DI TÍCH ĐỀN MIẾU LIÊN QUAN ĐẾN VƢƠNG TRIỀU TRẦN Ở ĐÔNG TRIỀU (QUẢNG NINH)

Khám phá di tích đền miếu liên quan vương triều Trần tại Đông Triều, Quảng Ninh. Tìm hiểu lịch sử, kiến trúc độc đáo và giá trị văn hóa của các di tích cổ.

• Tác giả: Kiều Đinh Sơn
• Người hướng dẫn: TS. Tống Trung Tín
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều (Quảng Ninh)
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Những kết quả và đóng góp của Luận án
• 0.6. Bố cục của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TƯ LIỆU
• 1.1. Vương triều Trần và Đông Triều
• 1.2. Tư liệu về đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều
• 1.2.1. Thần tích, thần sắc, hương ước
• 1.2.2. Nghiên cứu về đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều
• 1.2.3. Nghiên cứu về đền An Sinh
• 1.2.4. Nghiên cứu về Đền Thái
• 1.2.5. Một số thuật ngữ sử dụng trong Luận án
• 2. CHƯƠNG 2: DI TÍCH ĐỀN AN SINH VÀ DI TÍCH ĐỀN THÁI
• 2.1. Di tích đền An Sinh
• 2.2. Khu vực đền An Sinh
• 2.3. Khu vực Đồng Sinh
• 2.4. Di tích đền Thái
• 2.5. Dấu vết kiến trúc
• 2.6. Tính chất của di tích phát hiện tại đền An Sinh và đền Thái
• 2.7. Tính chất, công năng kiến trúc phát hiện tại An Sinh
• 2.8. Tính chất, công năng kiến trúc phát hiện tại đền Thái
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ CỦA CÁC DI TÍCH ĐỀN MIẾU LIÊN QUAN ĐẾN VƢƠNG TRIỀU TRẦN Ở ĐÔNG TRIỀU
• 3.1. Quá trình biến đổi của đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều. Từ điện An Sinh đến đền An Sinh
• 3.2. Điện An Sinh dưới thời Trần
• 3.3. Điện An Sinh dưới thời Lê
• 3.4. Điện An Sinh từ thời Nguyễn đến nay
• 3.5. Từ Thái Miếu đến Đền Thái
• 3.6. Thái Miếu dưới thời Trần
• 3.7. Thái Miếu dưới thời Lê
• 3.8. Thái Miếu từ thời Nguyễn đến nay
• 3.9. Giá trị lịch sử và khoa học
• 3.10. Nhận thức đặc trưng di tích, di vật thời Trần
• 3.11. Vị trí, vai trò của điện An Sinh và Thái Miếu trong hệ thống di tích thời Trần tại Đông Triều
• 3.12. Từ đền miếu nhìn về cấu trúc xã hội Đại Việt thời Trần
• 3.13. Giá trị di sản văn hóa
• 3.13.1. Giá trị vật thể
• 3.13.2. Giá trị phi vật thể
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Di Tích Đền Miếu Vương Triều Trần Đông Triều

Nghiên cứu di tích Đền Miếu Vương Triều Trần ở Đông Triều, Quảng Ninh là vô cùng quan trọng. Các triều đại phong kiến Phương Đông coi việc xây dựng lăng tẩm, đền miếu là yếu tố then chốt cho sự tồn vong. Kiến trúc đền miếu hoàng gia không chỉ phản ánh giá trị nghệ thuật, mà còn chứa đựng giá trị văn hóa, tư tưởng và triết lý về nhân sinh quan, tín ngưỡng. Nghiên cứu này góp phần làm sáng tỏ lịch sử, văn hóa của thời đại. Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều bao gồm lăng tẩm, đền miếu, phủ đệ và chùa tháp. Trong khi lăng tẩm và chùa tháp đã được nghiên cứu tương đối hệ thống, thì đền miếu và phủ đệ vẫn còn nhiều vấn đề cần làm rõ. Luận án này tập trung giải quyết những vấn đề này, góp phần hiểu rõ hơn về giá trị di sản của Vương Triều Trần.

