Nghiên Cứu Điều Chế và Khảo Sát Chỉ Tiêu Dịch Chiết Cồn Bài Thuốc Xoa Bóp YB

Nghiên cứu điều chế và khảo sát chỉ tiêu định tính, định lượng dịch chiết cồn từ bài thuốc xoa bóp YB, mang lại hiệu quả điều trị cao.

• Tác giả: Trần Thị Phượng
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thái Hà Văn
• Trường học: Trường Đại Học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược sĩ
• Đề tài: Nghiên Cứu Điều Chế và Định Lượng Dịch Chiết Cồn Bài Thuốc Xoa Bóp YB
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan về bệnh lý CXK
• 1.2. Bệnh lý CXK theo YHHĐ
• 1.2.1. Một số nghiên cứu của thế giới và Việt Nam
• 1.3. Bệnh lý CXK theo y học cổ truyền
• 1.3.1. Khái niệm về chứng tý
• 1.3.2. Nguyên nhân, cơ chế của chứng tý
• 1.3.3. Điều trị chứng tý
• 1.4. Bài thuốc xoa bóp YB
• 1.5. Thông tin cơ bản về các vị thuốc
• 1.5.1. Địa liền
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. NGUYÊN VẬT LIỆU, THIẾT BỊ
• 2.1.1. Hóa chất, chất chuẩn
• 2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.2. Xây dựng và thẩm định phương pháp định lượng EPMC trong dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC)
• 2.2.3. Nghiên cứu điều chế dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB
• 2.2.4. Khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng của cồn thuốc xoa bóp YB
• 2.2.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BẢN LUẬN
• 3.1. Kết quả xây dựng và thẩm định phương pháp định lượng EMPC trong dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp bằng phương pháp HPLC
• 3.2. Kết quả xây dựng phương pháp định lượng EPMC
• 3.3. Kết quả thẩm định phương pháp phân tích
• 3.4. Kết quả khảo sát điều chế dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB
• 3.4.1. Khảo sát phương pháp chiết
• 3.4.2. Khảo sát dung môi chiết
• 3.4.3. Khảo sát tỉ lệ dung môi/ dược liệu
• 3.4.4. Khảo sát nhiệt độ bể chiết
• 3.4.5. Khảo sát thời gian chiết
• 3.4.6. Khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng của dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB
• 3.5. Định tính các vị thuốc trong dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB bằng sắc ký lớp mỏng
• 3.6. Định lượng EPMC trong cồn thuốc xoa bóp YB
• 3.7. Xây dựng quy trình định lượng EPMC trong dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp
• 3.8. Nghiên cứu điều chế dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB
• 3.9. Xây dựng quy trình định tính các vị thuốc có trong dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB
• 3.10. Định lượng EPMC trong dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu điều chế dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB

Nghiên cứu điều chế và định lượng dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB là một lĩnh vực quan trọng trong y học cổ truyền. Bài thuốc này không chỉ mang lại hiệu quả trong việc giảm đau mà còn có tác dụng hỗ trợ điều trị các bệnh lý về cơ xương khớp. Việc nghiên cứu này nhằm mục đích phát triển các sản phẩm có nguồn gốc từ dược liệu, đảm bảo chất lượng và an toàn cho người sử dụng.

1.1. Tầm quan trọng của dịch chiết cồn trong y học cổ truyền

Dịch chiết cồn là một trong những phương pháp chiết xuất phổ biến trong y học cổ truyền. Nó giúp bảo tồn các hoạt chất có lợi từ dược liệu, mang lại hiệu quả cao trong điều trị. Nghiên cứu cho thấy, dịch chiết cồn có khả năng hòa tan tốt các hợp chất hữu cơ, từ đó tối ưu hóa tác dụng của bài thuốc.

1.2. Các thành phần chính trong bài thuốc xoa bóp YB

Bài thuốc xoa bóp YB bao gồm nhiều thành phần dược liệu quý như Địa liền, Thương truật, Đại hồi, Quế chi, Thiên niên kiện và Huyết giác. Mỗi thành phần đều có tác dụng riêng, góp phần tạo nên hiệu quả tổng thể của bài thuốc trong việc giảm đau và chống viêm.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu dịch chiết cồn

Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng việc nghiên cứu và điều chế dịch chiết cồn cũng gặp phải nhiều thách thức. Chất lượng dược liệu, quy trình chiết xuất và định lượng hoạt chất là những yếu tố quan trọng cần được chú ý. Đảm bảo chất lượng sản phẩm là một trong những mục tiêu hàng đầu trong nghiên cứu này.

2.1. Chất lượng dược liệu ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị

Chất lượng dược liệu là yếu tố quyết định đến hiệu quả của dịch chiết cồn. Việc lựa chọn dược liệu tươi, sạch và đúng nguồn gốc sẽ giúp tối ưu hóa hoạt chất trong bài thuốc, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị.

2.2. Quy trình chiết xuất và định lượng hoạt chất

Quy trình chiết xuất cần được thực hiện một cách chính xác để đảm bảo thu được dịch chiết có nồng độ hoạt chất cao. Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) là một trong những phương pháp được sử dụng để định lượng chính xác các hoạt chất trong dịch chiết cồn.

III. Phương pháp điều chế dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB

Phương pháp điều chế dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB bao gồm nhiều bước quan trọng từ chuẩn bị dược liệu đến chiết xuất và định lượng. Mỗi bước đều cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo chất lượng sản phẩm cuối cùng.

3.1. Chuẩn bị dược liệu và thiết bị

Chuẩn bị dược liệu là bước đầu tiên và quan trọng trong quá trình điều chế. Dược liệu cần được chọn lọc kỹ lưỡng, sau đó được làm sạch và phơi khô. Thiết bị chiết xuất cũng cần đảm bảo tiêu chuẩn để tránh làm ảnh hưởng đến chất lượng dịch chiết.

3.2. Quy trình chiết xuất và thẩm định chất lượng

Quy trình chiết xuất bao gồm các bước như ngâm, khuấy và lọc. Sau khi chiết xuất, dịch chiết cần được thẩm định chất lượng thông qua các chỉ tiêu như nồng độ hoạt chất, độ trong và mùi vị để đảm bảo đạt yêu cầu.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB có hiệu quả cao trong việc giảm đau và chống viêm. Các chỉ tiêu chất lượng đều đạt yêu cầu, cho thấy tính khả thi của sản phẩm trong điều trị các bệnh lý cơ xương khớp.

