CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIAO TIẾP CỦA NGƯỜI CAO TUỔI SỐNG Ở TRUNG TÂM DƯỠNG LÃO 1. Tổng quan nghiên cứu về giao tiếp của người cao tuổi 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Số lượng người cao tuổi ngày càng gia tăng đã gây áp lực không nhỏ đối với chính phủ nhiều nước trên thế giới. Vấn đề người cao tuổi trở thành một trong những vấn đề xã hội cấp bách cần giải quyết.
Bởi đây là một nhóm yếu thế, một nhóm xã hội cần được giúp đỡ nên họ luôn là đối tượng quan tâm, nghiên cứu của nhiều nhà khoa học. Có thể nêu ra các hướng nghiên cứu về giao tiếp của người cao tuổi như sau: a. Những nghiên cứu về nhu cầu giao tiếp của người cao tuổi Nhu cầu giao tiếp của người cao tuổi rất đa dạng, phong phú bởi họ có những thái độ và nguyện vọng khác nhau. Tuy nhiên, các tác giả khi nghiên cứu về nhu cầu giao tiếp của người cao tuổi đã đề cập đến đến một số điểm chung như: * Nhu cầu được quan tâm, chia sẻ, tâm sự với người thân, bạn bè và mọi người xung quanh Nghiên cứu của Robert C.
Atchley (2000) cho thấy, người cao tuổi luôn có nhu cầu nhận được sự quan tâm, chăm sóc, chia sẻ, tâm sự của người thân trong gia đình. Những người nhận được sự quan tâm, chia sẻ đầy đủ sẽ có một cuộc sống hạnh phúc hơn những người không được nhận sự quan tâm, chăm sóc. Những tác động từ phía người thân trong gia đình là dù là tích cực hay tiêu cực thì cũng có vai trò quan trọng đối với người cao tuổi. Bên cạnh sự quan tâm của những những người thân trong gia đình, người cao tuổi còn có nhu cầu nhận được sự quan tâm, giúp đỡ từ bạn bè và sự trợ giúp từ xã hội.
Đối với những người cao tuổi sống độc thân thì sự giúp đỡ của bạn bè là rất cần thiết để đáp ứng những nhu cầu xã hội, tâm lý, thể chất của mình [72, tr. Trong các hoạt động và lối sống, do sức khỏe thể chất và tinh thần của người cao tuổi đã bị suy giảm nên họ thường gặp những khó khăn và bất lợi trong sinh hoạt hàng ngày nên Robert C. Atchley đã đề xuất một số hoạt động phù hợp với người cao tuổi: tập hợp nhóm những người cùng độ tuổi và sở thích để chia sẻ, tâm sự với nhau; làm các công việc nhà; chăm sóc con cháu [72, tr. Trong một nghiên cứu khác, tác giả Zahava Gabriel và Ann Bowling (2005) đã chỉ ra rằng: phụ nữ cao tuổi có nhu cầu chia sẻ lòng nhiệt tình và kinh nghiệm của mình, tuy nhiên, họ chưa có nhiều cơ hội được bày tỏ hết tâm tự, nguyện vọng của mình với những người thân trong gia đình, bạn bè [56].
8 Nghiên cứu của Trường Đại học Chicago (2006) trên 3000 người cao tuổi ở Mỹ cho thấy: Đối với người cao tuổi quan trọng nhất là hoạt động với gia đình, bạn bè, đọc sách, giải trí, quan tâm sức khỏe, chăm sóc các cháu. Nghiên cứu của Jame A. Thorson (2008) về người cao tuổi ở Anh cho thấy, người cao tuổi luôn cần có những người thân (các thành viên trong gia đình hoặc bạn bè) để chia sẻ, tâm sự. Những người cao tuổi có nhiều mối quan hệ thân thiết thường có cuộc sống thoải mái, vui vẻ hơn, sức khỏe tốt hơn những người có ít mối quan hệ xã hội.
