DI TÍCH ĐỀN MIẾU LIÊN QUAN ĐẾN VƢƠNG TRIỀU TRẦN Ở ĐÔNG TRIỀU (QUẢNG NINH)

Khám phá di tích đền miếu liên quan vương triều Trần tại Đông Triều, Quảng Ninh. Tìm hiểu lịch sử, kiến trúc độc đáo và giá trị văn hóa của các di tích cổ.

• Tác giả: Kiều Đinh Sơn
• Người hướng dẫn: TS. Tống Trung Tín
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều (Quảng Ninh)
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Những kết quả và đóng góp của Luận án
• 0.6. Bố cục của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TƯ LIỆU
• 1.1. Vương triều Trần và Đông Triều
• 1.2. Tư liệu về đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều
• 1.2.1. Thần tích, thần sắc, hương ước
• 1.2.2. Nghiên cứu về đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều
• 1.2.3. Nghiên cứu về đền An Sinh
• 1.2.4. Nghiên cứu về Đền Thái
• 1.2.5. Một số thuật ngữ sử dụng trong Luận án
• 2. CHƯƠNG 2: DI TÍCH ĐỀN AN SINH VÀ DI TÍCH ĐỀN THÁI
• 2.1. Di tích đền An Sinh
• 2.2. Khu vực đền An Sinh
• 2.3. Khu vực Đồng Sinh
• 2.4. Di tích đền Thái
• 2.5. Dấu vết kiến trúc
• 2.6. Tính chất của di tích phát hiện tại đền An Sinh và đền Thái
• 2.7. Tính chất, công năng kiến trúc phát hiện tại An Sinh
• 2.8. Tính chất, công năng kiến trúc phát hiện tại đền Thái
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ CỦA CÁC DI TÍCH ĐỀN MIẾU LIÊN QUAN ĐẾN VƢƠNG TRIỀU TRẦN Ở ĐÔNG TRIỀU
• 3.1. Quá trình biến đổi của đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều. Từ điện An Sinh đến đền An Sinh
• 3.2. Điện An Sinh dưới thời Trần
• 3.3. Điện An Sinh dưới thời Lê
• 3.4. Điện An Sinh từ thời Nguyễn đến nay
• 3.5. Từ Thái Miếu đến Đền Thái
• 3.6. Thái Miếu dưới thời Trần
• 3.7. Thái Miếu dưới thời Lê
• 3.8. Thái Miếu từ thời Nguyễn đến nay
• 3.9. Giá trị lịch sử và khoa học
• 3.10. Nhận thức đặc trưng di tích, di vật thời Trần
• 3.11. Vị trí, vai trò của điện An Sinh và Thái Miếu trong hệ thống di tích thời Trần tại Đông Triều
• 3.12. Từ đền miếu nhìn về cấu trúc xã hội Đại Việt thời Trần
• 3.13. Giá trị di sản văn hóa
• 3.13.1. Giá trị vật thể
• 3.13.2. Giá trị phi vật thể
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Di Tích Đền Miếu Vương Triều Trần Đông Triều

Nghiên cứu di tích Đền Miếu Vương Triều Trần ở Đông Triều, Quảng Ninh là vô cùng quan trọng. Các triều đại phong kiến Phương Đông coi việc xây dựng lăng tẩm, đền miếu là yếu tố then chốt cho sự tồn vong. Kiến trúc đền miếu hoàng gia không chỉ phản ánh giá trị nghệ thuật, mà còn chứa đựng giá trị văn hóa, tư tưởng và triết lý về nhân sinh quan, tín ngưỡng. Nghiên cứu này góp phần làm sáng tỏ lịch sử, văn hóa của thời đại. Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều bao gồm lăng tẩm, đền miếu, phủ đệ và chùa tháp. Trong khi lăng tẩm và chùa tháp đã được nghiên cứu tương đối hệ thống, thì đền miếu và phủ đệ vẫn còn nhiều vấn đề cần làm rõ. Luận án này tập trung giải quyết những vấn đề này, góp phần hiểu rõ hơn về giá trị di sản của Vương Triều Trần.

1.1. Tổng Quan Về Vương Triều Trần Trong Lịch Sử Việt Nam

Nhà Trần, từ Trần Cảnh đến Thiếu Đế, tồn tại 175 năm (1225-1400). Nhà Trần đã xây dựng Đại Việt trở thành một quốc gia văn hiến, nhiều võ công oanh liệt, có vị trí trong khu vực. Mặc dù vào cuối thời Trần, nhà Trần rơi vào tình trạng khủng hoảng và suy yếu. Nhưng, nhà Trần được đánh giá là một trong những triều đại có võ công, văn trị bậc nhất trong lịch sử Việt Nam. Thời Trần cũng là thời kỳ tinh thần dân tộc thăng hoa, văn hóa, tư tưởng và trí tuệ đạt tới tầm cao của khu vực.

1.2. Vị Trí Của Đông Triều Trong Sự Hình Thành Vương Triều Trần

Tư liệu lịch sử cho phép khẳng định, nhà Trần vốn ở vùng An Sinh (nay là Đông Triều, Quảng Ninh), sống bằng nghề chài lưới. Về sau, di cư xuống khai phá vùng hạ lưu sông Hồng ở đất Hải Ấp (nay thuộc Thái Bình và Nam Định), dần trở lên giàu mạnh và có thế lực trong vùng. Tình hình hỗn loạn cuối thời Lý là tiền đề cho những người có tài trong dòng họ Trần như Trần Tự Khánh, Trần Thừa, Trần Thủ Độ tham gia triều chính. Họ đã khôn khéo xây dựng chỗ đứng vững chắc.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Di Tích Đền Miếu Trần Tại Đông Triều

Việc nghiên cứu di tích Đền Miếu Vương Triều Trần ở Đông Triều đặt ra nhiều thách thức. Cần làm rõ đặc điểm cấu trúc, quy chế mặt bằng và hình thái kiến trúc, vật liệu và kỹ thuật xây dựng. Lịch sử hình thành và biến đổi của di tích cũng cần được nghiên cứu kỹ lưỡng. Quan trọng hơn, cần xác định tính chất và mối quan hệ của các di tích đền miếu với Vương Triều Trần. Giá trị lịch sử, văn hóa và di sản của di tích đền miếu cũng cần được đánh giá một cách toàn diện. Đặc biệt, nghiên cứu làm rõ tính chất, công năng của di tích đền An Sinh và đền Thái là vô cùng quan trọng.