4.1. Hiệu quả giảm đau của dịch chiết cồn

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB có tác dụng giảm đau rõ rệt trong các trường hợp đau nhức cơ, gân và xương khớp. Điều này mở ra cơ hội cho việc ứng dụng sản phẩm trong điều trị thực tế.

4.2. Đánh giá chất lượng sản phẩm

Chất lượng sản phẩm được đánh giá thông qua các chỉ tiêu định tính và định lượng. Kết quả cho thấy dịch chiết cồn đạt tiêu chuẩn chất lượng, đảm bảo an toàn cho người sử dụng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu điều chế và định lượng dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB đã đạt được những kết quả khả quan. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện quy trình và mở rộng ứng dụng của sản phẩm trong điều trị các bệnh lý cơ xương khớp.

5.1. Hướng phát triển sản phẩm trong tương lai

Cần nghiên cứu thêm về các thành phần dược liệu khác có thể kết hợp để nâng cao hiệu quả của bài thuốc. Việc phát triển sản phẩm dưới dạng tiện lợi hơn cũng là một hướng đi tiềm năng.

5.2. Tăng cường nghiên cứu lâm sàng

Nghiên cứu lâm sàng sẽ giúp đánh giá hiệu quả thực tế của dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB trên bệnh nhân. Điều này không chỉ khẳng định giá trị của sản phẩm mà còn tạo niềm tin cho người tiêu dùng.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các bệnh lý không lây nhiễm chiếm tới 71% tổng số ca tử vong toàn cầu, trong đó các bệnh lý cơ xương khớp (CXK) ảnh hưởng đến hơn 33% dân số thế giới. Tại Việt Nam, thống kê của Bộ Y tế cho thấy bệnh lý cột sống và thoái hóa khớp đứng trong nhóm 5 bệnh lý phổ biến nhất, với tỷ lệ thoái hóa khớp chiếm 10,41% các bệnh xương khớp (riêng tại Bệnh viện Bạch Mai, tỷ lệ thoái hóa khớp gối chiếm 56,5% bệnh nhân nội trú). Chi phí điều trị trực tiếp và gián tiếp cho bệnh CXK gây ra gánh nặng kinh tế khổng lồ (tại Mỹ vượt 874 tỷ USD/năm, tương đương 5,7% GDP).

Thực tế điều trị hiện nay cho thấy hơn 50% bệnh nhân lựa chọn các chế phẩm y học cổ truyền (YHCT) do ưu điểm lành tính, ít gây tác dụng phụ trên đường tiêu hóa và tim mạch so với các thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs). Trong đó, dạng bào chế cồn thuốc xoa bóp ngoài da là giải pháp tiện dụng, đem lại hiệu quả giảm đau cục bộ nhanh chóng thông qua cơ chế thẩm thấu qua biểu bì. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất của thị trường cồn thuốc xoa bóp dược liệu hiện nay là sự thiếu đồng nhất về tiêu chuẩn kiểm nghiệm: đa số sản phẩm lưu hành chỉ dừng lại ở mức định tính sơ bộ, thiếu phương pháp định lượng hoạt chất chỉ thị có độ nhạy cao và quy trình chiết xuất chưa được tối ưu hóa theo các thông số kỹ thuật rõ ràng.

Đề tài "Nghiên cứu điều chế và khảo sát chỉ tiêu về định tính, định lượng dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB" được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp bài toán chuẩn hóa chất lượng chế phẩm YHCT với 2 mục tiêu trọng tâm:

1. Nghiên cứu tối ưu hóa quy trình điều chế dịch chiết cồn bài thuốc xoa bóp YB quy mô phòng thí nghiệm thông qua phương pháp cố định một yếu tố (OFAT - One Factor at a Time).
2. Xây dựng và thẩm định quy trình định tính (TLC) 6 vị dược liệu và định lượng hoạt chất chính Ethyl p-methoxycinnamat (EPMC) bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) theo tiêu chuẩn quốc tế AOAC.

Thông số	Phạm vi nghiên cứu (Scope)	Giới hạn (Limitations)
Đối tượng	Bài thuốc xoa bóp YB (6 vị: Địa liền, Thương truật, Đại hồi, Quế chi, Thiên niên kiện, Huyết giác)	Dược liệu đạt tiêu chuẩn DĐVN V, mua từ Indochina Herb
Hoạt chất chỉ thị	Ethyl p-methoxycinnamat (EPMC - độ tinh khiết HPLC 95,79%)	Chỉ định lượng EPMC đại diện cho Địa liền; các vị khác định tính vân tay
Quy mô	Mẻ thí nghiệm 1 bài thuốc (12,5 g dược liệu/mẻ)	Chưa mở rộng quy mô pilot công nghiệp liên tục

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước đây, việc kiểm nghiệm cồn thuốc xoa bóp thảo dược chủ yếu dựa vào các phản ứng hóa học màu hoặc sắc ký lớp mỏng cổ điển với độ phân giải thấp, dễ bị nhiễu bởi nền mẫu phức tạp chứa hàng trăm hợp chất tự nhiên.

Tiêu chí	Sắc ký lớp mỏng đo mật độ quang (TLC-Scanning)	Sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC)	Sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (RP-HPLC)
Độ nhạy & LOD	Thấp ($LOD > 5,0\ \mu\text{g/mL}$)	Trung bình ($LOD \approx 1,5\ \mu\text{g/mL}$)	Rất cao ($LOD = 0,25\ \mu\text{g/mL}$)
Độ lặp lại (RSD%)	Kém ($RSD > 5,0%$)	Khá ($RSD \approx 2,5 - 4,0%$)	Rất cao ($RSD \le 1,31%$)
Tách pic trong nền phức tạp	Kém, dễ chồng chéo vết màu	Tương đối tốt	Xuất sắc ($R_s > 1,5$ giữa pic EPMC và tạp)
Độ bền hệ thống	Phụ thuộc độ ẩm môi trường	Khá nhạy cảm bản mỏng	Rất ổn định với cột pha tĩnh C18

Ma trận ưu tiên yêu cầu kỹ thuật (MoSCoW)

• Must-have: Quy trình HPLC tách hoàn toàn pic EPMC ($R_s > 1,5$, độ thu hồi $90 - 107%$), quy trình chiết đạt hàm lượng EPMC tối đa.
• Should-have: Bộ dấu vân tay hóa học (Fingerprint) định tính đặc hiệu cho toàn bộ 6/6 vị thuốc bằng TLC.
• Could-have: Xử lý dẫn chất hóa học đối với các hợp chất khó tách (như oxy hóa acid shikimic bằng $\text{KMnO}_4$).
• Won't-have (lần này): Khảo sát dược động học in-vivo trên người tình nguyện.