1.1. Tổng Quan Về Vương Triều Trần Trong Lịch Sử Việt Nam

Nhà Trần, từ Trần Cảnh đến Thiếu Đế, tồn tại 175 năm (1225-1400). Nhà Trần đã xây dựng Đại Việt trở thành một quốc gia văn hiến, nhiều võ công oanh liệt, có vị trí trong khu vực. Mặc dù vào cuối thời Trần, nhà Trần rơi vào tình trạng khủng hoảng và suy yếu. Nhưng, nhà Trần được đánh giá là một trong những triều đại có võ công, văn trị bậc nhất trong lịch sử Việt Nam. Thời Trần cũng là thời kỳ tinh thần dân tộc thăng hoa, văn hóa, tư tưởng và trí tuệ đạt tới tầm cao của khu vực.

1.2. Vị Trí Của Đông Triều Trong Sự Hình Thành Vương Triều Trần

Tư liệu lịch sử cho phép khẳng định, nhà Trần vốn ở vùng An Sinh (nay là Đông Triều, Quảng Ninh), sống bằng nghề chài lưới. Về sau, di cư xuống khai phá vùng hạ lưu sông Hồng ở đất Hải Ấp (nay thuộc Thái Bình và Nam Định), dần trở lên giàu mạnh và có thế lực trong vùng. Tình hình hỗn loạn cuối thời Lý là tiền đề cho những người có tài trong dòng họ Trần như Trần Tự Khánh, Trần Thừa, Trần Thủ Độ tham gia triều chính. Họ đã khôn khéo xây dựng chỗ đứng vững chắc.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Di Tích Đền Miếu Trần Tại Đông Triều

Việc nghiên cứu di tích Đền Miếu Vương Triều Trần ở Đông Triều đặt ra nhiều thách thức. Cần làm rõ đặc điểm cấu trúc, quy chế mặt bằng và hình thái kiến trúc, vật liệu và kỹ thuật xây dựng. Lịch sử hình thành và biến đổi của di tích cũng cần được nghiên cứu kỹ lưỡng. Quan trọng hơn, cần xác định tính chất và mối quan hệ của các di tích đền miếu với Vương Triều Trần. Giá trị lịch sử, văn hóa và di sản của di tích đền miếu cũng cần được đánh giá một cách toàn diện. Đặc biệt, nghiên cứu làm rõ tính chất, công năng của di tích đền An Sinh và đền Thái là vô cùng quan trọng.

2.1. Thiếu Hụt Nghiên Cứu Về Phủ Đệ Và Đền Miếu Thời Trần

Trong khi di tích lăng tẩm và chùa tháp đã được nghiên cứu tương đối có hệ thống và thu được nhiều thành tựu, thì di tích đền miếu và phủ đệ tại đây mới chỉ dừng lại ở những nghiên cứu ban đầu. Để có những hiểu biết đầy đủ về di tích đền miếu thuộc khu di tích nhà Trần tại Đông Triều còn rất nhiều vấn đề liên quan cần tiếp tục nghiên cứu làm rõ

2.2. Xác Định Tính Chất Và Mối Quan Hệ Của Các Di Tích

Nghiên cứu làm rõ tính chất, công năng của di tích đền An Sinh và đền Thái; sự biến chuyển cũng như vai trò của hai di tích này đối với vương triều Trần như thế nào là vấn đề rất quan trọng, giúp hiểu rõ về vị trí, vai trò của vùng đất An Sinh xưa, Đông Triều nay với nhà Trần, đồng thời qua đó hiểu đúng giá trị lịch sử, văn hóa của di sản đền miếu liên quan đến vương triều Trần trong tổng thể giá trị khu di tích nhà Trần tại Đông Triều.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Di Tích Đền Miếu Trần Tại Đông Triều

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu khảo cổ học kết hợp với các ngành khoa học liên quan. Phương pháp khảo cổ học truyền thống, với sự hỗ trợ của kỹ thuật hiện đại, được áp dụng triệt để. Điều tra, khảo sát, khai quật, nghiên cứu tổng hợp, thu thập và xử lý tư liệu di tích, di vật tại hiện trường là những bước quan trọng. Phương pháp khảo cổ học kiến trúc cũng được sử dụng, bao gồm xây dựng hệ lưới tọa độ chung cho toàn bộ di tích, phân tích sự xuất hiện của di tích di vật trên hệ lưới. Nghiên cứu liên ngành, bao gồm nghiên cứu địa danh, Hán Nôm, kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc, cũng được thực hiện.