2.1. Thiếu Hụt Nghiên Cứu Về Phủ Đệ Và Đền Miếu Thời Trần

Trong khi di tích lăng tẩm và chùa tháp đã được nghiên cứu tương đối có hệ thống và thu được nhiều thành tựu, thì di tích đền miếu và phủ đệ tại đây mới chỉ dừng lại ở những nghiên cứu ban đầu. Để có những hiểu biết đầy đủ về di tích đền miếu thuộc khu di tích nhà Trần tại Đông Triều còn rất nhiều vấn đề liên quan cần tiếp tục nghiên cứu làm rõ

2.2. Xác Định Tính Chất Và Mối Quan Hệ Của Các Di Tích

Nghiên cứu làm rõ tính chất, công năng của di tích đền An Sinh và đền Thái; sự biến chuyển cũng như vai trò của hai di tích này đối với vương triều Trần như thế nào là vấn đề rất quan trọng, giúp hiểu rõ về vị trí, vai trò của vùng đất An Sinh xưa, Đông Triều nay với nhà Trần, đồng thời qua đó hiểu đúng giá trị lịch sử, văn hóa của di sản đền miếu liên quan đến vương triều Trần trong tổng thể giá trị khu di tích nhà Trần tại Đông Triều.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Di Tích Đền Miếu Trần Tại Đông Triều

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu khảo cổ học kết hợp với các ngành khoa học liên quan. Phương pháp khảo cổ học truyền thống, với sự hỗ trợ của kỹ thuật hiện đại, được áp dụng triệt để. Điều tra, khảo sát, khai quật, nghiên cứu tổng hợp, thu thập và xử lý tư liệu di tích, di vật tại hiện trường là những bước quan trọng. Phương pháp khảo cổ học kiến trúc cũng được sử dụng, bao gồm xây dựng hệ lưới tọa độ chung cho toàn bộ di tích, phân tích sự xuất hiện của di tích di vật trên hệ lưới. Nghiên cứu liên ngành, bao gồm nghiên cứu địa danh, Hán Nôm, kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc, cũng được thực hiện.

3.1. Ứng Dụng Khảo Cổ Học Kiến Trúc Trong Nghiên Cứu

Áp dụng triệt để phương pháp khảo cổ học kiến trúc: xây dựng hệ lưới tọa độ chung cho toàn bộ di tích, định vị vị trí xuất lộ của di tích di vật, xem xét phương vị của di tích trên cùng một hệ lưới; phân tích sự xuất hiện của di tích di vật trên hệ lưới từ đó đưa ra những phán đoán về vị trí, công năng, mối quan hệ giữa di tích, di vật

3.2. Kết Hợp Nghiên Cứu Liên Ngành Hán Nôm Và Kiến Trúc

Kết hợp nghiên cứu liên ngành: nghiên cứu địa danh; Hán Nôm; kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc; Các phương pháp nghiên cứu, phân tích, phê phán sử liệu của khoa học lịch sử trong việc thu thập, nghiên cứu, phân tích, đánh giá và sử dụng các nguồn sử liệu có liên quan đến đề tài Luận án

IV. Giá Trị Lịch Sử Văn Hóa Di Tích Đền Miếu Triều Trần

Luận án này nhằm xác định giá trị lịch sử, văn hóa và di sản của hệ thống di tích Đền Miếu Vương Triều Trần ở Đông Triều. Nghiên cứu này làm rõ vai trò của di tích đền miếu ở Đông Triều đối với Vương Triều Trần, diễn trình lịch sử và thờ tự của các đền miếu này từ thời Trần đến nay. Ứng xử của các vương triều Lê - Nguyễn đối với đền miếu nhà Trần ở Đông Triều cũng được phân tích. Những kết quả này góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho quá trình bảo tồn, trùng tu, phục dựng và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của di sản.

4.1. Giá Trị Tiêu Biểu Về Lịch Sử Và Khoa Học Của Di Tích

Xác định những giá trị lịch sử, văn hóa và di sản của hệ thống di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều. Góp phần phát triển ngành hẹp khảo cổ học kiến trúc trên phương diện cung cấp cấu trúc mặt bằng tổng thể về phủ đệ An Sinh của thân vương thời Trần và Thái Miếu của vương triều Trần.

4.2. Vai Trò Của An Sinh Vương Trần Liễu Thời Nhà Trần

Cung cấp tư liệu khảo cổ học nhằm xác định một số vấn đề về lịch sử thời Trần: vấn đề thờ Tiên Miếu và Thái Miếu; vấn đề cấu trúc quyền lực “phân tán” của vương triều quân chủ nhà Trần; vai trò và vị thế của An Sinh vương Trần Liễu và ấp thang mộc của ông đầu thời Trần

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Bảo Tồn Phát Huy Giá Trị Di Sản

Luận án hướng đến việc cung cấp cơ sở khoa học cho quá trình xây dựng phương án bảo tồn, trùng tu, phục dựng và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, di sản của hai nhóm di tích Đền Miếu liên quan đến Vương Triều Trần ở Đông Triều. Trong bối cảnh phát triển kinh tế văn hóa địa phương, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản là vô cùng quan trọng. Đặc biệt, khi di sản thế giới Yên Tử được UNESCO ghi danh, việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích Đền Miếu càng trở nên cấp thiết.

5.1. Bảo Tồn Và Phát Huy Trong Bối Cảnh Phát Triển Kinh Tế

Góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho quá trình xây dựng phương án bảo tồn, trùng tu, phục dựng và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, di sản của hai nhóm di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều trong bối cảnh phát triển kinh tế văn hóa địa phương hiện nay và tương lai (khi di sản thế giới Yên Tử được UNESCO ghi danh).

5.2. Quan Điểm Bảo Tồn Dựa Trên Giá Trị Cốt Lõi Di Sản

Áp dụng một số lý thuyết của khảo cổ học nghi lễ trong việc nhìn nhận lượng hóa giá trị di tích, nghiên cứu đề xuất bảo tồn di tích như: Quan điểm bảo tồn nguyên gốc, tức là bảo tồn nguyên trạng những dấu vết gốc, bất kỳ lựa chọn nào cũng phải đảm bảo không làm biến đổi các giá trị gốc của di tích

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều (Quảng Ninh)" của nghiên cứu sinh Kiều Đinh Sơn (Chuyên ngành Khảo cổ học, Mã số: 62 22 03 17, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2024) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Tống Trung Tín và PGS.TS Đặng Hồng Sơn là luận án tiến sĩ tiên phong giải mã toàn diện diện mạo kiến trúc, diễn trình lịch sử và chức năng phụng thờ của hệ thống đền miếu hoàng gia thời Trần tại vùng đất An Sinh cổ.