Thiết kế hệ thống và quy trình kỹ thuật

graph TD
    A[Hỗn hợp 6 vị Dược liệu thô: 12.5g] --> B[Xay thô kích thước 2-3 mm]
    B --> C[Chiết hồi lưu: EtOH 60%, Tỷ lệ 1:20, 80°C, 60 phút]
    C --> D[Lọc thu dịch chiết cồn YB]
    D --> E[Kiểm nghiệm Định tính TLC]
    D --> F[Kiểm nghiệm Định lượng RP-HPLC]
    
    subgraph "Hệ thống định tính 6 vị (TLC Fingerprinting)"
        E --> E1[Địa liền & EPMC: n-Hexan-EA 8:2, UV 365nm]
        E --> E2[Thương truật: n-Hexan-EA 10:0.8, Vanillin/EtOH]
        E --> E3[Đại hồi: Dẫn xuất KMnO4, Toluen-EA-HCOOH 5:4:1]
        E --> E4[Quế chi: Chiết acid cinnamic, Toluen-EA-HCOOH 5:4:1]
        E --> E5[Thiên niên kiện: Chiết n-BuOH saponin, EA-HCOOH-AcOH-H2O]
        E --> E6[Huyết giác: Tủa đẳng điện pH<4, Toluen-EA 9:1]
    end
    
    subgraph "Hệ thống định lượng EPMC (HPLC System)"
        F --> F1[Cột InertSustain C18 250 x 4.6 mm, 5µm]
        F1 --> F2[Pha động: MeOH - Nước 85:15 v/v, 1.0 mL/phút]
        F2 --> F3[Detector DAD bước sóng 309 nm, T=40°C]
    end

Công thức phối ngũ bài thuốc xoa bóp YB

• Quân (Chủ dược): Thiên niên kiện ($3125\ \text{mg}$) - Trừ phong thấp, thông kinh hoạt lạc, chỉ thống.
• Thần (Trợ dược): Địa liền ($1562,5\ \text{mg}$), Thương truật ($1562,5\ \text{mg}$), Quế chi ($1562,5\ \text{mg}$) - Giải biểu tán hàn, ôn kinh thông dương, hành khí tiêu thực.
• Tá (Hòa hoãn/Dẫn dắt phụ): Đại hồi ($1562,5\ \text{mg}$) - Khử hàn ấm kinh; Huyết giác ($3125\ \text{mg}$) - Tiêu huyết ứ, hoạt huyết giảm đau.
• Sứ: Dung môi cồn ethanol - Hòa tan hoạt chất, tăng tính thẩm thấu qua lớp sừng biểu bì.

Methodology

• Phương pháp tối ưu chiết xuất: Áp dụng phương pháp cố định một yếu tố (OFAT), lần lượt khảo sát: (1) Phương pháp chiết $\rightarrow$ (2) Nồng độ dung môi EtOH $\rightarrow$ (3) Tỷ lệ dung môi/dược liệu $\rightarrow$ (4) Nhiệt độ bể chiết $\rightarrow$ (5) Thời gian chiết.
• Phương pháp thẩm định phân tích: Thực hiện theo chuẩn hướng dẫn của AOAC International và ICH Q2(R1) đối với các chỉ tiêu: Tính thích hợp hệ thống (System Suitability), Tính đặc hiệu (Specificity), Khoảng tuyến tính (Linearity), Độ lặp lại (Precision - Intra-day & Inter-day), Độ đúng (Accuracy/Recovery), Giới hạn phát hiện (LOD) và Giới hạn định lượng (LOQ).

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình tối ưu hóa điều kiện chiết xuất được thực hiện tuần tự qua 5 công đoạn thí nghiệm nghiêm ngặt:

[Khảo sát Phương pháp] (Hồi lưu: 168.93 µg/mL) 
       ↓ 
[Khảo sát Dung môi] (EtOH 60%: 168.93 µg/mL vs EtOH 90%: 173.18 µg/mL)
       ↓ 
[Khảo sát Tỷ lệ D/D] (Tỷ lệ 1:20 -> Nồng độ EPMC: 190.25 µg/mL)
       ↓ 
[Khảo sát Nhiệt độ] (80°C: 193.36 µg/mL - Tránh phân hủy este)
       ↓ 
[Khảo sát Thời gian] (60 phút: 194.74 µg/mL)