Những người cao tuổi sống biệt lập thường dễ bị tổn thương. Những người có ít nhất một mối quan hệ gắn bó, thân thiết, gần gũi với một người khác thường cảm thấy tốt hơn, bởi người bạn tâm tình giống như "ánh nắng" xua đi những mất mát xã hội. Có một người bạn tâm tình cũng tốt như việc có nhiều mối quan hệ. Những người duy trì mối quan hệ tâm tình ít có khả năng bị trầm cảm.
Như vậy, mối quan hệ thân mật có tác dụng như là "tấm đệm" chống lại những ảnh hưởng của sự biệt lập [65, tr. Kết quả một nghiên cứu của Thomas Glass (2008), qua theo dõi dữ liệu của 2.812 người cao tuổi ở Mỹ trên 65 tuổi trong khoảng 12 năm cho thấy: những người sống lẻ loi gặp phải tình trạng suy giảm trí nhớ gấp đôi ở so với những người có mối liên hệ thường xuyên với bạn bè, người thân, với tổ chức, tôn giáo hoặc tham gia đều đặn các sinh hoạt giao tiếp xã hội. Do đó, thay vì tập thể dục một mình, người cao tuổi nên tham gia sinh hoạt, thể dục mang tính cộng đồng ở các câu lạc bộ dưỡng sinh để cùng tập luyện, vui chơi và chia sẻ nếu như vậy, hiệu quả sẽ được nhân đôi. Theo Glass, người cao tuổi sẽ cảm thấy dễ chịu hơn khi gặp gỡ, giao tiếp với những người khác, cảm giác được chia sẻ bên cạnh bạn bè, người thân sẽ giúp điều hòa nhịp tim, huyết áp và tăng cường hệ miễn dịch [86].
Như vậy, đối với người cao tuổi sự quan tâm, chăm sóc, chia sẻ của những người thân trong gia đình và bạn bè là một trong những yếu tố quan trọng giúp người cao tuổi sống vui, sống khỏe và sống có ích. * Nhu cầu tham gia các hoạt động xã hội, hoạt động tình nguyện Các nghiên cứu cho thấy, người cao tuổi có nhu cầu tham gia các hoạt động xã hội và các hoạt động tình nguyện vì mong muốn được giúp đỡ người khác, được khẳng định giá trị của bản thân với cộng đồng, xã hội bên cạnh đó là còn vì sở thích được gặp gỡ, tiếp xúc và trò chuyện với mọi người. Nghiên cứu của tổ chức Không gian nhân quyền HRS (Human rights space) về người cao tuổi ở Mỹ cho thấy những người từ 60 - 69 tuổi tham gia vào công việc tình nguyện nhiều nhất (cứ 3 người thì có 1 người làm công tác tình nguyện). Tuổi 9 càng cao thì mức độ tham gia hoạt động tình nguyện càng giảm.
Trong số những người tham gia tình nguyện thì người càng cao tuổi lại tình nguyện nhiều giờ hơn những lứa tuổi khác [79]. Kết quả nghiên cứu về người cao tuổi ở châu Âu (SHARE) cũng cho kết quả tương tự: người cao tuổi thích tham gia các công việc tình nguyện. Việc tình nguyện phụ thuộc vào các nguồn lực cá nhân cũng như trình độ giáo dục hay sức khỏe. Hoạt động tình nguyện là một trong các yếu tố giúp người cao tuổi khỏe mạnh, đây cũng được cho là nhân tố quan trọng trong sự hài lòng với cuộc sống của người cao tuổi [86].
Phân tích của Ann Bowling (2004) về chất lượng cuộc sống nhìn từ những quan điểm của người cao tuổi ở Anh cho thấy: nhiều người cao tuổi đề cao giá trị của các hoạt động xã hội liên quan đến chất lượng cuộc sống của họ, bao gồm các hoạt động tình nguyện và giúp đỡ người khác. Điều này, làm cho họ cảm thấy mình có giá trị [56]. Nghiên cứu của Weiss (2005) phát hiện ra rằng, các hoạt động của người cao tuổi có sự khác nhau giữa nam giới và nữ giới. Nam giới thường chọn các hoạt động thể hiện một số kĩ năng hoặc sự cạnh tranh, như vai trò quản lý trong các tổ chức tình nguyện hoặc chơi gôn.
