Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh do trypanosoma evansi ở trâu bò tại thái nguyên và lạng sơn và phác đồ điều trị hiệu quả

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh do Trypanosoma evansi ở trâu bò tại Thái Nguyên và Lạng Sơn, đề xuất phác đồ điều trị hiệu quả.

• Tác giả: Diệp Thị Huyền Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh do Trypanosoma evansi ở trâu, bò tại Thái Nguyên và Lạng Sơn và phác đồ điều trị hiệu quả
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại tiên mao trùng
• 1.3. Dịch tễ học bệnh T. evansi
• 1.4. Tình hình nghiên cứu về bệnh tiên mao trùng
• 1.4.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.4.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh T. evansi ở trâu, bò miền núi
• 2.3.2. Khả năng gây bệnh của T. evansi trên chuột và thỏ gây nhiễm
• 2.3.3. Nghiên cứu phác đồ điều trị bệnh T. evansi cho trâu, bò miền núi
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Phương pháp thu thập mẫu
• 2.4.2. Phương pháp phát hiện tiên mao trùng trong mẫu
• 2.4.3. Phương pháp nghiên cứu dịch tễ học
• 2.4.4. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm bệnh lý, lâm sàng bệnh do T.
• 2.4.5. Phương pháp nghiên cứu phác đồ điều trị bệnh T. evansi có hiệu quả cao
• 2.5. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 3. CHƯƠNG 3: DỰ KIẾN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ BỆNH T. EVANSI Ở TRÂU, BÒ TẠI THÁI NGUYÊN VÀ LẠNG SƠN
• 3.1.1. Tình hình nhiễm T.
• 3.1.2. Tình hình nhiễm T.
• 3.2. KHẢ NĂNG GÂY BỆNH CỦA T. EVANSI TRÊN MỘT SỐ ĐỘNG VẬT GÂY NHIỄM
• 3.2.1. Khả năng gây bệnh của T. evansi trên chuột bạch
• 3.2.2. Khả năng gây bệnh của T. evansi trên thỏ
• 3.3. NGHIÊN CỨU PHÁC ĐỒ ĐIỀU TRỊ BỆNH T. EVANSI CHO TRÂU, BÒ MIỀN NÚI
• 3.3.1. Nghiên cứu lựa chọn phác đồ điều trị có hiệu quả cao và an toàn
• 3.3.2. Đề xuất biện pháp phòng chống bệnh T. evansi cho trâu, bò ở miền núi
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Nghiên cứu dịch tễ bệnh Trypanosoma evansi

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm dịch tễ của bệnh Trypanosoma evansi ở trâu bò tại Thái Nguyên và Lạng Sơn. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh cao ở các vùng miền núi, đặc biệt trong điều kiện khí hậu ẩm ướt. Dịch tễ học chỉ ra rằng bệnh lây lan chủ yếu qua côn trùng hút máu như ruồi trâu. Các yếu tố như tuổi, giới tính, và mùa vụ cũng ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm bệnh. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chiến lược phòng chống bệnh hiệu quả.

1.1. Phân bố bệnh theo khu vực

Bệnh Trypanosoma evansi phân bố rộng ở các tỉnh miền núi phía Bắc, đặc biệt là Thái Nguyên và Lạng Sơn. Tỷ lệ nhiễm bệnh ở trâu cao hơn so với bò, do đặc điểm sinh thái và tập quán chăn nuôi. Các vùng có độ ẩm cao và nhiều côn trùng hút máu là điều kiện thuận lợi cho sự lây lan bệnh.

1.2. Yếu tố ảnh hưởng đến dịch tễ

Tuổi và giới tính của vật nuôi là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm bệnh. Trâu bò non và già có nguy cơ nhiễm bệnh cao hơn. Mùa mưa cũng là thời điểm bệnh bùng phát mạnh do sự gia tăng số lượng côn trùng trung gian truyền bệnh.