1. Phương pháp chiết: So sánh 4 phương pháp trên cùng điều kiện cơ sở (EtOH 60%, 60 phút, tỷ lệ 1:20):
   • Hồi lưu: $168,93\ \mu\text{g/mL}$ (Hiệu suất cao nhất do nhiệt và áp suất hoàn lưu).
   • Siêu âm: $145,20\ \mu\text{g/mL}$.
   • Ngấm kiệt: $138,50\ \mu\text{g/mL}$.
   • Ngâm lạnh: $128,16\ \mu\text{g/mL}$.
2. Dung môi chiết: Khảo sát EtOH 30%, 60%, 90%. Kết quả cho thấy EtOH 60% thu được $168,93\ \mu\text{g/mL}$, trong khi EtOH 90% đạt $173,18\ \mu\text{g/mL}$ (chỉ tăng $2,5%$ nhưng dung môi 90% có nhược điểm bay hơi quá nhanh trên da, gây kích ứng da và nguy cơ cháy nổ cao trong sản xuất). Chọn EtOH 60%.
3. Tỷ lệ dung môi/dược liệu: Khảo sát các mức 10, 15, 20, 30, 40 (mL/g). Khi tăng tỷ lệ từ 10 lên 40, tổng lượng hoạt chất chiết tăng từ $25327\ \mu\text{g}$ lên $46159\ \mu\text{g}$, nhưng nồng độ trong dịch chiết giảm từ $202,62\ \mu\text{g/mL}$ xuống $92,32\ \mu\text{g/mL}$. Chọn tỷ lệ 1:20 để đảm bảo nồng độ EPMC đạt ngưỡng ức chế enzym COX ($IC_{50} \approx 165\ \mu\text{g/mL}$).
4. Nhiệt độ chiết: Khảo sát 70°C, 80°C, 90°C, 100°C. Hàm lượng EPMC đạt đỉnh tại 80°C ($193,36\ \mu\text{g/mL}$) và giảm dần ở 90°C – 100°C do EPMC là một liên kết este dễ bị thủy phân ở nhiệt độ cao kéo dài.
5. Thời gian chiết: Khảo sát 30, 60, 90, 120 phút. Đạt cực đại tại 60 phút ($194,74\ \mu\text{g/mL}$); kéo dài 90-120 phút làm hàm lượng giảm do phân hủy nhiệt.

Thuật toán tính toán hàm lượng hoạt chất HPLC

Hàm lượng EPMC trong mẫu thử nghiệm được nội suy theo công thức toán học:

$$C\ (\mu\text{g/mL}) = \frac{k \cdot (S - b)}{a}$$

Trong đó:

• $S$: Diện tích pic tích phân của EPMC trên sắc ký đồ ($mAU \cdot s$).
• $k$: Hệ số pha loãng ($k = 2$ cho mẫu thử pha loãng 5,00 mL lên 10,00 mL).
• $a = 31786$: Hệ số góc (slope) của phương trình hồi quy tuyến tính.
• $b = 136711$: Hệ số chắn (intercept) của đường chuẩn.

Testing và validation

1. Thông số thẩm định quy trình định lượng HPLC (Shimadzu HPLC System)

[HPLC Method Configuration]
- Instrument: Shimadzu LC-30AD Pump, SPD-M20A DAD Detector, CTO-10AS Oven
- Stationary Phase: InertSustain GL Sciences C18 (250 mm x 4.6 mm, 5 µm)
- Mobile Phase: Methanol : Nước (85:15 v/v) - Isocratic
- Flow Rate: 1.0 mL/min
- Column Temp: 40°C
- Injection Volume: 5 µL
- Detection Wavelength: λ = 309 nm
- Retention Time (tR): ~5.658 min

Chỉ tiêu thẩm định	Tiêu chuẩn chấp nhận (AOAC)	Kết quả thực nghiệm	Đánh giá
Tính thích hợp hệ thống	$RSD(t_R) \le 1,0%$; $RSD(S) \le 2,0%$	$RSD(t_R) = 0,14%$; $RSD(S) = 0,25%$ ($n=6$)	Đạt
Tính đặc hiệu	Mẫu trắng/placebo không có pic; Match factor $\ge 0,99$	Không có pic tạp tại $t_R = 5,66$; Match factor $= 0,99$	Đạt
Khoảng tuyến tính	$R \ge 0,99$	$y = 31786x + 136711$; $R = 0,9990$ ($9,85 - 147,71\ \mu\text{g/mL}$)	Đạt
Độ lặp lại trong ngày	$RSD \le 5,3%$ (ở mức $100\ \mu\text{g/mL}$)	Ngày 1: $1,64%$ ($n=6$); Ngày 2: $1,00%$ ($n=6$)	Đạt
Độ lặp lại trung gian	$RSD \le 5,3%$	$RSD = 1,31%$ ($n=12$)	Đạt
Độ đúng (Tỷ lệ thu hồi)	Thu hồi trung bình $90,0 - 107,0%$	Mức 80%: $96,88%$; Mức 100%: $97,77%$; Mức 120%: $99,34%$ $\rightarrow$ TB: $98,00%$ ($RSD = 1,03%$)	Đạt
Giới hạn phát hiện (LOD)	$S/N \approx 3$	$LOD = 0,25\ \mu\text{g/mL}$ ($S/N = 3,36$)	Đạt
Giới hạn định lượng (LOQ)	$S/N \approx 10$	$LOQ = 0,75\ \mu\text{g/mL}$ ($S/N = 10,42$)	Đạt

2. Kết quả xây dựng dấu vân tay hóa học (TLC Fingerprinting)

Dược liệu định tính	Hoạt chất đích / Kỹ thuật xử lý mẫu	Pha động sắc ký (TLC)	Thuốc thử & Phát hiện	Vết đặc trưng ($R_f$) trùng khớp
Địa liền	EPMC (Chiết n-Hexan, rửa $\text{HCl}\ 1%$, $\text{NH}_3$)	n-Hexan : EA (8:2)	$\text{H}_2\text{SO}_4\ 10%$/EtOH, sấy 105°C, UV 365nm	7 vết ($R_f$: 0.17; 0.21; 0.29; 0.38; 0.48; 0.59-EPMC; 0.77)
Thương truật	Tinh dầu Atractylon (Chiết n-Hexan, rửa $\text{HCl}$, $\text{NaOH}$)	n-Hexan : EA (10:0.8)	Vanillin/EtOH 96%, sấy 105°C	5 vết ($R_f$: 0.10; 0.22; 0.35; 0.49; 0.60)
Đại hồi	Acid shikimic oxy hóa bằng $\text{KMnO}_4\ 5%$	Toluen : EA : HCOOH (5:4:1)	$\text{Fe}_2(\text{SO}_4)_3\ 2%$/EtOH, ánh sáng trắng	1 vết nâu đen đặc trưng ($R_f = 0,64$)
Quế chi	Acid cinnamic (Chiết kiềm $\text{NH}_3$, tủa $\text{HCl}\ \text{pH} \le 2$, rút EA)	Toluen : EA : HCOOH (5:4:1)	Soi đèn tử ngoại UV 254nm	1 vết đen hấp thụ UV ($R_f = 0,76$)
Thiên niên kiện	Khung Saponin (Loại tạp n-Hexan, chiết n-BuOH no nước)	EA : HCOOH : AcOH : $\text{H}_2\text{O}$ (15:1:1:2)	Vanillin/EtOH 96%, sấy 105°C	3 vết ($R_f$: 0.42; 0.79; 0.90)
Huyết giác	Flavonoid/Chalcon (Hòa kiềm, tủa acid $\text{pH} < 4$, ly tâm 6000 rpm)	Toluen : EA (9:1)	Vanillin/EtOH 96%, sấy 105°C	3 vết ($R_f$: 0.23 hồng đỏ; 0.50 tím; 0.83 xanh)