Phụ nữ chọn những hoạt động đem lại lợi ích cho người khác như làm việc cho các tổ chức giúp đỡ cộng đồng [61, tr. Như vậy, các nghiên cứu trên cho thấy, người cao tuổi có nhu cầu tham gia các hoạt động xã hội và các hoạt động tình nguyện. Đây là điều kiện và cơ hội để người cao tuổi được tiếp xúc, gặp gỡ, trò chuyện, chia sẻ, tâm sự với mọi người, giúp họ giảm căng thẳng, mệt mỏi để tâm lý được thoải mái, vui vẻ. Các nghiên cứu trên cho thấy, nhu cầu giao tiếp của người cao tuổi khá đa dạng, phong phú, trong đó nổi bật là nhu cầu nhận được sự quan tâm, chia sẻ và tâm sự với người thân, bạn bè và mọi người xung quanh, nhu cầu tham gia các hoạt động xã hội, hoạt động tình nguyện.
Những nghiên cứu về đối tượng giao tiếp của người cao tuổi * Người cao tuổi và các mối quan hệ trong gia đình Theo Jame A. Sự quan tâm được thể hiện qua những cử chỉ nhỏ, sự thông cảm, biết lắng nghe, biết chia sẻ, có sự đồng cảm, biết kiên nhẫn. Nếu các thành viên trong gia đình 10 thể hiện được những biểu hiện như trên thì người cao tuổi sẽ cảm thấy sống vui vẻ, hạnh phúc và cảm thấy mình có ích [65, tr. Các nghiên cứu về đời sống tâm lý và vai trò của người cao tuổi trong gia đình cũng đã cho thấy, các mối quan hệ trong gia đình sẽ ảnh hưởng đến cuộc sống của người cao tuổi.
Người cao tuổi có mối quan hệ tốt với các thành viên trong gia đình thì chất lượng cuộc sống của họ sẽ tốt hơn. Những người có nhiều mối quan hệ thân thiết thường có cuộc sống thoải mái và sức khỏe tốt hơn những người có ít mối quan hệ xã hội [65, tr. Nghiên cứu của Altergott (1988) về người cao tuổi ở Anh cho thấy ngoài các hoạt động hàng ngày như ngủ, xem ti vi, tham gia các hoạt động tôn giáo… hầu hết nam giới trên 65 tuổi dành phần lớn thời gian để tương tác với người bạn đời của mình, nhưng hầu hết phụ nữ trên 65 tuổi lại sống trong cảnh hiu quạnh, bởi vì họ thường có nguy cơ góa bụa do nam giới có tuổi thọ trung bình thấp hơn phụ nữ, và bởi vì nam giới thường có xu hướng cưới những người phụ nữ trẻ tuổi hơn [56]. Nghiên cứu của nhà tâm lý học Anh Alan Wallker (2004) cho thấy, theo quan điểm của những người cao tuổi ở Anh, một trong các yếu tố xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá chất lượng cuộc sống là: Thường xuyên gặp gỡ gia đình, có mối quan hệ tốt với họ hàng, nhận được sự giúp đỡ của con cái và họ hàng, được giúp đỡ khi cần thiết [57].
Ngoài mối quan hệ giữa vợ chồng thì các tác giả cũng đi sâu nghiên cứu các mối quan hệ giữa bố mẹ và con cái, giữa ông bà và cháu chắt. Tác giả Martin Pinquart (2000) trong công trình nghiên cứu của mình đã nhận định, người cao tuổi không thích sống chung với con cái khi con cái đã trưởng thành, họ sống trong những hộ gia đình tách biệt để duy trì sự độc lập, ủng hộ mối quan hệ tự nguyện, làm giảm thiểu xung đột giữa các thế hệ. Điều này rất khác biệt với các tập tục và thói quen của các gia đình ở Châu Á [71].