II. Phác đồ điều trị bệnh Trypanosoma evansi

Nghiên cứu đề xuất phác đồ điều trị hiệu quả cho bệnh Trypanosoma evansi ở trâu bò. Phác đồ sử dụng thuốc Azidin với liều lượng 4mg/kg thể trọng, cho hiệu quả điều trị khỏi bệnh trên 98%. Phác đồ này được thử nghiệm trên diện rộng tại Thái Nguyên và Lạng Sơn, mang lại kết quả khả quan. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp điều trị với các biện pháp phòng ngừa để hạn chế tái nhiễm.

2.1. Thử nghiệm phác đồ điều trị

Phác đồ điều trị sử dụng Azidin được thử nghiệm trên cả trâu và bò. Kết quả cho thấy thuốc có hiệu quả cao trong việc tiêu diệt ký sinh trùng và cải thiện tình trạng sức khỏe của vật nuôi. Thời gian điều trị trung bình là 7 ngày, với tỷ lệ khỏi bệnh đạt 98%.

2.2. Đề xuất biện pháp phòng ngừa

Ngoài điều trị, nghiên cứu đề xuất các biện pháp phòng ngừa như kiểm soát côn trùng trung gian, vệ sinh chuồng trại, và tiêm phòng định kỳ. Các biện pháp này giúp giảm thiểu nguy cơ tái nhiễm và bảo vệ sức khỏe đàn gia súc.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp thông tin khoa học về dịch tễ học và phác đồ điều trị bệnh Trypanosoma evansi. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để xây dựng các chính sách phòng chống bệnh hiệu quả, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi và phát triển nông nghiệp bền vững tại các khu vực miền núi.

3.1. Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu cung cấp dữ liệu chi tiết về đặc điểm dịch tễ và hiệu quả của phác đồ điều trị bệnh Trypanosoma evansi. Đây là nguồn thông tin quý giá cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực thú y và bệnh ký sinh trùng.

3.2. Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu được áp dụng trực tiếp vào thực tiễn chăn nuôi tại Thái Nguyên và Lạng Sơn, giúp giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra. Đồng thời, nghiên cứu góp phần nâng cao nhận thức của người dân về phòng chống bệnh truyền nhiễm ở vật nuôi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh tiên mao trùng do Trypanosoma evansi gây ra là một trong những bệnh ký sinh trùng nguy hiểm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và năng suất của trâu, bò, đặc biệt tại các vùng miền núi như Thái Nguyên và Lạng Sơn. Theo điều tra trên 1.643 con trâu tại hai tỉnh này, tỷ lệ nhiễm T. evansi trung bình đạt khoảng 13%, với biến động từ 6,88% đến 15,53% tùy từng huyện. Bệnh biểu hiện dưới hai thể cấp tính và mãn tính, gây ra các triệu chứng như sốt cao, suy nhược, thiếu máu, phù thũng, và có thể dẫn đến tử vong nhanh chóng hoặc kéo dài gây giảm năng suất lao động và sinh sản. Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định đặc điểm dịch tễ, bệnh lý, lâm sàng của bệnh tiên mao trùng ở trâu, bò tại Thái Nguyên và Lạng Sơn, đồng thời xây dựng phác đồ điều trị hiệu quả với tỷ lệ khỏi bệnh trên 98%. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2011-2012, tập trung vào các huyện đại diện của hai tỉnh, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho công tác phòng chống và điều trị bệnh, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi và phát triển kinh tế địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về dịch tễ học ký sinh trùng và mô hình sinh trưởng của Trypanosoma evansi. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết dịch tễ học phân tích và mô tả: Giúp xác định tỷ lệ nhiễm, phân bố theo tuổi, mùa vụ và địa lý, từ đó đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến sự lưu hành của bệnh.
• Mô hình sinh học phân tử và miễn dịch học: Giải thích cơ chế biến đổi kháng nguyên bề mặt của T. evansi nhằm né tránh miễn dịch vật chủ, đồng thời làm cơ sở cho việc phát triển các phương pháp chẩn đoán và điều trị.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: tiên mao trùng (Trypanosoma evansi), kháng nguyên biến đổi (VSG), vật chủ trung gian truyền bệnh (ruồi, mòng hút máu), phác đồ điều trị, và các phương pháp chẩn đoán huyết thanh học (SAT, LATEX, CATT, IFAT, ELISA).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là mẫu máu của 1.643 con trâu và bò được thu thập ngẫu nhiên tại các huyện đại diện của tỉnh Thái Nguyên và Lạng Sơn trong giai đoạn 2011-2012. Mẫu được xét nghiệm bằng các phương pháp xem tươi, nhuộm Giemsa, tiêm truyền động vật thí nghiệm, và các kỹ thuật huyết thanh học hiện đại như ELISA và IFAT để phát hiện T. evansi.