Kết quả đạt được

Đã triển khai điều chế kiểm chứng trên 3 mẻ độc lập theo thông số kỹ thuật chuẩn hóa:

• Mẻ 1: Hàm lượng EPMC = $199,69\ \mu\text{g/mL}$
• Mẻ 2: Hàm lượng EPMC = $195,80\ \mu\text{g/mL}$
• Mẻ 3: Hàm lượng EPMC = $196,18\ \mu\text{g/mL}$
• Giá trị trung bình: $197,22\ \mu\text{g/mL}$ với độ lệch chuẩn tương đối liên mẻ cực thấp: $RSD = 1,09%$.

So với mục tiêu thiết kế ban đầu, nghiên cứu đạt $100%$ chỉ tiêu về thẩm định phương pháp và thu được nồng độ hoạt chất cao hơn $19,5%$ so với ngưỡng nồng độ ức chế tối thiểu $IC_{50}$ in-vitro của EPMC kháng viêm ($165\ \mu\text{g/mL}$).

---

Đổi mới và đóng góp

1. Giải pháp phản ứng dẫn xuất hóa oxy hóa $\text{KMnO}_4$ để định tính Đại hồi: Khắc phục triệt để hiện tượng trùng lặp phổ và không thể tách vết của acid shikimic trên nền dịch chiết phức tạp. Bằng cách dùng $\text{KMnO}_4\ 5%$ bẻ gãy liên kết đôi và oxy hóa nhóm hydroxyl thành hợp chất carbonyl ít phân cực hơn, sau đó tạo phức màu với ion $\text{Fe}^{3+}$, phương pháp tạo ra bước đột phá về tính đặc hiệu định tính ($R_f = 0,64$).
2. Chiết tách chọn lọc theo tính chất acid-base để loại bỏ hiện tượng chồng phổ giữa Quế chi và Địa liền: Trong dịch chiết thô, Aldehyd cinnamic (Quế chi) và EPMC (Địa liền) có độ phân cực gần như tương đương trên bản mỏng silica gel. Nghiên cứu đã chuyển hướng mục tiêu định tính Quế chi sang Acid cinnamic thông qua cơ chế chuyển hóa muối tan trong môi trường kiềm $\text{NH}_3$ và tái chiết bằng dung môi hữu cơ ở $\text{pH} \le 2$, loại trừ hoàn toàn can thiệp của EPMC.
3. Phát hiện ngưỡng phân hủy nhiệt của Este EPMC: Chứng minh thực nghiệm rằng nhiệt độ chiết $> 80^\circ\text{C}$ làm sụt giảm hàm lượng EPMC trong dịch chiết cồn thuốc, từ đó thiết lập nhiệt độ tối ưu chuẩn xác ở $80^\circ\text{C}$ thay vì đun sôi $100^\circ\text{C}$ như các bài thuốc cổ phương truyền thống.
4. Tăng cường hiệu suất chiết xuất: Phương pháp hồi lưu tối ưu hóa giúp nâng hàm lượng hoạt chất lên $197,22\ \mu\text{g/mL}$, cao hơn $53,8%$ so với phương pháp ngâm lạnh thông thường ($128,16\ \mu\text{g/mL}$) và rút ngắn thời gian chiết từ 3 ngày xuống chỉ còn 60 phút.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng lâm sàng

Cồn xoa bóp YB được ứng dụng trực tiếp trong trị liệu giảm đau tại chỗ cho:

• Bệnh nhân viêm quanh khớp vai, thoái hóa khớp gối, cứng khớp buổi sáng do lạnh.
• Đau dây thần kinh liên sườn, đau mỏi cơ - gân do vận động thể thao hoặc chấn thương phần mềm gây tụ máu bầm tím.

Chiến lược mở rộng quy mô sản xuất (Scalability)

[Phòng thí nghiệm] (12.5 g / mẻ - Bình hồi lưu 500 mL)
       ↓  Scale-up Factor: 80x
[Quy mô Pilot] (1.0 kg dược liệu / mẻ - Nồi chiết hồi lưu Inox 316L 20L)
       ↓  Scale-up Factor: 50x
[Quy mô Công nghiệp] (50.0 kg dược liệu / mẻ - Tháp chiết hồi lưu tuần hoàn 1000L)