Trong hệ thống di sản thời Trần tại Đông Triều – quần thể gồm bốn loại hình: lăng tẩm, chùa tháp, phủ đệ và đền miếu – di tích đền miếu từng là khoảng trống nghiên cứu lớn nhất (research gap). Trong khi các lăng tẩm hoàng gia (Thái lăng, Mục lăng, Ngải Sơn lăng, Phụ lăng, Tư Phúc lăng, Nguyên lăng, Hy lăng) và đại danh lam Trúc Lâm (Ngọa Vân, Quỳnh Lâm, Hồ Thiên) đã được khai quật có hệ thống từ các thập niên trước (Tống Trung Tín, Nguyễn Văn Anh, 2017), tính chất khởi nguyên và quy mô mặt bằng của đền An Sinh và đền Thái (Đồi Đình) vẫn tồn tại nhiều giả thuyết mâu thuẫn. Luận án đặt ra bốn câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Hệ thống đền miếu thời Trần tại Đông Triều gồm những công trình nào; đặc điểm cấu trúc mặt bằng, vật liệu, kỹ thuật xây dựng và sự khác biệt hình thái với các trung tâm Thăng Long, Thiên Trường, Long Hưng là gì?
2. Diễn biến lịch đại và sự chuyển đổi công năng thờ tự từ thời Trần qua thời Lê Trung hưng, thời Nguyễn đến nay diễn ra theo quy luật nào?
3. Tính chất cốt lõi của đền An Sinh và đền Thái phản ánh điều gì về cấu trúc quyền lực "phân tán" và thể chế thang mộc ấp của dòng họ Trần?
4. Những giá trị khoa học - văn hóa tiêu biểu nào tạo lập cơ sở pháp lý và học thuật phục vụ bảo tồn thích ứng di sản trong bối cảnh Quần thể di tích Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc vươn tầm di sản thế giới UNESCO?

Bằng việc tổng hợp tư liệu khai quật hiện trường trên diện tích hơn 2.300m² tại đền An Sinh (năm 2017 và 2022) cùng 5.300m² tại Đền Thái (năm 2008 và 2009–2010), luận án thiết lập khung lý thuyết khảo cổ học kiến trúc và khảo cổ học nghi lễ. Đóng góp đột phá của luận án là chứng minh luận điểm: Điện An Sinh khởi nguyên vào đầu thế kỷ XIII vốn là phủ đệ của An Sinh vương Trần Liễu, sau đó chuyển hóa thành hành cung và đền thờ trung tâm; còn Đền Thái chính là Tổ Miếu nguyên bản của chi trưởng Trần Liễu, sau được nâng cấp thành Thái Miếu thờ phụng tiên đế của toàn thể vương triều Trần.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về đền miếu nhà Trần tại Đông Triều từng trải qua nhiều thập kỷ tranh luận học thuật giữa các trường phái sử học, khảo cổ học và văn bia Hán Nôm:

• Khuynh hướng tiếp cận thư tịch cổ và địa chí: Thư tịch thời phong kiến hầu như khuyết thiếu ghi chép trực tiếp về thời điểm khởi dựng đền An Sinh. Các tài liệu như Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam nhất thống chí (Quốc sử quán triều Nguyễn) và Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy Chú, 2007) chỉ ghi nhận tản mạn về các lăng miếu thời Nguyễn. Nguồn sử liệu duy nhất ghi chép sơ đồ mặt bằng đền An Sinh là tập vẽ Trần triều thánh tổ các xứ địa đồ đầu thế kỷ XX, song hoàn toàn bỏ trống địa danh Đền Thái.
• Tranh biện về niên đại và tính chất Điện An Sinh: Trường phái của Nguyễn Du Chi (thập niên 1990) và Ban Quản lý các di tích trọng điểm Quảng Ninh (2010) cho rằng Điện An Sinh được khởi dựng muộn vào năm Tân Tỵ (1381) khi triều đình chuyển thần vị các hoàng đế từ lăng miếu Long Hưng, Tức Mặc về để tránh nạn Chiêm Thành cướp phá. Ngược lại, dựa trên địa tầng khảo cổ và tư liệu bi ký, nhóm nghiên cứu Hoàng Giáp (2002), Nguyễn Văn Anh và Đặng Hồng Sơn (2018) đưa ra giả thuyết An Sinh xuất hiện sớm từ đầu thế kỷ XIII gắn liền với phủ đệ của An Sinh vương Trần Liễu khi được phong thái ấp năm Đinh Dậu (1237).
• Tranh biện về định danh Đền Thái: Trước đợt khai quật năm 2008, Đền Thái trên Đồi Đình chỉ được dân gian ghi nhận là phế tích đình Đốc Trại thời Nguyễn (Bia Bảo Đại năm 1927). Hội thảo khoa học quốc gia năm 2011 bước đầu xác định đây là Thái Miếu triều Trần, song chưa có công trình nào giải mã trọn vẹn mối quan hệ tương hỗ giữa Điện An Sinh và Thái Miếu trên phương diện cấu trúc không gian và nghi lễ dòng tộc.

       TIẾP CẬN THƯ TỊCH CỔ                TIẾP CẬN KHẢO CỔ ĐỊA TẦNG
 (Nguyễn Du Chi, BQL Di tích, 2010)        (Hoàng Giáp, Đặng Hồng Sơn, Kiều Đinh Sơn)
  - Khởi dựng muộn: Năm 1381             - Khởi dựng sớm: Năm 1237 (Đầu thế kỷ XIII)
  - Công năng: Miếu thờ dời từ lăng cũ   - Công năng: Phủ đệ -> Hành cung -> Thái Miếu
                           \                      /
                            \                    /
                    =======================================
                    ĐÓNG GÓP ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN (2024):
                    - Chứng minh quy hoạch liên hoàn 26 công trình
                    - Phân lập 2 giai đoạn thời Trần (TK XIII - XIV)
                    - Tái lập mô hình quyền lực phân đoạn (Segmentary)
                    =======================================

So với các nghiên cứu quốc tế về kiến trúc nghi lễ quân chủ Đông Á – như nghiên cứu của Nancy Shatzman Steinhardt (2014) về quy chế Tông Miếu và Hành cung thời Liêu - Kim - Tống ở Trung Quốc, hay công trình của Peter D. Shapinsky (2014) về hệ thống lãnh địa lãnh chúa (shōen) và dinh thự thái ấp thời Kamakura (Nhật Bản) – luận án định vị rõ tính đặc thù của Đại Việt: đền miếu Đông Triều là sự dung hợp độc nhất giữa mô hình Tông tộc quyền lực phân tán (thái ấp vương hầu) với thiết chế phụng thờ tổ tiên tối cao của nhà nước quân chủ trung ương tập quyền.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng ba khuôn khổ lý thuyết nền tảng trong khoa học lịch sử và khảo cổ học:

1. Thuyết Nhà nước phân đoạn và Cấu trúc quyền lực dòng tộc (Segmentary State Theory & Clan-based Power Structure của Aidan Southall và Stanley Tambiah): Áp dụng vào thời Trần, luận án chứng minh mô hình quản trị nhà nước Đại Việt thế kỷ XIII không thuần túy là mô hình tập quyền quan liêu kiểu Tống, mà mang bản chất liên minh tôn tộc lưỡng đầu (vua - thượng hoàng, triều đình trung ương - thái ấp vương hầu). Tư liệu khai quật khẳng định An Sinh vương Trần Liễu sở hữu một "tiểu triều đình" khép kín với đầy đủ phủ đệ nguy nga (Điện An Sinh) và Tổ Miếu riêng biệt (Đền Thái).
2. Lý thuyết Khảo cổ học nghi lễ và Cảnh quan tâm linh (Ritual Archaeology & Sacred Landscapes của Colin Renfrew, Ian Hodder): Luận án tái hiện không gian phụng thờ hoàng gia theo trục cảnh quan phong thủy Yên Tử, chỉ ra cách thức vương triều Trần tích hợp tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên gia tộc vào cấu trúc địa - chính trị quốc gia, biến An Sinh thành "quê gốc" (dương trạch) song hành cùng "đất phát tích" Tức Mặc và "đất âm phần" Long Hưng.
3. Lý thuyết Biến đổi chức năng di sản (Functional Transformation of Heritage): Giải mã quá trình chuyển hóa không gian từ Phủ đệ/Thái ấp tư nhân (thế kỷ XIII) $\rightarrow$ Hành cung hoàng gia/Trung tâm thờ tự quốc gia (thế kỷ XIV) $\rightarrow$ Điện miếu tôn vinh công thần, tiên đế thời Lê - Nguyễn (thế kỷ XVII - XIX).

       CẤU TRÚC KHÔNG GIAN VÀ TIẾN TRÌNH BIẾN ĐỔI CHỨC NĂNG
========================================================================
Giai đoạn       Địa điểm An Sinh                Địa điểm Đền Thái
------------------------------------------------------------------------
Thế kỷ XIII     Phủ đệ An Sinh vương Trần Liễu   Tổ Miếu chi trưởng họ Trần
                (Quy mô 26 đơn nguyên)          (Quy chuẩn 2,1 ha)
Thế kỷ XIV      Hành cung & Nơi thờ Tiên đế     Thái Miếu vương triều Trần
                (Sau biến cố dời thần vị 1381)  (Thờ chung các hoàng đế)
Lê Trung hưng   Đền An Sinh phụng thờ 5 vua     Phế tích kiến trúc gỗ
                (Trịnh Căn cấp dân tạo lệ 1689) (Chuyển hóa thành phế tích)
Thời Nguyễn     Trùng tu theo sắc dụ Minh Mệnh  Dựng đình làng Đốc Trại
đến nay         (Bổ sung thờ 8 vị hoàng đế)     (Bia Bảo Đại năm 1927)
========================================================================

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp phương pháp tiếp cận đa tầng (multi-layered analytical approach):

• Trục không gian kiến trúc: Kết hợp khảo cổ học địa tầng với hình thái học kiến trúc gỗ cổ truyền, bóc tách mối quan hệ giữa các đơn nguyên chính (KT01, KT02, KT03), hệ thống hành lang nối liên hoàn (KT08, KT09, KT10, KT12-KT16) và hệ thống sân vườn hoa chanh (Sn01-Sn06).
• Trục biểu tượng văn hóa: Phân tích hoa văn trang trí đất nung (ngói mũi sen kép, lá đề rồng chạm lộng, gạch ốp chạm hoa cúc) nhằm xác lập đẳng cấp hoàng gia (royal status) của chủ nhân kiến trúc.
• Điều kiện biên (boundary conditions): Nghiên cứu tập trung vào không gian lõi xã An Sinh (Đông Triều), lấy các dữ liệu so sánh chuẩn mực từ Hoàng thành Thăng Long, Hành cung Vũ Lâm (Ninh Bình), Cung Trùng Quang (Nam Định) và Lăng mộ Thái Đường (Hưng Hà, Thái Bình).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường thực chứng phản tư (critical realism), kết hợp chặt chẽ giữa khảo sát khảo cổ học thực địa với nghiên cứu văn bản học liên ngành:

• Triển khai hệ thống lưới tọa độ chuẩn hóa toàn diện trên mặt bằng di tích (chia các ô lưới định danh khu A, B, C, D; tọa độ từ X61,5 đến X85,5 và Y-32 đến Y28).
• Kết hợp phương pháp địa tầng học (stratigraphy) nhằm phân lập hai giai đoạn kiến trúc thời Trần, lớp can thiệp thời Lê Trung hưng và lớp cải tạo thời Nguyễn.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu được thiết kế nghiêm ngặt:

• Khai quật và chỉnh lý: Tiến hành đo vẽ hiện trường tỷ lệ chuẩn, dập tiêu bản văn bia và hoa văn gạch ngói, lập mã phân loại di tích - di vật đồng bộ (BN: Bó nền, BT: Bậc thềm, CT: Chân tảng, MT: Móng trụ, Gm: Gốm men, S: Sành, VL: Vật liệu kiến trúc).
• Kỹ thuật tam giác đạc tư liệu (triangulation): Kiểm chứng chéo 4 nguồn dữ liệu độc lập: (1) Địa tầng và móng trụ kiến trúc tại hiện trường; (2) Bộ sưu tập hiện vật gốm sứ và vật liệu đất nung thời Trần; (3) Hệ thống văn bia Hán Nôm tại chỗ (AS.BIA01 đến AS.BIA05, Bia chùa Ngọa Vân 1707); (4) Thần tích, thần phả và 46 bản hương ước làng xã Đông Triều do Viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO) sưu tầm năm 1938.
• Công cụ xử lý: Ứng dụng phần mềm chuyên dụng AutoCAD và Adobe Photoshop để chồng xếp bản đồ di tích, tái dựng mặt bằng tổng thể 2D/3D và phân tích trục đối xứng kiến trúc.

       QUY TRÌNH TAM GIÁC ĐẠC TƯ LIỆU LIÊN NGÀNH (TRIANGULATION)
                          [ĐỊA TẦNG KHẢO CỔ]
                    (26 kiến trúc, móng trụ sét đầm)
                              /        \
                             /          \
                            /            \
       [VĂN BIA HÁN NÔM]  <---------------->  [THƯ TỊCH & HƯƠNG ƯỚC]
  (Bia AS.BIA01-05, Ngọa Vân 1707)             (Toàn thư, Cương mục, 46 bản EFEO)

Data và phân tích

• Quy mô mẫu phân tích: Mặt bằng khai quật 2.300m² tại đền An Sinh làm xuất lộ dấu tích của 26 công trình thời Trần (gồm 17 kiến trúc KT, 08 sân vườn Sn, 01 tường bao TB, 02 cống thoát nước Cg). Mặt bằng khai quật Đền Thái trên diện tích hơn 5.000m² trong khuôn viên đồi rộng 2,1ha.
• Đặc trưng kỹ thuật gia cố nền móng: 100% móng trụ tại KT01, KT02, KT03 có quy cách mặt bằng vuông $1,2\text{m} \times 1,3\text{m}$ đến $1,1\text{m} \times 1,2\text{m}$, độ sâu trung bình 1,0m, được thi công bằng kỹ thuật đầm chặt xen kẽ từng lớp đất sét đồi và đá dăm/cuội suối – kỹ thuật chỉ xuất hiện ở các công trình công quyền quy mô lớn thời Lý - Trần.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đưa ra 5 phát hiện khảo cổ học mang tính đột phá:

"Tiên tổ nhà Trần vốn là người Yên Sinh, huyện Đông Triều, sau dời đến ở hương Tức Mặc, phủ Thiên Trường."
— Bia thần đạo An Sinh & Trần thị gia huấn (1907)

1. Xác định quy mô quần thể kiến trúc thế kỷ XIII tại An Sinh lớn bậc nhất thời Trần: Khai quật đã phát lộ tổ hợp kiến trúc liên hoàn chạy dài theo trục Đông - Tây. Riêng kiến trúc trung tâm KT01 có diện tích mặt bằng lên tới $767,2\text{m}^2$ ($13,7\text{m} \times 56\text{m}$), gồm 11 gian, 12 hàng cột (mỗi hàng 4 cột); bước gian giữa rộng $5,3\text{m}$, hai gian hồi rộng $4,5\text{m}$, khoảng cách hai cột cái $5,2\text{m}$. Hai công trình KT02 và KT03 song song có cùng diện tích $716,8\text{m}^2$ ($12,8\text{m} \times 56\text{m}$). Quy mô này vượt trội hơn phần lớn các kiến trúc vương phủ đã khai quật tại Việt Nam.
2. Phát hiện nghệ thuật sân vườn hoa chanh và giếng trời độc đáo: Hệ thống sân Sn01, Sn02, Sn05, Sn06 cho thấy hai giai đoạn thi công tinh xảo. Giai đoạn 1 gồm các bồn cây chữ nhật viền ngói nghiêng; giai đoạn 2 cải tạo thành bồn tròn xếp cuội và lát gạch/ngói xếp nghiêng tạo đồ án hình hoa chanh bốn cánh đối xứng, kết hợp với các "ống muống" kết nối liên hoàn giữa các tòa nhà.
3. Khẳng định tính chất khởi thủy của Điện An Sinh là Phủ đệ của An Sinh vương Trần Liễu:

"Lấy đất Yên Phụ, Yên Dưỡng, Yên Sinh, Yên Hưng, Yên Bang cho Liễu làm ấp thang mộc. Nhân đất được phong, mà Liễu có tên hiệu là An Sinh vương."
— Đại Việt sử ký toàn thư, Tập II

Kết hợp tư liệu lịch sử năm 1237 với bằng chứng địa tầng đầu thế kỷ XIII, tác giả khẳng định nhận định: "Điện An Sinh thời Trần chính là phủ đệ của An Sinh vương, sau khi ông mất, nó được nhà Trần thu hồi và sử dụng làm nơi nghỉ ngơi khi vua Trần mỗi khi về An Sinh, tức là điện An Sinh giống như một hành cung tại An Sinh" (Nguyễn Văn Anh, Kiều Đinh Sơn, 2018).

4. Giải mã tính chất di tích Đền Thái là Thái Miếu vương triều Trần: Trên ngọn Đồi Đình rộng 2,1ha, việc phát hiện tổ hợp kiến trúc nhiều gian lợp ngói mũi sen cỡ lớn khẳng định đây chính là Tổ Miếu của chi trưởng họ Trần do Trần Liễu tạo dựng, sau đó được triều đình nâng cấp thành Thái Miếu thờ chung liệt tổ liệt tông nhà Trần khi các lăng mộ quy tụ về Đông Triều từ sau năm 1320 (Thái lăng vua Trần Anh Tông).
5. Làm rõ cơ chế phụng thờ và vai trò của cộng đồng "dân tạo lệ": Phân tích văn bia AS.BIA01 (1844), văn bia Ngọa Vân (1707) và hương ước 7 làng cổ (An Sinh, Đốc Trại, Tràng Bảng, Triều Khê, Bình Lục, Đoàn Xá, Đạm Thủy) chứng minh chính sách cấp ruộng tạo lệ của chúa Trịnh (sắc lệnh năm 1689 của Trịnh Căn) và vua Nguyễn đã duy trì nghi lễ quốc gia liên tục suốt hơn 300 năm, bảo lưu danh hiệu độc nhất "Khâm minh Thánh vũ Hiển đạo An Sinh hoàng đế" dành cho Trần Liễu.

       BẢN ĐỒ CÔNG NĂNG & THÔNG SỐ CÁC KIẾN TRÚC THỜI TRẦN TẠI AN SINH
========================================================================
Mã KT   Công năng phân định             Kích thước (D x R)      Diện tích
------------------------------------------------------------------------
KT01    Điện chính / Tòa Tiền tế        56,0m x 13,7m (11 gian)  767,2 m²
KT02    Điện trung tâm / Trung đường    56,0m x 12,8m (11 gian)  716,8 m²
KT03    Điện sau / Hậu đường            56,0m x 12,8m (11 gian)  716,8 m²
KT04    Kiến trúc nối / Khối chuyển tiếp Đang xuất lộ 2 đầu hồi  ~400,0 m²
KT08/09 Hành lang bao Đông - Tây        6 gian chạy dọc (rộng 4,5m) ~252,0 m²
KT10    Hành lang Nam / Cửa đón         56,0m x 4,5m             ~252,0 m²
Sn01-06 Sân hoa chanh / Giếng trời      Xếp ngói nghiêng, cuội   ~350,0 m²
========================================================================

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Phát hiện tại Đông Triều cung cấp mô thức quy chuẩn (prototype) để nhận diện loại hình kiến trúc phủ đệ thân vương và đền miếu hoàng gia thế kỷ XIII-XIV, bổ sung cứ liệu thực nghiệm cho lịch sử kiến trúc cổ truyền Việt Nam.
• Về mặt bảo tồn di sản: Đưa ra bằng chứng khảo cổ trực tiếp củng cố Hồ sơ khoa học Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc đệ trình UNESCO công nhận Di sản Thế giới.
• Về chính sách và quản lý: Định hướng giải pháp bảo tồn thích ứng (adaptive conservation): bảo tồn nguyên trạng lõi phế tích dưới lòng đất kết hợp tôn tạo không gian cảnh quan văn hóa phục vụ du lịch tâm linh bền vững.

Limitations và Future Research

Luận án chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn mặt bằng khai quật: Do công trình đền An Sinh hiện tại (xây dựng năm 1997 và trùng tu 2020) đè trực tiếp lên tim phế tích, phạm vi gian giữa của các kiến trúc KT04, KT05 và KT17 chưa thể phát lộ toàn diện.
2. Vấn đề chưa đồng thuận học thuật về kết cấu vì kèo KT05: Dấu vết 9 móng trụ tại KT05 bước đầu gợi ý kết cấu vì 5 cột với cột tim trùng thượng lương – đây là dạng thức dị biệt chưa từng thấy trong kiến trúc truyền thống, đòi hỏi phải tiếp tục mở rộng hố khai quật để kiểm chứng.
3. Sự xáo trộn địa tầng thời cận - hiện đại: Khu vực đền từng bị biến đổi mục đích sử dụng làm trại giam và trường học miền Nam trong thế kỷ XX, làm thất lạc một phần hiện vật tầng văn hóa bên trên.
4. Khoảng trống thư tịch đương đại: Thiếu vắng các văn bia gốc thời Trần tại chỗ (chỉ còn bia thời Lê - Nguyễn), khiến việc định danh chính xác từng đơn nguyên phòng ốc phải dựa chủ yếu vào phương pháp loại hình học so sánh.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (2025–2035) cần tập trung:

• Ứng dụng công nghệ Radar xuyên đất (GPR) và quét 3D LiDAR toàn bộ cánh đồng Sinh trong phạm vi bán kính 500m để truy vết vòng thành bao ngoài của phủ đệ An Sinh.
• Tiến hành phân tích thành phần thạch học và cổ từ học (archaeomagnetism) trên vật liệu gạch ngói nhằm xác định chính xác vị trí các lò nung cung cấp cho công trình.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Định hình lại nhận thức của giới nghiên cứu về vị thế của Đông Triều – không chỉ là khu lăng mộ thuần túy mà là trung tâm chính trị - tôn giáo - gia tộc ngang hàng với Thăng Long và Thiên Trường. Dự kiến luận án sẽ đóng góp hàng chục trích dẫn khoa học chuẩn mực cho các ấn phẩm khảo cổ học thời Trần.
• Chuyển đổi kinh tế - du lịch địa phương: Cung cấp luận cứ lịch sử để thị xã Đông Triều và tỉnh Quảng Ninh tái cơ cấu sản phẩm du lịch di sản văn hóa, kết nối tuyến du lịch tâm linh từ Đền An Sinh - Đền Thái đến Quần thể am tháp Ngọa Vân - Yên Tử.
• Tác động văn hóa - xã hội: Khôi phục các giá trị phi vật thể đặc sắc như lễ hội đền An Sinh, củng cố mối liên kết cộng đồng bền chặt giữa 7 làng "kết chạ" thờ vua Trần vốn được duy trì từ thời phong kiến.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả chuyên ngành Lịch sử - Khảo cổ: Tiếp cận hệ thống bản vẽ mặt bằng chi tiết, phương pháp xử lý dữ liệu địa tầng và mô hình giải mã công năng kiến trúc cổ.
• Chuyên gia quy hoạch và bảo tồn di sản: Có cơ sở khoa học chính xác để thiết lập ranh giới khoanh vùng bảo vệ I và II của Di tích Quốc gia Đặc biệt nhà Trần tại Đông Triều.
• Ban Quản lý Di tích và Chính quyền địa phương: Sở hữu bộ chỉ dẫn dữ liệu lịch sử chuẩn xác phục vụ công tác thuyết minh, trưng bày bảo tàng và số hóa di sản 3D.
• Cộng đồng cư dân địa phương: Thụ hưởng các lợi ích kinh tế - văn hóa từ mô hình du lịch di sản bền vững và niềm tự hào về cội nguồn quê gốc vương triều Trần.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án mở rộng trực tiếp Lý thuyết Nhà nước phân đoạn (Segmentary State) trong bối cảnh quân chủ Đại Việt. Bằng chứng khảo cổ học tại An Sinh chứng minh rằng thái ấp của các thân vương thời Trần không chỉ là đơn vị kinh tế thuần túy mà là một thực thể quyền lực tự trị có tổ chức kiến trúc nghi lễ hoàn chỉnh (sở hữu dinh phủ quy mô 26 đơn nguyên và Tổ Miếu riêng), phản ánh cơ chế liên kết quyền lực nội bộ dòng họ Trần nhằm củng cố khối đoàn kết chống ngoại xâm.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây như thế nào?

So với các nghiên cứu trước đây vốn chủ yếu dựa vào trích dẫn sử liệu văn bản (như công trình của Phan Huy Lê hay Đinh Khắc Thuân), luận án kết hợp phương pháp Khảo cổ học kiến trúc thực nghiệm với Phân tích địa tầng học không gian. Việc áp dụng hệ thống lưới tọa độ chuẩn hóa kết hợp chồng lớp bản đồ số hóa AutoCAD và tam giác đạc 4 nguồn tư liệu (địa tầng, hiện vật, văn bia, hương ước) giúp loại bỏ các phỏng đoán chủ quan, tái lập chính xác diễn trình kiến trúc qua 7 thế kỷ.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu khai quật thực tế là gì?

Phát hiện gây bất ngờ nhất là cấu trúc sân vườn lát ngói hình hoa chanh bốn cánh đối xứng (Sn01, Sn02, Sn05, Sn06) và hệ thống cống ngầm thoát nước kiên cố bao quanh các tòa nhà 11 gian. Điều này chứng minh Điện An Sinh thế kỷ XIII không phải là công trình phòng thủ quân sự khô cứng mà là một quần thể phủ đệ cảnh quan - vương phủ nguy nga, mang đậm phong cách sống thanh nhã, hòa hợp thiên nhiên của quý tộc thời Trần.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) phục vụ nghiên cứu tiếp theo không?

Luận án cung cấp hệ thống quy chuẩn hoàn chỉnh gồm: bộ ký hiệu hóa mã di tích/di vật (MT, BN, BT, CT, Gm, VL), quy trình lập lưới ô vuông khai quật khảo cổ học kiến trúc, và ma trận so sánh loại hình vật liệu đất nung (ngói mũi sen, gạch ốp) giúp các nhà khảo cổ học có thể áp dụng trực tiếp để khai quật và phân lập các di tích phủ đệ vương hầu khác như Phủ đệ Chiêu Lăng hay Cung Trùng Quang.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu xác định lộ trình 3 bước: (1) Mở rộng thăm dò địa vật lý toàn diện cánh đồng Sinh bằng công nghệ Radar GPR; (2) Khai quật giải tỏa các nút giao kiến trúc chưa thống nhất tại KT04, KT05; (3) Hoàn thiện dự án phục dựng kỹ thuật số 3D toàn bộ Phủ đệ An Sinh và Thái Miếu thời Trần phục vụ phát huy giá trị di sản thế giới.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Kiều Đinh Sơn là một công trình khoa học mẫu mực, giải quyết triệt để những nghi vấn lịch sử kéo dài nhiều thập kỷ về hệ thống đền miếu thời Trần tại Đông Triều qua sáu đóng góp nền tảng:

1. Hệ thống hóa và xác lập bản đồ phân bố hoàn chỉnh của 26 đơn nguyên kiến trúc thời Trần tại đền An Sinh và tổ hợp phế tích Thái Miếu trên Đồi Đình.
2. Chứng minh thuyết phục niên đại khởi dựng của Điện An Sinh vào đầu thế kỷ XIII dưới dạng thức phủ đệ của An Sinh vương Trần Liễu, bác bỏ quan điểm cho rằng công trình chỉ được xây dựng từ năm 1381.
3. Định danh khoa học Đền Thái chính là Thái Miếu của vương triều Trần tại Đông Triều, làm sáng tỏ cấu trúc quy hoạch tâm linh gắn liền với quê gốc của hoàng tộc.
4. Tái hiện tiến trình chuyển hóa liên tục của di tích từ thế kỷ XIII qua thời Lê Trung hưng, thời Nguyễn đến đương đại, chỉ ra vai trò then chốt của thiết chế "dân tạo lệ".
5. Cung cấp cơ sở lý luận thực chứng kiểm chứng mô hình quyền lực phân tán và thiết chế thái ấp trong lịch sử nhà nước phong kiến Đại Việt.
6. Thiết lập bộ dữ liệu khảo cổ học chuẩn xác phục vụ công tác quy hoạch, bảo tồn thích ứng và nâng tầm Quần thể di sản văn hóa thời Trần tại Đông Triều trên bản đồ di sản thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tư liệu Chương 2: Di tích đền An Sinh và di tích đền Thái Chương 3: Đặc điểm và giá trị của các di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều. 11 CHƢƠNG 1 - TỔNG QUAN TƢ LIỆU 1. Vƣơng triều Trần và Đông Triều 1. Vương triều Trần Ngày mồng Một, tháng Mười Hai năm Ất Dậu, tại điện Thiên An, vua Lý Chiêu Hoàng trút bỏ áo ngự, mời phu quân là Trần Cảnh lên ngôi hoàng đế, đánh dấu sự chuyển giao quyền lực một cách êm đẹp từ nhà Lý sang nhà Trần.

Từ vua khởi nghiệp Trần Cảnh đến vua Thiếu Đế, nhà Trần tồn tại 175 năm (1225-1400) với 12 đời vua. Trong thời gian tồn tại của mình, nhà Trần đã xây dựng Đại Việt trở thành một quốc gia văn hiến, nhiều võ công oanh liệt, có vị trí trong khu vực thời bấy giờ. Mặc dù vào cuối thời Trần, giống như nhiều triều đại khác nhà Trần rơi vào tình trạng khủng hoảng và suy yếu, các vấn đề xã hội nảy sinh không được giải quyết thấu đáo dẫn đến suy vong. Nhưng, đặt trong bối cảnh phát triển của khu vực, nhà Trần được đánh giá là một trong những triều đại có võ công, văn trị bậc nhất trong lịch sử Việt Nam.

Thời Trần cũng là thời kỳ tinh thần dân tộc thăng hoa, văn hóa, tư tưởng và trí tuệ đạt tới tầm cao của khu vực. Tư liệu lịch sử cho phép khẳng định, nhà Trần vốn ở vùng An Sinh (nay là Đông Triều, Quảng Ninh), sống bằng nghề chài lưới. Về sau, di cư xuống khai phá vùng hạ lưu sông Hồng ở đất Hải Ấp (nay thuộc Thái Bình và Nam Định), dần trở lên giàu mạnh và có thế lực trong vùng. Tình hình hỗn loạn cuối thời Lý là tiền đề cho những người có tài trong dòng họ Trần như Trần Tự Khánh, Trần Thừa, Trần Thủ Độ tham gia triều chính.

Họ đã khôn khéo xây dựng chỗ đứng vững chắc, tiến đến áp đảo vương triều Lý đang khủng hoảng, tiếp nhận ngôi báu của nhà Lý, xóa bỏ tình trạng hỗn loạn, cát cứ, để thống nhất và phục hưng quốc gia. Ngay sau khi tiếp nhận ngôi báu, nhà Trần bắt tay vào xây dựng, tổ chức lại bộ máy quản lý đất nước từ trung ương đến địa phương. Chú trọng 12 phát triển kinh tế, bồi dưỡng và phát triển các giá trị văn hóa, tư tưởng. Nhà Trần lấy Phật giáo làm nền tảng tạo dựng xã hội khoan hòa, an lạc; Nho giáo là khuôn phép cho trật tự xã hội và thực hiện chính sách phát triển hài hòa giữa Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo.

Nhận rõ vai trò “làm cán cân cho hậu thế, làm khuôn phép cho tương lai” của Nho Giáo, năm 1253 nhà Trần cho trùng tu Quốc Tử Giám, mở mang Quốc Học viện làm nơi đào tạo và tổ chức khoa thi Thái học sinh để tuyển chọn nhân tài. Về mặt tổ chức và quản lý nhà nước, nhà Trần luôn gắn quyền lợi của dòng tộc với quyền lợi của quốc gia, dân tộc. Nhà Trần coi xã tắc là của tổ tông, vì vậy mọi người trong dòng tộc đều có trách nhiệm vun đắp và hưởng thụ quyền lợi từ quốc gia. Do vậy, các chức vụ cao trong bộ máy nhà nước đều do quý tộc nhà Trần nắm giữ, phía dưới là hệ thống quan lại được tổ chức chặt chẽ từ trung ương đến địa phương.

Năm 1242, nhà Trần điều chỉnh hành chính, từ 24 lộ thời Lý chia lại thành 12 lộ, dưới lộ là huyện, hương và xã. Ở trung ương nhiều cơ quan và chức quan mới được thành lập, trong đó có cơ quan tư pháp như Thẩm Hình viện, cơ quan văn hóa như Hàn Lâm viện, Quốc Sử viện… Nhà Trần tăng cường củng cố và phát triển kinh tế nông nghiệp; thực hiện chính sách điền trang, thái ấp; tích cực khuyến khích khẩn hoang; chú trọng làm thủy lợi với việc đặt các chức chánh phó Hà Đê sứ. Những chính sách trọng nông này đã góp phần thúc đẩy kinh tế nông nghiệp Đại Việt có bước phát triển vượt bậc. Bên cạnh kinh tế nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp (buôn bán) cũng được thúc đẩy và mở rộng, thương cảng Vân Đồn tiếp tục là nơi thuyền bè các nước trong khu vực thường xuyên đến trao đổi buôn bán.

Nhà Trần củng cố và xây dựng quân đội gồm ba thứ quân: quân Túc vệ là quân chủ lực của nhà nước; quân các lộ được tuyển từ dân đinh địa phương là quân cơ động có nhiệm vụ bảo vệ và canh phòng trong phạm vi các lộ; 13 quân của các vương hầu quý tộc nhà Trần và dân binh do các làng xã lập ra để canh phòng và bảo vệ trong phạm vi làng xã. Quân đội triều Trần được xây dựng với triết lý “quân đội cần tinh nhuệ, không cần nhiều”. Vì vậy, quân đội chính quy thường xuyên được luyện tập, các tướng lĩnh học tập tại Giảng Võ đường, học tập binh pháp một cách sáng tạo. Nhà Trần đặc biệt coi trọng quan hệ giữa người chỉ huy và quân lính, coi như quan hệ “cha con”.