Phương pháp lấy mẫu theo mẫu chùm nhiều bậc, đảm bảo tính đại diện cho toàn tỉnh. Phân tích số liệu sử dụng phần mềm Excel 2003 và Minitab 14 với các phương pháp thống kê sinh học để so sánh tỷ lệ nhiễm theo địa phương, tuổi và mùa vụ.

Ngoài ra, nghiên cứu còn tiến hành gây nhiễm T. evansi trên chuột bạch và thỏ để khảo sát khả năng gây bệnh, thời gian xuất hiện ký sinh trùng trong máu, triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đại thể. Phác đồ điều trị được thử nghiệm trên diện hẹp và diện rộng với các thuốc như Trypamidium, Azidin và Naganin, đánh giá hiệu quả qua tỷ lệ khỏi bệnh và an toàn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ nhiễm T. evansi ở trâu và bò: Tỷ lệ nhiễm trung bình ở trâu là 12,96%, trong đó huyện Chi Lăng (Lạng Sơn) có tỷ lệ cao nhất 15,53%, huyện Phú Bình (Thái Nguyên) thấp nhất 6,88%. Tỷ lệ có triệu chứng lâm sàng là 11,69%. Ở bò, tỷ lệ nhiễm dao động tương tự, với mức cao nhất khoảng 14%.
2. Ảnh hưởng của tuổi và mùa vụ: Trâu từ 5-8 tuổi có tỷ lệ nhiễm cao nhất (15,85%), trong khi trâu dưới 2 tuổi chỉ 8,03%. Mùa hè-thu (tháng 5-10) là thời điểm tỷ lệ nhiễm tăng cao do điều kiện sinh thái thuận lợi cho ruồi, mòng phát triển.
3. Khả năng gây bệnh trên động vật thí nghiệm: T. evansi xuất hiện trong máu chuột bạch sau 2-5 ngày, thời gian chết dao động từ 7-15 ngày tùy liều gây nhiễm. Thỏ gây nhiễm cũng biểu hiện triệu chứng phù thũng, khó thở và chết sau khoảng 25-52 ngày.
4. Hiệu quả phác đồ điều trị: Phác đồ sử dụng Azidin với liều 4 mg/kg thể trọng cho tỷ lệ khỏi bệnh trên 98%, an toàn và được áp dụng rộng rãi tại các địa phương nghiên cứu. Trypamidium và Naganin cũng cho hiệu quả cao nhưng Azidin được đánh giá ưu việt hơn về mặt an toàn và thời gian điều trị.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ nhiễm T. evansi ở trâu, bò tại Thái Nguyên và Lạng Sơn tương đối cao, phản ánh thực trạng bệnh lưu hành phổ biến tại các vùng núi có điều kiện sinh thái thuận lợi cho vật trung gian truyền bệnh như ruồi và mòng hút máu. Kết quả phù hợp với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, cho thấy vùng núi và trung du có tỷ lệ nhiễm cao hơn đồng bằng do điều kiện chăn thả tự nhiên và cơ sở hạ tầng thú y còn hạn chế.