3.1. Ứng Dụng Khảo Cổ Học Kiến Trúc Trong Nghiên Cứu

Áp dụng triệt để phương pháp khảo cổ học kiến trúc: xây dựng hệ lưới tọa độ chung cho toàn bộ di tích, định vị vị trí xuất lộ của di tích di vật, xem xét phương vị của di tích trên cùng một hệ lưới; phân tích sự xuất hiện của di tích di vật trên hệ lưới từ đó đưa ra những phán đoán về vị trí, công năng, mối quan hệ giữa di tích, di vật

3.2. Kết Hợp Nghiên Cứu Liên Ngành Hán Nôm Và Kiến Trúc

Kết hợp nghiên cứu liên ngành: nghiên cứu địa danh; Hán Nôm; kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc; Các phương pháp nghiên cứu, phân tích, phê phán sử liệu của khoa học lịch sử trong việc thu thập, nghiên cứu, phân tích, đánh giá và sử dụng các nguồn sử liệu có liên quan đến đề tài Luận án

IV. Giá Trị Lịch Sử Văn Hóa Di Tích Đền Miếu Triều Trần

Luận án này nhằm xác định giá trị lịch sử, văn hóa và di sản của hệ thống di tích Đền Miếu Vương Triều Trần ở Đông Triều. Nghiên cứu này làm rõ vai trò của di tích đền miếu ở Đông Triều đối với Vương Triều Trần, diễn trình lịch sử và thờ tự của các đền miếu này từ thời Trần đến nay. Ứng xử của các vương triều Lê - Nguyễn đối với đền miếu nhà Trần ở Đông Triều cũng được phân tích. Những kết quả này góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho quá trình bảo tồn, trùng tu, phục dựng và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của di sản.

4.1. Giá Trị Tiêu Biểu Về Lịch Sử Và Khoa Học Của Di Tích

Xác định những giá trị lịch sử, văn hóa và di sản của hệ thống di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều. Góp phần phát triển ngành hẹp khảo cổ học kiến trúc trên phương diện cung cấp cấu trúc mặt bằng tổng thể về phủ đệ An Sinh của thân vương thời Trần và Thái Miếu của vương triều Trần.

4.2. Vai Trò Của An Sinh Vương Trần Liễu Thời Nhà Trần

Cung cấp tư liệu khảo cổ học nhằm xác định một số vấn đề về lịch sử thời Trần: vấn đề thờ Tiên Miếu và Thái Miếu; vấn đề cấu trúc quyền lực “phân tán” của vương triều quân chủ nhà Trần; vai trò và vị thế của An Sinh vương Trần Liễu và ấp thang mộc của ông đầu thời Trần

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Bảo Tồn Phát Huy Giá Trị Di Sản

Luận án hướng đến việc cung cấp cơ sở khoa học cho quá trình xây dựng phương án bảo tồn, trùng tu, phục dựng và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, di sản của hai nhóm di tích Đền Miếu liên quan đến Vương Triều Trần ở Đông Triều. Trong bối cảnh phát triển kinh tế văn hóa địa phương, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản là vô cùng quan trọng. Đặc biệt, khi di sản thế giới Yên Tử được UNESCO ghi danh, việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích Đền Miếu càng trở nên cấp thiết.

5.1. Bảo Tồn Và Phát Huy Trong Bối Cảnh Phát Triển Kinh Tế

Góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho quá trình xây dựng phương án bảo tồn, trùng tu, phục dựng và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, di sản của hai nhóm di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều trong bối cảnh phát triển kinh tế văn hóa địa phương hiện nay và tương lai (khi di sản thế giới Yên Tử được UNESCO ghi danh).