Những đội quân với lòng yêu nước, tinh thần dũng cảm như vậy đã ba lần đánh thắng quân xâm lược Mông - Nguyên, đội quân hung hãn nhất thế giới thời bấy giờ, bảo vệ vững chắc độc lập dân tộc, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, xác lập vị thế của Đại Việt trong khu vực. Từ các chính sách nhằm chăm lo đời sống nhân dân, phát triển kinh tế, củng cố an ninh, xây dựng và phát triển nhà nước quân chủ thân dân với tư tưởng khoan hòa của Phật giáo là nền tảng, nhà Trần đã sớm phục hồi xây dựng và phát triển nhà nước Đại Việt. Nhờ đó, Đại Việt dưới thời Trần trở thành một trong những đỉnh cao của văn minh Đại Việt, đủ sức chống chọi với đội quân hung hãn nhất thời bấy giờ, duy trì hòa bình và độc lập dân tộc. Cuối thời Trần, nhất là từ nửa cuối thời kỳ trị vì của vua Trần Dụ Tông (1341-1369), vua quan sao nhãng việc cai trị triều chính, các đại thần thay phiên nhau lũng đoạn việc nước, các giá trị văn hóa suy đồi dẫn đến khủng hoảng trầm trọng.

Năm 1400, vua Thiếu Đế buộc phải nhường ngôi cho ông ngoại là Hồ Quý Ly, nhà Trần chính thức chấm dứt vai trò lịch sử của mình. Khái quát về Đông Triều và khu di tích nhà Trần tại Đông Triều Đông Triều là thị xã cửa ngõ phía tây của tỉnh Quảng Ninh, có diện tích tự nhiên 396,58km2 gồm 21 đơn vị hành chính (10 phường và 11 xã), dân số trên 170.000 người gồm 11 dân tộc anh em, trong đó dân tộc Kinh chiếm 97,4%. Đông Triều cách thành phố Hạ Long khoảng 70km và thành phố Uông Bí 25km về phía Tây, cách thủ đô Hà Nội 90km về phía Đông. Phía Bắc giáp huyện Sơn Động và huyện Lục Nam của tỉnh Bắc Giang; phía Tây 14 giáp thành phố Chí Linh của tỉnh Hải Dương; phía Nam giáp thị xã Kinh Môn của tỉnh Hải Dương; phía Đông Nam giáp huyện Thủy Nguyên của thành phố Hải Phòng và phía Đông giáp thành phố Uông Bí.

Đông Triều là thị xã có địa hình đồi núi trung du xen lẫn đồng bằng. Phía Bắc và Tây Bắc là vùng đồi núi thuộc cánh cung Đông Triều, phía Nam là vùng đồng bằng ven sông. Vùng đồi núi phía Bắc gồm các xã An Sinh, Bình Khê, Tràng Lương. Ở giữa là vùng đồi núi thấp xen kẽ kéo dài từ các phường/xã Hồng Thái Đông qua phía Bắc là Mạo Khê, Kim Sơn và Tràng An.

Vùng đồng bằng phía Nam là khu vực giáp với sông Kinh Thầy và sông Đá Bạc. Đông Triều là một vùng đất cổ, Thời Bắc thuộc, Đông Triều thuộc Giao Châu; thời Ngô - Đinh - Tiền Lê thuộc lộ Nam Sách Giang; đầu thời Trần có tên gọi là An Sinh, thuộc phủ Tân Hưng, lộ/trấn Hải Dương. Đến triều vua Trần Dụ Tông (1341-1369) mới đổi An Sinh thành châu Đông Triều. Đầu thời Lê sơ, đổi châu thành huyện Đông Triều, thuộc phủ Kinh Môn, lộ/trấn Hải Dương.

Đến cuối thế kỷ XIX, huyện Đông Triều có phạm vi rộng lớn, bao gồm cả một phần huyện Kinh Môn và tổng Bí Giàng (nay thuộc Uông Bí) và tổng Tứ Trang (nay thuộc huyện Sơn Động, Bắc Giang). Năm 1889, thực dân Pháp thành lập tỉnh Lục Nam trên cơ sở ba huyện Lục Ngạn (Bắc Ninh), Chí Linh và Đông Triều (Hải Dương). Sau năm 1890- 1891, Toàn quyền Đông Dương cho lập đạo Quan binh Phả Lại, ngày 24/8/1891 cắt Đông Triều vào khu Quân sự Phả Lại. Ngày 10/10/1895, Đông Triều lại được chuyển về trực thuộc tỉnh Hải Dương [Trịnh Như Tấu, 1937, tr12-53].

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến ngày 09/7/1947, Đông Triều thuộc tỉnh Quảng Hồng. Ngày 28/01/1959, Đông Triều sáp nhập trở lại tỉnh Hải Dương. Từ ngày 27/10/1961, Đông Triều lại nhập vào khu Hồng Quảng. Ngày 30/10/1963, Hồng Quảng hợp nhất với Hải Ninh thành tỉnh Quảng Ninh, 15 Đông Triều thuộc về tỉnh Quảng Ninh.

Ngày 11/3/2015, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 891/NQ-UBTVQH13 về việc thành lập thị xã Đông Triều trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của huyện Đông Triều. Chuyển hai thị trấn Đông Triều, Mạo Khê và bốn xã Đức Chính, Hưng Đạo, Kim Sơn, Xuân Sơn thành 6 phường có tên tương ứng. Sau khi thành lập, thị xã Đông Triều có 39.721,55 ha diện tích tự nhiên và 173.141 người với 21 đơn vị hành chính trực thuộc, gồm 6 phường và 15 xã. Ngày 11/9/2019, chuyển bốn xã Hoàng Quế, Hồng Phong, Tràng An, Yên Thọ thành bốn phường có tên tương ứng.

Cấu trúc này của thị xã Đông Triều ổn định cho đến ngày nay. Đông Triều là quê gốc của vương triều Trần, nơi tổ tiên nhà Trần cư ngụ trước khi dời xuống vùng hạ lưu sông Hồng thuộc Thái Bình và Nam Định ngày nay. Tại vùng đất mới, dòng họ Trần làm nghề đánh cá, khai hoang, lập ấp rồi phát tích đế vương tại đó. Bia thần đạo ở An Sinh chép rằng: “Tiên tổ nhà Trần vốn là người Yên Sinh, huyện Đông Triều, sau dời đến ở hương Tức Mặc, phủ Thiên Trường”.

Sách Trần thị gia huấn, hiện còn lưu giữ tại đền Cố Trạch (Tức Mặc - Nam Định) cũng đã khẳng định nhà Trần đến Yên Tử đầu tiên, về sau mới chuyển đến vùng Nam Định và Thái Bình. Do đó, họ Trần có ba quê, quê gốc ở xã An Sinh, huyện Đông Triều, sau mới chuyển đến xã Tức Mặc, huyện Mỹ Lộc và xã Thái Đường, huyện Hưng Nhân. Năm 1237, vua đầu triều là Trần Thái Tông đem đất năm xã Yên Phụ, Yên Dưỡng, Yên Sinh, Yên Hưng, Yên Bang cấp cho anh trưởng của mình là Trần Liễu làm đất thang mộc và phong Trần Liễu làm An Sinh vương.