Sự khác biệt tỷ lệ nhiễm theo tuổi cho thấy trâu, bò trưởng thành có nguy cơ nhiễm cao hơn, có thể do tiếp xúc nhiều hơn với môi trường chứa mầm bệnh và vật trung gian. Mùa vụ ảnh hưởng rõ rệt đến tỷ lệ nhiễm, với mùa nóng ẩm tạo điều kiện cho ruồi, mòng phát triển mạnh, làm tăng nguy cơ truyền bệnh.

Khả năng gây bệnh trên chuột bạch và thỏ thí nghiệm chứng minh tính độc lực của T. evansi và giúp hiểu rõ diễn biến bệnh lý, từ đó hỗ trợ xây dựng phác đồ điều trị phù hợp. Phác đồ Azidin được đánh giá cao nhờ hiệu quả điều trị và an toàn, phù hợp với điều kiện thực tế tại các vùng nghiên cứu.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ nhiễm theo địa phương, tuổi và mùa vụ, bảng so sánh hiệu quả các phác đồ điều trị, giúp minh họa rõ nét các kết quả nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác giám sát và phát hiện sớm bệnh: Thực hiện lấy mẫu xét nghiệm định kỳ tại các vùng có tỷ lệ nhiễm cao, đặc biệt trong mùa cao điểm từ tháng 5 đến tháng 10, nhằm phát hiện và điều trị kịp thời, giảm thiểu thiệt hại.
2. Áp dụng phác đồ điều trị Azidin rộng rãi: Khuyến cáo sử dụng Azidin liều 4 mg/kg thể trọng cho trâu, bò bị nhiễm T. evansi với tỷ lệ khỏi bệnh trên 98%, đảm bảo an toàn và hiệu quả trong vòng 15 ngày. Thời gian áp dụng liên tục trong mùa dịch.
3. Phòng chống vật trung gian truyền bệnh: Thực hiện các biện pháp diệt ruồi, mòng hút máu như phát quang bụi rậm, làm sạch chuồng trại, sử dụng lưới chống côn trùng, và áp dụng hóa chất diệt côn trùng phù hợp trên diện rộng nhằm giảm nguồn truyền bệnh.
4. Nâng cao nhận thức và đào tạo người chăn nuôi: Tổ chức các lớp tập huấn về nhận biết triệu chứng bệnh, cách phòng tránh và xử lý khi phát hiện bệnh, giúp người dân chủ động trong công tác phòng chống bệnh tiên mao trùng.
5. Xây dựng hệ thống cơ sở vật chất thú y hiện đại: Đầu tư trang thiết bị chẩn đoán hiện đại như ELISA, PCR tại các trung tâm thú y địa phương để nâng cao độ chính xác và nhanh chóng trong phát hiện bệnh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Người chăn nuôi trâu, bò tại các vùng miền núi và trung du: Nắm bắt được đặc điểm dịch tễ và triệu chứng bệnh để chủ động phòng tránh và điều trị, giảm thiệt hại kinh tế.
2. Cán bộ thú y và nhân viên y tế thú y: Áp dụng các phương pháp chẩn đoán hiện đại và phác đồ điều trị hiệu quả, nâng cao năng lực chuyên môn trong công tác phòng chống bệnh.
3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Thú y, Ký sinh trùng học: Tham khảo các kết quả nghiên cứu dịch tễ, bệnh lý và phương pháp điều trị để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo.
4. Các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp: Dựa trên dữ liệu khoa học để xây dựng chính sách phòng chống dịch bệnh, hỗ trợ phát triển ngành chăn nuôi bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh tiên mao trùng do Trypanosoma evansi gây ra có biểu hiện như thế nào ở trâu, bò?
   Bệnh thường biểu hiện dưới hai thể cấp tính và mãn tính với các triệu chứng như sốt cao gián đoạn (40-41,7°C), gầy yếu, phù thũng, viêm giác mạc, thiếu máu, và có thể dẫn đến tử vong nhanh hoặc kéo dài. Ví dụ, trâu bị bệnh thể cấp tính có thể chết sau 7-15 ngày nếu không điều trị kịp thời.

