƣờng) thế kỉ IX-X.

Tác giả Vƣơng Lực (1958) lại dùng thuật ngữ “Hán Việt ngữ”, trong đó chia làm ba loại: Cổ Hán Việt ngữ, Hán Việt ngữ và Hán Việt Việt hóa. Hiểu một cách đơn giản nhất cách đọc Hán Việt là lối đọc chữ Hán của ngƣời Việt Nam. Nhƣng đó là cách đọc vốn bắt nguồn từ hệ thống ngữ âm tiếng Hán đời Đƣờng vào khoảng thế kỷ VIII, IX. Nguyễn Tài Cẩn là nhà ngôn ngữ học Việt Nam đã đặt mốc quan trọng cho nghiên cứu cách đọc Hán Việt.

Trong chuyên luận Nguồn gốc hình thành cách đọc Hán Việt, tác giả đã lí giải một cách cặn kẽ các giai đoạn tiếp xúc ngôn ngữ Hán Việt dẫn đến các lớp từ mƣợn Hán du nhập vào tiếng Việt với các vỏ ngữ âm khác nhau. Mốc thời gian quan trọng phân kì tiếp xúc Hán Việt chính là thế kỉ X, khi nƣớc Việt giành đƣợc độc lập, kết thúc một nghìn năm Bắc thuộc. Những chữ Hán đƣợc mƣợn vào tiếng Việt từ đời Đƣờng trở về trƣớc đƣợc đọc theo âm Hán cổ. Sau thế kỉ X, ngƣời Hán rút về phƣơng Bắc.

Những chữ Hán cùng với âm đọc là ngữ âm đời Đƣờng còn ở lại. Ngƣời Việt sử dụng âm đọc đó để đọc chữ Hán mãi về sau này. Cách đọc đó gọi là cách đọc Hán Việt. Ông cho biết “nguồn gốc, xuất phát điểm của cách đọc Hán Việt hiện 11 nay chính là hệ thống ngữ âm tiếng Hán dạy lần cuối cùng ở Giao Châu, trƣớc khi Việt Nam đứng lên giành đƣợc hoàn toàn độc lập” [7, tr.

Nghĩa là, cách đọc Hán Việt là sản phẩm của sự tiếp xúc giữa tiếng Việt với tiếng Hán và nền văn tự Hán xảy ra vào đời Đƣờng, theo hệ thống ngữ âm tiếng Hán mà cụ thể là hệ thống Đƣờng âm dạy ở Giao Châu (khoảng thế kỉ thứ 8  10). Hiểu một cách đơn giản nhất là nói đến cách đọc Hán Việt là nói đến cái vỏ ngữ âm mà ngƣời Việt Nam gán cho hệ thống văn tự Hán, bất luận những chữ đó là chữ gì. Khái niệm Về khái niệm từ Hán Việt, hiện có nhiều quan niệm khác nhau. Cụ thể nhƣ sau: Theo nhóm tác giả: Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến thì: “Từ Hán Việt là những từ gốc Hán du nhập vào tiếng Việt trong giai đoạn 2 (từ đời Đƣờng trở về sau) mà ngƣời Việt đã đọc âm chuẩn (Trƣờng An) của chúng theo hệ thống ngữ âm của mình” [13, tr214].