• Yêu cầu thiết bị sản xuất: Nồi chiết hồi lưu kín bằng thép không gỉ SUS-316L, tích hợp áo điều nhiệt dầu/hơi nước (kiểm soát chính xác $80 \pm 2^\circ\text{C}$), hệ thống ngưng tụ tuần hoàn dung môi EtOH để giảm thiểu thất thoát dung môi $< 3%$.
• Ước tính hiệu quả kinh tế (ROI): Chi phí nguyên liệu cho 1 lít thành phẩm cồn thuốc YB tiêu chuẩn khoảng 45.000 – 60.000 VNĐ. Giá thành thương mại ước tính 120.000 – 150.000 VNĐ/chai 100 mL $\rightarrow$ Biên lợi nhuận gộp ước đạt $> 65%$, thời gian hoàn vốn đầu tư dây chuyền kiểm nghiệm HPLC và chiết xuất ước tính 14 - 18 tháng.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật: Phương pháp HPLC hiện tại mới chỉ định lượng đơn hoạt chất EPMC (đại diện cho Địa liền), chưa tích hợp định lượng đồng thời các hoạt chất khác như Loureirin B (Huyết giác), Cinnamaldehyd (Quế chi) hay Atractylodin (Thương truật) trong cùng một chu trình sắc ký.
• Rào cản tài nguyên: Nghiên cứu mới dừng ở quy mô phòng thí nghiệm (mẻ $12,5\ \text{g}$ dược liệu/lần chiết), chưa khảo sát động học chiết xuất trên hệ thiết bị pilot công nghiệp $50 - 100\ \text{L}$.
• Hướng phát triển:
  1. Phát triển phương pháp HPLC-MS/MS hoặc UPLC đa cấu tử để định lượng đồng thời 4-5 hoạt chất chính trong bài thuốc trong thời gian phân tích $< 10$ phút.
  2. Bào chế nâng cấp dạng dùng ngoài từ dung dịch cồn thuốc sang dạng Hydrogel nano-emulsion nhằm kéo dài thời gian lưu giữ hoạt chất trên da và tăng sinh khả dụng qua da.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên Dược khoa & Hóa phân tích: Được tiếp cận quy trình chuẩn mẫu về thẩm định phương pháp phân tích theo hướng dẫn AOAC/ICH với đầy đủ bộ số liệu thực nghiệm chi tiết.
• Kỹ thuật viên R&D / Kiểm nghiệm Dược phẩm: Nắm vững giải pháp xử lý mẫu chiết tách chọn lọc theo tính chất hóa lý phân tử để giải quyết bài toán trùng phổ trên sắc ký lớp mỏng (TLC).
• Doanh nghiệp Sản xuất Dược liệu & YHCT: Tiếp nhận quy trình công nghệ chiết xuất hồi lưu tối ưu hóa (EtOH 60%, 80°C, 60 phút, tỷ lệ 1:20) giúp tăng $53,8%$ hiệu suất thu hồi hoạt chất, tiết kiệm năng lượng và chi phí vận hành.
• Cơ sở y tế & Người bệnh: Được sử dụng sản phẩm cồn xoa bóp có nguồn gốc thảo dược với chất lượng được chuẩn hóa khoa học, an toàn và hiệu quả giảm đau ổn định giữa các lô sản xuất.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu cấu hình phần cứng tối thiểu để triển khai quy trình phân tích HPLC này là gì?

Hệ thống sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trang bị bơm đẳng dòng hoặc gradient áp suất cao (áp suất tối thiểu 400 bar), detector DAD (Diode Array Detector) hoặc UV-Vis có khả năng đo bước sóng $\lambda = 309\ \text{nm}$, buồng điều nhiệt cột duy trì ổn định $40^\circ\text{C}$ và cột pha đảo C18 ($250 \times 4,6\ \text{mm},\ 5\ \mu\text{m}$).

2. Tại sao không chọn dung môi EtOH 90% khi dung môi này cho hàm lượng EPMC cao hơn EtOH 60%?

Thực nghiệm chứng minh EtOH 90% chỉ làm tăng hàm lượng EPMC thêm $2,5%$ ($173,18\ \mu\text{g/mL}$ so với $168,93\ \mu\text{g/mL}$ ở EtOH 60%), nhưng cồn 90 độ bay hơi cực nhanh khi thoa lên da làm giảm thời gian hấp thu hoạt chất qua biểu bì, dễ gây khô rát kích ứng da và làm tăng chi phí dung môi cũng như nguy cơ cháy nổ trong quy mô công nghiệp.

3. Quy trình này có thể áp dụng để kiểm nghiệm các loại cồn xoa bóp thương mại khác không?

Hoàn toàn có thể áp dụng quy trình định lượng HPLC EPMC cho bất kỳ chế phẩm nào có chứa Địa liền (Kaempferia galanga). Tuy nhiên, đối với quy trình định tính TLC, cần thẩm định lại tính đặc hiệu nếu bài thuốc có chứa các dược liệu khác có nhóm hoạt chất tương tự.

4. Giải pháp khắc phục khi pic EPMC trên HPLC bị lệch thời gian lưu ($t_R$) là gì?

Kiểm tra độ ổn định nhiệt độ buồng cột (đảm bảo đúng $40^\circ\text{C}$), đo lại tỷ lệ pha động MeOH : Nước ($85:15\ v/v$) đảm bảo khử khí siêu âm kỹ trong 15 phút, và tráng rửa cột bằng MeOH $100%$ trong 30 phút để loại bỏ các tạp chất kém phân cực bám dính từ các mẻ chạy trước.

5. Chi phí đầu tư hóa chất và vật tư tiêu hao cho một phép thử định lượng là bao nhiêu?

Chi phí ước tính cho 1 mẫu phân tích (bao gồm màng lọc PTFE $0,45\ \mu\text{m}$, dung môi Methanol chuẩn HPLC và hao mòn cột C18) dao động trong khoảng 35.000 – 50.000 VNĐ/mẫu thử.

---

Kết luận

Đề tài đã hoàn thành xuất sắc việc xây dựng cơ sở khoa học vững chắc cho bài thuốc cồn xoa bóp YB thông qua hai đóng góp then chốt: Quy trình chiết xuất hồi lưu tối ưu hóa (dung môi EtOH 60%, tỷ lệ 1:20, nhiệt độ 80°C, thời gian 60 phút) giúp nồng độ hoạt chất EPMC đạt mức trung bình $197,22\ \mu\text{g/mL}$ ($RSD = 1,09%$); và Phương pháp định lượng RP-HPLC đạt đầy đủ các tiêu chuẩn thẩm định khắt khe của AOAC ($R = 0,9990$, độ thu hồi $98,00%$, $LOD = 0,25\ \mu\text{g/mL}$). Kết hợp cùng bộ dấu vân tay hóa học TLC đặc hiệu cho 6 vị thuốc, công trình cung cấp giải pháp toàn diện để nâng tầm tiêu chuẩn hóa chất lượng thuốc đông dược Việt Nam tiếp cận các chuẩn mực phân tích quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan về bệnh lý CXK 1. Bệnh lý CXK theo YHHĐ 1. Một số nghiên cứu của thế giới và Việt Nam Tình trạng bệnh tật không lây nhiễm đang trở thành một vấn đề đáng lo ngại trên toàn thế giới, và Việt Nam không phải là ngoại lệ.

Theo nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vào năm 2023, mỗi năm có khoảng 41 triệu người mất mạng vì các bệnh không lây nhiễm, chiếm tỷ lệ cao nhất trong tổng số các ca tử vong trên toàn cầu. Các loại bệnh này thường liên quan đến tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp mãn tính, đái tháo đường, và các bệnh cơ xương khớp. Ở Việt Nam, xu hướng tăng của bệnh không lây nhiễm là rất rõ rệt. Từ năm 1986 đến năm 2012, tỉ lệ bệnh không lây nhiễm tăng từ 40% lên 71,6%, đồng thời tỉ lệ tử vong do các bệnh này chiếm 73% trong tổng số các trường hợp tử vong do mọi nguyên nhân[6].

Các bệnh liên quan đến CXK đang trở thành một vấn đề đáng lo ngại với tốc độ gia tăng nhanh chóng. Các bệnh này gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng về mặt xã hội và kinh tế. Theo thống kê, khoảng 33% dân số chung mắc các bệnh CXK, gây đau đớn kéo dài và là nguyên nhân hàng đầu của sự tàn phế và giảm năng suất lao động. Về mặt kinh tế, các bệnh này gây thiệt hại lớn.

Nghiên cứu tại Mỹ cho thấy, chi phí điều trị các bệnh CXK lên đến 874 tỷ USD, chiếm 5,7% GDP của nước này. Ở Việt Nam, theo Bộ Y tế năm 2013, các bệnh về cột sống đứng thứ 5 trong số các bệnh phổ biến, với tỷ lệ mắc là 274,5 trên 100. Một số bệnh CXK thường gặp Theo các nghiên cứu về bệnh CXK ở Việt Nam cho thấy, bệnh CXK chiếm tỉ lệ cao bao gồm các bệnh thoái hóa, viêm khớp dạng thấp, loãng xương, gout…[14] a) Viêm khớp dạng thấp Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý khớp tự miễn dịch, diễn biến mạn tính và tiến triển với các biểu hiện tại khớp, ngoài khớp và toàn thân ở nhiều mức độ khác nhau. Bệnh diễn biến rất phức tạp.

Nguyên nhân gây bệnh viêm khớp dạng thấp chưa rõ ràng, tuy nhiên nhiều bằng chứng cho thấy bệnh được coi là một bệnh tự miễn với sự tham gia của nhiều yếu tố nhiễm khuẩn hoặc di truyền[12]. Viêm khớp dạng thấp xuất hiện ở mọi quốc gia trên thế giới với tỉ lệ chung khoảng 0,5-1,0% dân số người lớn. Ở Việt Nam, theo thống kê tại miền bắc Việt Nam, tỉ lệ mắc bệnh này là khoảng 0,28%. Bệnh có thể khởi phát ở mọi lứa tuổi, nhưng thường gặp nhất 2 là lứa tuổi từ 30-60.

Bệnh gây ra hậu quả nặng nề, khoảng 50% bệnh nhân bị ảnh hưởng chức năng và bị giảm 5-7 năm tuổi thọ[12], [15]. b) Gout Bệnh gout là tình trạng rối loạn chuyển hóa liên quan đến acid uric. Khi nồng độ chất này tăng lên quá cao có thể dẫn đến lắng đọng các tinh thể urat trong các mô, đặc biệt là trong các khớp xương. Tình trạng này khiến các ổ khớp bị viêm nhiễm, gây đau đớn, kéo dài nhiều ngày có thể gây cứng khớp, biến dạng khớp [7].

Trên thế giới, bệnh xuất phổ biến ở mọi quốc gia, theo nghiên cứu về tỉ lệ mắc bệnh gout từ năm 1990 đến năm 2019 ở 204 quốc gia cho thấy số người bệnh bị mắc bệnh gout tăng từ 22 triệu người lên 53 triệu người, tương ứng với tỉ lệ tăng trưởng là 63,44%[35]. Bệnh gout ngày càng có xu hướng trẻ hóa, tỉ lệ người mắc bệnh gout tăng ở những người trẻ, tăng cao ở độ tuổi <30 tuổi. Tại Việt Nam, theo thông tin của Sở y tế Thành phố Hà Nội năm 2022, tỉ lệ mắc bệnh gout là khoảng 1/200 người trưởng thành. c) Bệnh thoái hóa khớp Thoái hóa khớp là tình trạng thoái triển của khớp, xảy ra chủ yếu ở những người cao tuổi đặc trưng bởi tình trạng sụn khớp bị bào mòn, mất dần và sự biến đổi của phần rìa xương.

Thoái hóa khớp làm cho bệnh nhân thường xuyên có những cơn đau, gây cứng khớp và hạn chế khả năng di chuyển của người bệnh[15]. Trên thế giới, bệnh thoái hóa khớp gặp rất phổ biến. Theo thống kê của WHO cho thấy, có 0,3 – 0,5% dân số bị bệnh lý về khớp thì trong đó có 20% bệnh nhận mắc bệnh thoái hóa khớp. Ở Việt Nam, thoái hóa khớp chiếm 10,41% các bệnh về xương khớp, tỷ lệ thoái hóa khớp ở bệnh viện Bạch Mai chiếm 4,66% số bệnh nhân nội trú, trong đó thoái hóa khớp gối chiếm 56,5%[2], [5].

d) Loãng xương Loãng xương là tình trạng rối loạn chuyển hóa của xương dẫn đến tổn thương độ chắc của xương. Độ chắc xương bao gồm sự toàn vẹn cả về khối lượng và chất lượng của xương[7],[12]. Loãng xương thường gặp ở những người già, người sau mãn kinh, những người gặp các vấn đề bênh lý về thận, nội tiết, sinh dục… Loãng xương làm tăng nguy cơ gãy xương ở bệnh nhân và hậu quả là làm tăng tỉ lệ tàn tật và tử vong, giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh và trở thành gắng nặng cho cộng đồng. Theo thống kê, trên thế giới có khoảng 200 triệu người bị gãy xương đùi do loãng xương [50].

Hàng năm chi phí cho dự phòng và điều trị loãng xương và các biến chứng của bệnh là rất lớn, lên tới 30,7 tỷ EUR ở Châu Âu; 13,7-20,3 tỷ USD ở Mỹ; 1,8 tỷ Pound ở Anh[31]. Loãng xương đang là một căn bệnh phổ biến ở mọi quốc gia trên thế giới. Theo thống kê ở Châu Á cho thấy rằng, tỉ lệ người mắc loãng xương năm 1990 là 26% và dự đoán đến năm 2025 tăng lên 37% [25]. Tại Châu Âu vào năm 2019, có 32 triệu người từ 3 50 tuổi trở nên được ước tính bị loãng xương, tương đướng với 5,6% tổng số dân Châu Âu ở độ tuổi trên 50 [31].

Tại Việt Nam, theo một số nghiên cứu, có khoảng 29% phụ nữ từ 50 tuổi trở lên bị loãng xương, mức độ loãng xương ở Việt Nam tương đương với các nước ở Châu Á và phương Tây [28]. Một số phương pháp điều trị bệnh CXK theo YHHĐ Để điều trị bệnh CXK, YHHĐ sử dụng một kết hợp đa dạng các phương pháp, phù hợp với tình trạng bệnh của từng bệnh nhân: - Điều trị nội khoa: Phương pháp này tập trung vào việc quản lý các triệu chứng và ngăn chặn sự tiến triển của bệnh thông qua việc sử dụng thuốc và các biện pháp điều trị không phẫu thuật - Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: Bằng cách kết hợp các kỹ thuật vật lý trị liệu và phục hồi chức năng, bệnh nhân có thể cải thiện sự linh hoạt và sức mạnh cơ bắp, đồng thời giảm đau và tăng khả năng di chuyển. - Phẫu thuật chỉnh hình và thay khớp nhân tạo: Trong các trường hợp nặng, phẫu thuật có thể là lựa chọn cuối cùng để cải thiện chất lượng cuộc sống và khôi phục chức năng của bệnh nhân. Các nhóm thuốc được sử dụng trong điều trị bệnh cơ xương khớp bao gồm:[7] - Nhóm thuốc điều trị triệu chứng: Bao gồm các thuốc chống viêm, giảm đau và kháng sinh chống nhiễm khuẩn, nhằm kiểm soát các triệu chứng như viêm, đau và nhiễm trùng.

- Thuốc điều trị cơ bản: + Thuốc chống thấp khớp làm thay đổi bệnh (DMARD’s - Disease Modifying Anti Rheumatic Drugs) + Thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm (SAARD’s - Slow Acting Anti Rheumatic Drugs) - Các thuốc điều trị các bệnh khớp khác: Bao gồm thuốc điều trị gout, thuốc điều trị thoái hóa và thuốc điều trị loãng xương, nhằm giảm triệu chứng và nguy cơ tái phát của các bệnh lý khớp. Bệnh lý CXK theo y học cổ truyền 1. Khái niệm về chứng tý Theo YHCT các bệnh liên quan đến xương khớp thường thuộc phạm vi chứng tý của YHCT. Tý là bế tắc, là ngăn lấp không thông.

Chứng tý là một bệnh do tà khí xâm lấn vào kinh lạc, xương khớp, cơ nhục làm khí huyết không lưu thông mà gây ra bệnh, làm cơ nhục khớp xương đau nhức, sưng to nặng nề[2] [10] [19]. Theo nghiên cứu cho thấy rằng, số người mắc chứng tý chiếm tỉ lệ cao và có xu hướng đang tăng lên, cụ thể là 80,9% (năm 2019), 83,5% (năm 2020)[13]. Nguyên nhân, cơ chế của chứng tý - Ngoại nhân: + Chứng tý thường do 3 tà khí Phong – Hàn – Thấp phối hợp xâm nhập vào cơ thể. Tà khí xâm nhập khác nhau nên biểu hiện lâm sàng khác nhau.

Phong tà thắng thành hành tý, khí phong lưu động và nhanh chóng nên đau nhanh chóng chuyển từ chỗ này sang chỗ khác. Hàn tà thắng thành thống tý, hàn tà xâm nhập vào cơ thể rồi ngưng đọng lại gây tích trệ, huyết không thông mà gây đau dữ dội. Thấp tà thắng thành trước tý, thấp có tính dính bám nặng trệ, làm cho da thịt các khớp tê dại, đau nặng tại chỗ nhất định[12]. + Phong thấp nhiệt tý: tà khí phong nhiệt cùng hợp với thấp, làm phong thấp nhiệt tà hợp lại gây bệnh.

Người vốn dương thịnh âm hư mà có nhiệt, sau khi bị cảm ngoại tà, dễ hóa theo nhiệt, hoặc vì phong hàn thấp tý lâu ngày không khỏi, tà lưu kinh lạc các khớp, uất lại hóa nhiệt làm các khớp sưng, nóng, đỏ, đau phát sốt mà thành chứng nhiệt tý[12]. - Nội nhân: Do người già các chức năng cơ thể suy giảm, can thận bị hư hoặc bệnh lâu ngày làm khí huyết giảm sút. Dương khí hư suy ngoại tà thừa cơ xâm nhập làm bế tắc kinh lạc. Hao tổn khí huyết dẫn đến thiếu nuôi dưỡng cốt tủy và các cấu trúc quanh cốt, quan tiết là cân, cơ, nhục, bì phu, kinh lạc; sự thiếu nuôi dưỡng đến một mức nào đó có thể gây đau.

Can mộc phụ trách hệ vận động, gân mạch; thận phục trách chất lượng xương, tủy xương. Khi can thận hư dấn đến suy giảm chức năng hệ vận động và chất lượng xương[12][19]. - Bất nội ngoại nhân: Ăn uống quá nhiều một loại thức ăn như quá béo, quá ngọt, làm khí huyết hư suy, đàm thấp nội sinh gây thiếu nuôi dưỡng hoặc bí tắc kinh lạc. Lao lực quá độ, chấn thương cũng làm tổn hình, hao huyết, huyết ứ tắc kinh lạc[12].

- Chứng tý có thể là kết quả của sự kết hợp giữa nội nhân và ngoại nhân như khi chính khí bất túc, tà khí nhân cơ hội đó mà xâm nhập gây bệnh gây ra các thể bệnh là phong hàn thấp tý, phong thấp nhiệt tý, can thận âm hư,. Điều trị chứng tý - Thể phong hàn thấp tý: sử dụng phương pháp chung là khu phong tán hàn trừ thấp.