2. Phương pháp chẩn đoán bệnh tiên mao trùng hiệu quả nhất hiện nay là gì?
   Phương pháp ELISA và IFAT được đánh giá có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, giúp phát hiện kháng thể đặc hiệu chống T. evansi trong máu. Ngoài ra, phương pháp tiêm truyền động vật thí nghiệm vẫn được sử dụng để xác nhận chính xác trong các trường hợp nghi ngờ.

3. Tỷ lệ nhiễm T. evansi ở trâu, bò tại Thái Nguyên và Lạng Sơn là bao nhiêu?
   Theo nghiên cứu, tỷ lệ nhiễm trung bình ở trâu là khoảng 12,96%, với biến động từ 6,88% đến 15,53% tùy địa phương. Tỷ lệ có triệu chứng lâm sàng là 11,69%. Tỷ lệ nhiễm ở bò cũng tương tự, dao động quanh mức 10-14%.

4. Phác đồ điều trị nào được khuyến cáo sử dụng cho bệnh tiên mao trùng ở trâu, bò?
   Phác đồ sử dụng thuốc Azidin với liều 4 mg/kg thể trọng được khuyến cáo do hiệu quả điều trị cao trên 98%, an toàn và phù hợp với điều kiện thực tế tại các vùng nghiên cứu. Trypamidium và Naganin cũng có hiệu quả nhưng Azidin được ưu tiên hơn.

5. Làm thế nào để phòng ngừa bệnh tiên mao trùng hiệu quả?
   Phòng bệnh hiệu quả bao gồm phát hiện và điều trị sớm gia súc nhiễm bệnh, diệt vật trung gian truyền bệnh như ruồi, mòng hút máu bằng các biện pháp sinh thái và hóa học, hạn chế nhập gia súc từ vùng có dịch, và nâng cao nhận thức người chăn nuôi về bệnh.

Kết luận

• Tỷ lệ nhiễm Trypanosoma evansi ở trâu, bò tại Thái Nguyên và Lạng Sơn dao động khoảng 13%, với tỷ lệ có triệu chứng lâm sàng gần 12%.
• Trâu, bò từ 5-8 tuổi và mùa hè-thu là nhóm có nguy cơ nhiễm bệnh cao nhất.
• T. evansi gây bệnh nhanh và nghiêm trọng trên động vật thí nghiệm, giúp hiểu rõ diễn biến bệnh lý.
• Phác đồ điều trị sử dụng Azidin liều 4 mg/kg thể trọng đạt hiệu quả điều trị trên 98%, an toàn và được áp dụng rộng rãi.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác phòng chống và điều trị bệnh tiên mao trùng, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi và phát triển kinh tế vùng miền núi.

Khuyến khích các cơ quan thú y địa phương áp dụng phác đồ điều trị hiệu quả, tăng cường giám sát dịch tễ và triển khai các biện pháp phòng chống vật trung gian truyền bệnh. Người chăn nuôi cần được đào tạo nhận biết và xử lý kịp thời khi phát hiện bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI Bệnh tiên mao trùng được Blanchard (1888) phát hiện đầu tiên ở Việt Nam. Sau đó, bệnh được xác định là phổ biến ở hầu hết các tỉnh thành trong cả nước. Bệnh do loài tiên mao trùng Trypanosoma evansi gây ra.

Trâu, bò, ngựa mắc bệnh dễ chết hoặc thiếu máu, suy nhược, giảm hoặc mất khả năng sinh sản và sức sản xuất. Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại tiên mao trùng 1. Vị trí của tiên mao trùng Trypanosoma trong hệ thống phân loại động vật học Theo Levine và cs. (1980) (dẫn theo Lương Văn Huấn và cs., 1997 [8]), vị trí của tiên mao trùng trong hệ thống phân loại nguyên bào (Protozoa) như sau: Ngành Sarcomastigophora Phân ngành Mastigophora Lớp Zoomastigophorasida Bộ Kinetoplastorida Phân bộ Trypanosomatorida Họ Trypanosomatidae Donein, 1901 Giống Trypanosoma Gruby, 1843 Giống phụ Megatrypanum Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (M) theileria Giống phụ Herpetosoma Donein, 1901 Loài Trypanosoma (H) leisi Giống phụ Schizotrypanum Chagas, 1909 Loài Trypanosoma (S) cruzi Giống phụ Duttonella Chalmers, 1918 Loài Trypanosoma (D) vivax Loài Trvpanosoma (D) uniform Giống phụ Nalmomonas Hoare, 1964 n 4 Loài Trypanosoma (N) congolense Loài Trypanosoma (N) siminae Loài Trypanosoma (N) vanhogi Giống phụ Trypanozoon Liihe, 1906 Loài Trypanosoma (T) brucei Loài Trypanosoma (T) gambience Loài Trypanosoma (T) rhodesiense Loài Trypanosoma (T) equiperdum Giống phụ Pycnomonas Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (P) suis Giống phụ Trypanosoma Gruby, 1843 Loài Trypanosoma evansi (Steel, 1885) Trong các loài tiên mao trùng trên, có 7 loài được tổ chức dịch tễ quốc tế (OIE) thông báo là có khả năng gây bệnh cho người và động vật có vú, đó là: T.

Đặc điểm hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng Tiên mao trùng T. evansi được xếp vào loại đơn hình thái, cơ thể chỉ là một tế bào, có kích thước nhỏ, chiều dài 18 - 34 µm (trung bình là 25 µm), chiều rộng 1,5 - 2µm. Cơ thể có hình suốt chỉ mảnh hoặc hình thoi, cuối thân nhọn. Nhìn chung, cấu trúc cơ bản của T.

evansi cũng giống như cấu trúc của các loài tiên mao trùng khác thuộc họ Trypanosomatidae. Cấu trúc từ ngoài vào trong được chia thành 3 phần chính: - Vỏ: ngoài cùng là lớp vỏ dày 10 - 15 nm, vỏ được chia làm 3 lớp (lớp ngoài và lớp trong cùng tiếp giáp với nguyên sinh chất dầy hơn lớp giữa). Lớp vỏ ngoài cùng được cấu tạo từ các phân tử glycoprotein luôn biến đổi (Vanant Glycoprotein Surface -VGS). Tiếp giáp với lớp trong cùng là 9 cặp vi ống xếp song song dọc theo chiều dài thân tiên mao trùng.

Chính nhờ sự sắp xếp của các cặp vi ống nên tiên mao trùng có dạng hình suốt chỉ mảnh (Hoare, 1972 [44]; Phạm Sỹ Lăng, 1982 [13]; Nguyễn Quốc Doanh, 1999 [5]). n 5 - Nguyên sinh chất: gồm lớp trong và lớp ngoài. Trong nguyên sinh chất có chứa các nội quan: ribosome có màu thẫm xen kẽ vùng không bào màu sáng, kinetoplast (thể cơ động), mitochrondrio, reticulum (lưới nội bào) và mạng lưới golgi. - Nhân: nhân tiên mao trùng có chứa ADN, hình bầu dục hoặc hình trứng.

Nhân thường nằm ở vị trí trung tâm hoặc gần vị trí trung tâm cơ thể. Ngoài nhân, về phía cuối thân còn có thể kinetoplast chứa ADN (KADN). Từ kinetoplast có một roi chạy vòng quanh thân lên đầu và ra phía ngoài cơ thể thành một roi tự do. Roi của tiên mao trùng có lớp vỏ ngoài cùng giống lớp vỏ của thân.

Trong roi có 9 cặp vi ống ở xung quanh và một cặp ở trung tâm, xếp song song dọc chiều dài roi (Hoare, 1972 [44]; Nguyễn Quốc Doanh,1999 [5]). Tiên mao trùng di động được trong máu nhờ một roi tự do xuất phát từ phía sau thân, chạy vòng quanh thân tạo thành một màng rung. Khi di động, roi tự do vung ra phía trước và màng rung chuyển động giúp cho tiên mao trùng di chuyển rất nhanh trong máu của vật chủ (Phạm Sỹ Lăng và cs. Cấu tạo của Trypanosoma A.Tổ hợp cytoskeleton; C.

Thể cơ động kinetoplast; F. Phần thân chính; L. Lưới nội sinh chất; K. Chỗ tiếp xúc roi với màng rung; M.

Chỗ tiếp xúc roi với thân. Cấu trúc kháng nguyên của T. evansi Kháng nguyên của T. evansi gồm hai loại: kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) và kháng nguyên biến đổi.

n 6 * Kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) Phần lớn các thành phần kháng nguyên tiên mao trùng không biến đổi trong quá trình sống ký sinh. Bằng phương pháp điện di miễn dịch huyết thanh thỏ tối miễn dịch với T. evansi, Kageruka (1982) đã phát hiện tới 30 thành phần kháng nguyên khác nhau. Người ta xác định có ba loại kháng nguyên không biến đổi ở màng nguyên sinh chất tế bào (ISG: Invanant Surface Glycoprotein): ISG 65, ISG 75 và ISG 100.

Do cấu trúc không gian ba chiều và đặc tính ưa nước, các loại này không kết hợp với kháng thể của vật chủ. * Kháng nguyên biến đổi Cần đề cập đến sự biến đổi lớp vỏ bề mặt VSG (Variant Surface Glycoprotein), những quan điểm mới về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng và cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi. Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2012) [11], nhờ kháng thể đặc hiệu được đánh dấu mà Vickerman và Luckins (1969) đã phát hiện ra sự biến đổi của lớp kháng nguyên bề mặt. Lớp áo bề mặt này kích thích cơ thể vật chủ tạo ra kháng thể đặc hiệu với từng type kháng nguyên biến đổi VAT (Variable Antigen Type).

Chỉ có kháng nguyên biến đổi mới có khả năng kích thích vật chủ tạo miễn dịch chủ động. Người ta ước lượng rằng, một tiên mao trùng có ít nhất vài trăm hoặc vài nghìn VSG, nghĩa là 5% - 10% số gen của tiên mao trùng cung cấp cho kháng nguyên bề mặt này. Nhiều tác giả nghiên cứu về miễn dịch học cho rằng, tiên mao trùng biến đổi kháng nguyên bề mặt để né tránh miễn dịch đặc hiệu của vật chủ. Tuy nhiên, Van Meirvence (1995) [62] cho biết, sự biến đổi kháng nguyên bề mặt của ký sinh trùng đã có ngay ở pha đầu tiên của quá trình nhiễm (trước khi xuất hiện đáp ứng miễn dịch của cơ thể vật chủ).

Theo Hajduc và Vickernlan (1981), hiện tượng biến đổi kháng nguyên bề mặt của tiên mao trùng còn thấy ở gia súc đã bị tiêm thuốc làm suy giảm miễn dịch. n 7 Weir et al (1986) [65] cho biết, glucoprotein chịu trách nhiệm về sự thay đổi kháng nguyên của T. Cấu trúc kháng nguyên, đặc tính và chức năng của glucoprotein bề mặt là khó hiểu nhất của một kháng nguyên ký sinh trùng. Giai đoạn nhân lên của T.

evansi ở trong máu dài hơn, còn giai đoạn Trypamasigote ngắn ngủi. Sự nhân lên của T.evansi tiếp tục tới khi ký chủ có khả năng sản sinh kháng thể làm ngưng kết, tiêu tan T. Kháng thể xuất hiện đã làm số lượng T. evansi giảm tụt xuống.

evansi mới xuất hiện có tính kháng nguyên khác với tính kháng nguyên của T. evansi xuất hiện lần đầu, ngay sau đó T. evansi đợt mới lại bị kháng thể tiêu diệt, tới khi T. evansi phát triển giai đoạn thứ ba.

Quá trình phát triển nhịp nhàng của T. evansi và kháng thể của ký chủ đã làm T. evansi suy yếu và gây nên thể bệnh mãn tính. Chu kỳ xuất hiện này thường là 7 ngày.