5.2. Quan Điểm Bảo Tồn Dựa Trên Giá Trị Cốt Lõi Di Sản

Áp dụng một số lý thuyết của khảo cổ học nghi lễ trong việc nhìn nhận lượng hóa giá trị di tích, nghiên cứu đề xuất bảo tồn di tích như: Quan điểm bảo tồn nguyên gốc, tức là bảo tồn nguyên trạng những dấu vết gốc, bất kỳ lựa chọn nào cũng phải đảm bảo không làm biến đổi các giá trị gốc của di tích

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử chuyên ngành Khảo cổ học (mã số: 62 22 03 17) của nghiên cứu sinh Kiều Đinh Sơn, thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2024, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Tống Trung Tín và PGS.TS Đặng Hồng Sơn, tập trung khảo cứu đề tài: "Di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều (Quảng Ninh)".

Tính cấp thiết của luận án xuất phát từ thực tiễn nghiên cứu quần thể di tích nhà Trần tại Đông Triều. Đây là quần thể gồm bốn loại hình kiến trúc cơ bản: lăng tẩm, đền miếu, phủ đệ và chùa tháp. Trong khi loại hình chùa tháp và lăng tẩm đã được khảo sát tương đối có hệ thống, loại hình đền miếu và phủ đệ tại đây mới chỉ dừng lại ở các khảo cứu ban đầu. Các vấn đề cốt lõi như cấu trúc mặt bằng, hình thái kiến trúc, kỹ thuật và vật liệu xây dựng, tính chất công năng nguyên thủy và diễn trình biến đổi của di tích đền An Sinh và đền Thái đối với vương triều Trần vẫn còn nhiều khoảng trống học thuật cần được làm sáng tỏ.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm ba nội dung chính:

• Thứ nhất, tổng hợp và hệ thống hóa các nguồn tư liệu khảo cổ học, lịch sử và văn hóa về các di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều.
• Thứ hai, làm rõ cấu trúc và đặc điểm của hệ thống di tích đền miếu về quy chế mặt bằng, hình thái kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và lịch sử hình thành, biến đổi.
• Thứ ba, làm rõ giá trị lịch sử, văn hóa và di sản của hệ thống di tích đền miếu, qua đó góp phần giải mã một số vấn đề trong lịch sử thời Trần.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản:

1. Đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều là những đền miếu nào; đặc điểm cấu trúc mặt bằng và vật liệu xây dựng; sự giống và khác nhau giữa các đền miếu này, cũng như sự giống và khác nhau giữa chúng với các loại hình di tích khác ở Đông Triều và Đại Việt thời Trần như thế nào?
2. Diễn biến lịch đại của các đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều từ sau thời Trần đến nay như thế nào; những thay đổi trong nội dung và hình thức quản lý, thờ tự của chúng ra sao?
3. Tính chất của những đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều là gì; mối quan hệ của chúng với nhà Trần như thế nào; tư liệu về đền miếu ở Đông Triều phản ánh điều gì về cấu trúc xã hội của vương triều Trần?
4. Giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và di sản của di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều là những gì; phương thức bảo tồn và phát huy giá trị của chúng trong bối cảnh phát triển kinh tế văn hóa địa phương hiện nay nên như thế nào?

Đối tượng nghiên cứu chính là toàn bộ di tích, di vật thu được qua điều tra, khai quật khảo cổ học tại các di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều; cùng các nguồn tài liệu thư tịch, văn bia, tài liệu làng xã liên quan. Phạm vi không gian tập trung vào hai di tích đền An Sinh và đền Thái tại xã An Sinh, thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Phạm vi thời gian tập trung vào thời Trần (thế kỷ XIII - XIV), đồng thời khảo sát mở rộng giai đoạn Lê - Nguyễn để đối sánh diễn trình lịch đại. Luận án cũng sử dụng tư liệu khảo cổ học tại các trung tâm thời Trần khác như Thăng Long, Tức Mặc - Thiên Trường, Long Hưng để so sánh đối chiếu.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả Kiều Đinh Sơn đã điểm lại các chặng đường nghiên cứu liên quan đến đối tượng đền miếu nhà Trần tại Đông Triều qua các thời kỳ:

• Nguồn khảo cứu sớm và bản đồ học: Công trình sớm nhất khảo cứu và đo vẽ mặt bằng đền An Sinh là sách Trần triều thánh tổ các xứ địa đồ. Đầu thế kