CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan về bệnh lý CXK 1. Bệnh lý CXK theo YHHĐ 1. Một số nghiên cứu của thế giới và Việt Nam Tình trạng bệnh tật không lây nhiễm đang trở thành một vấn đề đáng lo ngại trên toàn thế giới, và Việt Nam không phải là ngoại lệ.
Theo nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vào năm 2023, mỗi năm có khoảng 41 triệu người mất mạng vì các bệnh không lây nhiễm, chiếm tỷ lệ cao nhất trong tổng số các ca tử vong trên toàn cầu. Các loại bệnh này thường liên quan đến tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp mãn tính, đái tháo đường, và các bệnh cơ xương khớp. Ở Việt Nam, xu hướng tăng của bệnh không lây nhiễm là rất rõ rệt. Từ năm 1986 đến năm 2012, tỉ lệ bệnh không lây nhiễm tăng từ 40% lên 71,6%, đồng thời tỉ lệ tử vong do các bệnh này chiếm 73% trong tổng số các trường hợp tử vong do mọi nguyên nhân[6].
Các bệnh liên quan đến CXK đang trở thành một vấn đề đáng lo ngại với tốc độ gia tăng nhanh chóng. Các bệnh này gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng về mặt xã hội và kinh tế. Theo thống kê, khoảng 33% dân số chung mắc các bệnh CXK, gây đau đớn kéo dài và là nguyên nhân hàng đầu của sự tàn phế và giảm năng suất lao động. Về mặt kinh tế, các bệnh này gây thiệt hại lớn.
Nghiên cứu tại Mỹ cho thấy, chi phí điều trị các bệnh CXK lên đến 874 tỷ USD, chiếm 5,7% GDP của nước này. Ở Việt Nam, theo Bộ Y tế năm 2013, các bệnh về cột sống đứng thứ 5 trong số các bệnh phổ biến, với tỷ lệ mắc là 274,5 trên 100. Một số bệnh CXK thường gặp Theo các nghiên cứu về bệnh CXK ở Việt Nam cho thấy, bệnh CXK chiếm tỉ lệ cao bao gồm các bệnh thoái hóa, viêm khớp dạng thấp, loãng xương, gout…[14] a) Viêm khớp dạng thấp Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý khớp tự miễn dịch, diễn biến mạn tính và tiến triển với các biểu hiện tại khớp, ngoài khớp và toàn thân ở nhiều mức độ khác nhau. Bệnh diễn biến rất phức tạp.
Nguyên nhân gây bệnh viêm khớp dạng thấp chưa rõ ràng, tuy nhiên nhiều bằng chứng cho thấy bệnh được coi là một bệnh tự miễn với sự tham gia của nhiều yếu tố nhiễm khuẩn hoặc di truyền[12]. Viêm khớp dạng thấp xuất hiện ở mọi quốc gia trên thế giới với tỉ lệ chung khoảng 0,5-1,0% dân số người lớn. Ở Việt Nam, theo thống kê tại miền bắc Việt Nam, tỉ lệ mắc bệnh này là khoảng 0,28%. Bệnh có thể khởi phát ở mọi lứa tuổi, nhưng thường gặp nhất 2 là lứa tuổi từ 30-60.
Bệnh gây ra hậu quả nặng nề, khoảng 50% bệnh nhân bị ảnh hưởng chức năng và bị giảm 5-7 năm tuổi thọ[12], [15]. b) Gout Bệnh gout là tình trạng rối loạn chuyển hóa liên quan đến acid uric. Khi nồng độ chất này tăng lên quá cao có thể dẫn đến lắng đọng các tinh thể urat trong các mô, đặc biệt là trong các khớp xương. Tình trạng này khiến các ổ khớp bị viêm nhiễm, gây đau đớn, kéo dài nhiều ngày có thể gây cứng khớp, biến dạng khớp [7].
Trên thế giới, bệnh xuất phổ biến ở mọi quốc gia, theo nghiên cứu về tỉ lệ mắc bệnh gout từ năm 1990 đến năm 2019 ở 204 quốc gia cho thấy số người bệnh bị mắc bệnh gout tăng từ 22 triệu người lên 53 triệu người, tương ứng với tỉ lệ tăng trưởng là 63,44%[35]. Bệnh gout ngày càng có xu hướng trẻ hóa, tỉ lệ người mắc bệnh gout tăng ở những người trẻ, tăng cao ở độ tuổi <30 tuổi. Tại Việt Nam, theo thông tin của Sở y tế Thành phố Hà Nội năm 2022, tỉ lệ mắc bệnh gout là khoảng 1/200 người trưởng thành. c) Bệnh thoái hóa khớp Thoái hóa khớp là tình trạng thoái triển của khớp, xảy ra chủ yếu ở những người cao tuổi đặc trưng bởi tình trạng sụn khớp bị bào mòn, mất dần và sự biến đổi của phần rìa xương.
Thoái hóa khớp làm cho bệnh nhân thường xuyên có những cơn đau, gây cứng khớp và hạn chế khả năng di chuyển của người bệnh[15]. Trên thế giới, bệnh thoái hóa khớp gặp rất phổ biến. Theo thống kê của WHO cho thấy, có 0,3 – 0,5% dân số bị bệnh lý về khớp thì trong đó có 20% bệnh nhận mắc bệnh thoái hóa khớp. Ở Việt Nam, thoái hóa khớp chiếm 10,41% các bệnh về xương khớp, tỷ lệ thoái hóa khớp ở bệnh viện Bạch Mai chiếm 4,66% số bệnh nhân nội trú, trong đó thoái hóa khớp gối chiếm 56,5%[2], [5].
d) Loãng xương Loãng xương là tình trạng rối loạn chuyển hóa của xương dẫn đến tổn thương độ chắc của xương. Độ chắc xương bao gồm sự toàn vẹn cả về khối lượng và chất lượng của xương[7],[12]. Loãng xương thường gặp ở những người già, người sau mãn kinh, những người gặp các vấn đề bênh lý về thận, nội tiết, sinh dục… Loãng xương làm tăng nguy cơ gãy xương ở bệnh nhân và hậu quả là làm tăng tỉ lệ tàn tật và tử vong, giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh và trở thành gắng nặng cho cộng đồng. Theo thống kê, trên thế giới có khoảng 200 triệu người bị gãy xương đùi do loãng xương [50].
Hàng năm chi phí cho dự phòng và điều trị loãng xương và các biến chứng của bệnh là rất lớn, lên tới 30,7 tỷ EUR ở Châu Âu; 13,7-20,3 tỷ USD ở Mỹ; 1,8 tỷ Pound ở Anh[31]. Loãng xương đang là một căn bệnh phổ biến ở mọi quốc gia trên thế giới. Theo thống kê ở Châu Á cho thấy rằng, tỉ lệ người mắc loãng xương năm 1990 là 26% và dự đoán đến năm 2025 tăng lên 37% [25]. Tại Châu Âu vào năm 2019, có 32 triệu người từ 3 50 tuổi trở nên được ước tính bị loãng xương, tương đướng với 5,6% tổng số dân Châu Âu ở độ tuổi trên 50 [31].
Tại Việt Nam, theo một số nghiên cứu, có khoảng 29% phụ nữ từ 50 tuổi trở lên bị loãng xương, mức độ loãng xương ở Việt Nam tương đương với các nước ở Châu Á và phương Tây [28]. Một số phương pháp điều trị bệnh CXK theo YHHĐ Để điều trị bệnh CXK, YHHĐ sử dụng một kết hợp đa dạng các phương pháp, phù hợp với tình trạng bệnh của từng bệnh nhân: - Điều trị nội khoa: Phương pháp này tập trung vào việc quản lý các triệu chứng và ngăn chặn sự tiến triển của bệnh thông qua việc sử dụng thuốc và các biện pháp điều trị không phẫu thuật - Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: Bằng cách kết hợp các kỹ thuật vật lý trị liệu và phục hồi chức năng, bệnh nhân có thể cải thiện sự linh hoạt và sức mạnh cơ bắp, đồng thời giảm đau và tăng khả năng di chuyển. - Phẫu thuật chỉnh hình và thay khớp nhân tạo: Trong các trường hợp nặng, phẫu thuật có thể là lựa chọn cuối cùng để cải thiện chất lượng cuộc sống và khôi phục chức năng của bệnh nhân. Các nhóm thuốc được sử dụng trong điều trị bệnh cơ xương khớp bao gồm:[7] - Nhóm thuốc điều trị triệu chứng: Bao gồm các thuốc chống viêm, giảm đau và kháng sinh chống nhiễm khuẩn, nhằm kiểm soát các triệu chứng như viêm, đau và nhiễm trùng.
- Thuốc điều trị cơ bản: + Thuốc chống thấp khớp làm thay đổi bệnh (DMARD’s - Disease Modifying Anti Rheumatic Drugs) + Thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm (SAARD’s - Slow Acting Anti Rheumatic Drugs) - Các thuốc điều trị các bệnh khớp khác: Bao gồm thuốc điều trị gout, thuốc điều trị thoái hóa và thuốc điều trị loãng xương, nhằm giảm triệu chứng và nguy cơ tái phát của các bệnh lý khớp. Bệnh lý CXK theo y học cổ truyền 1. Khái niệm về chứng tý Theo YHCT các bệnh liên quan đến xương khớp thường thuộc phạm vi chứng tý của YHCT. Tý là bế tắc, là ngăn lấp không thông.
Chứng tý là một bệnh do tà khí xâm lấn vào kinh lạc, xương khớp, cơ nhục làm khí huyết không lưu thông mà gây ra bệnh, làm cơ nhục khớp xương đau nhức, sưng to nặng nề[2] [10] [19]. Theo nghiên cứu cho thấy rằng, số người mắc chứng tý chiếm tỉ lệ cao và có xu hướng đang tăng lên, cụ thể là 80,9% (năm 2019), 83,5% (năm 2020)[13]. Nguyên nhân, cơ chế của chứng tý - Ngoại nhân: + Chứng tý thường do 3 tà khí Phong – Hàn – Thấp phối hợp xâm nhập vào cơ thể. Tà khí xâm nhập khác nhau nên biểu hiện lâm sàng khác nhau.
Phong tà thắng thành hành tý, khí phong lưu động và nhanh chóng nên đau nhanh chóng chuyển từ chỗ này sang chỗ khác. Hàn tà thắng thành thống tý, hàn tà xâm nhập vào cơ thể rồi ngưng đọng lại gây tích trệ, huyết không thông mà gây đau dữ dội. Thấp tà thắng thành trước tý, thấp có tính dính bám nặng trệ, làm cho da thịt các khớp tê dại, đau nặng tại chỗ nhất định[12]. + Phong thấp nhiệt tý: tà khí phong nhiệt cùng hợp với thấp, làm phong thấp nhiệt tà hợp lại gây bệnh.
Người vốn dương thịnh âm hư mà có nhiệt, sau khi bị cảm ngoại tà, dễ hóa theo nhiệt, hoặc vì phong hàn thấp tý lâu ngày không khỏi, tà lưu kinh lạc các khớp, uất lại hóa nhiệt làm các khớp sưng, nóng, đỏ, đau phát sốt mà thành chứng nhiệt tý[12]. - Nội nhân: Do người già các chức năng cơ thể suy giảm, can thận bị hư hoặc bệnh lâu ngày làm khí huyết giảm sút. Dương khí hư suy ngoại tà thừa cơ xâm nhập làm bế tắc kinh lạc. Hao tổn khí huyết dẫn đến thiếu nuôi dưỡng cốt tủy và các cấu trúc quanh cốt, quan tiết là cân, cơ, nhục, bì phu, kinh lạc; sự thiếu nuôi dưỡng đến một mức nào đó có thể gây đau.
Can mộc phụ trách hệ vận động, gân mạch; thận phục trách chất lượng xương, tủy xương. Khi can thận hư dấn đến suy giảm chức năng hệ vận động và chất lượng xương[12][19]. - Bất nội ngoại nhân: Ăn uống quá nhiều một loại thức ăn như quá béo, quá ngọt, làm khí huyết hư suy, đàm thấp nội sinh gây thiếu nuôi dưỡng hoặc bí tắc kinh lạc. Lao lực quá độ, chấn thương cũng làm tổn hình, hao huyết, huyết ứ tắc kinh lạc[12].
- Chứng tý có thể là kết quả của sự kết hợp giữa nội nhân và ngoại nhân như khi chính khí bất túc, tà khí nhân cơ hội đó mà xâm nhập gây bệnh gây ra các thể bệnh là phong hàn thấp tý, phong thấp nhiệt tý, can thận âm hư,. Điều trị chứng tý - Thể phong hàn thấp tý: sử dụng phương pháp chung là khu phong tán hàn trừ thấp.