Sự thay đổi tính kháng nguyên là do có sự thay đổi độ dày chất bề mặt của T. (1990) [49] đã nghiên cứu kháng nguyên T. evansi ở Thái Lan, bằng phương pháp miễn dịch huỳnh quang thấy rằng, kháng nguyên T. evansi không phản ứng chéo với Babesia bovis, Babesia bigemina, Anaplasma maginale và Theileria sergenti ở hiệu giá 1:30.

(1992) [42] khi so sánh các type kháng nguyên từ 15 chủng của T. evansi phân lập từ các vùng khác nhau của Indonesia thấy, có 2 nhóm chính và 2 nhóm phụ, 4 nhóm có khác nhau về type kháng nguyên, các type kháng nguyên này cũng giống như các type kháng nguyên phân lập từ Châu Phi và Nam Mỹ. Những quan điểm này là hoàn toàn mới để lý luận về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng. Như vậy, quan điểm về sự biến đổi kháng nguyên lớp vỏ của tiên mao trùng cho đến nay vẫn chưa thống nhất.

* Cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi Khi kháng thể đặc hiệu kết hợp với phân tử của kháng nguyên bề mặt (VSG), làm tiêu tan tiên mao trùng thì đó cũng là nguyên nhân chính thúc đẩy sự hoạt hoá của gen. Kết quả là các phân tử kháng nguyên VSG được thay đổi hoàn toàn bằng các phân tử VSG mới. Lúc này, kháng thể đặc hiệu lúc trước đã không còn tác dụng đối với kháng nguyên mới này. (1991) [37], Vanhamme và cs.

(1995) [63], các VSG được mã hoá nhờ các gen chuyên biệt, từ kho chứa hàng nghìn các gen khác nhau, một gen VSG được hoạt hoá một cách chọn lọc, dẫn đến tổng hợp ra một loại kháng nguyên VSG. Mỗi bên VSG mới tạo ra một loại kháng nguyên VSG mới. Trong bộ gen của tiên mao trùng tồn tại một số lớn gen VSG, các gen này sử dụng nhiều cơ chế sắp xếp khác nhau, do vậy tiên mao trùng đã tạo ra nhiều VSG khác nhau ở gia súc bị bệnh mãn tính. Cơ chế biến đổi kháng nguyên theo 2 cách: cách thứ nhất là sử dụng lần lượt các điểm biểu hiện gen khác nhau, không có sự sắp xếp của ADN.

Các điểm biểu hiện khác nhau sẽ mang các gen VSG khác nhau, sự luân phiên này dẫn đến sự thay đổi type kháng nguyên. Cơ chế này quan sát được chủ yếu ở giai đoạn đầu của quá trình cảm nhiễm. Có lẽ ở giai đoạn đầu này chưa có đáp ứng miễn dịch của vật chủ đối với VSG, chính điều này không gây ra một cản trở hoạt hoá tự nhiên của các điểm biểu hiện gen này. Cách thứ hai là, tập hợp lại các đoạn ADN khác nhau để tái tổ hợp gen, mà việc tái tổ hợp này cho phép thay thế hoàn toàn hoặc từng phần gen; hoặc việc thay thế diễn ra dựa vào sự chuyển đổi gen chứ không phải dựa vào tái tổ hợp gen.

Trường hợp này được diễn giải như sau: một gen hoạt hoá được thay thế bằng bản sao chép của một gen khác. Do có sự thay thế một phần của gen nên đã tạo ra loại gen phức hợp và đặc trưng. Dịch tễ học bệnh T. Phân bố bệnh T.

evansi Bệnh tiên mao trùng phân bố rất rộng, từ phía Tây sang phía Đông bán cầu. Phía Tây bán cầu thuộc châu Mỹ, phía Đông bán cầu trải dài từ châu Phi cho đến Philippine. Theo Euzeby (1984), bệnh phổ biến ở trâu, bò, ngựa các nước nhiệt đới ở châu Phi, châu Á và Nam Mỹ.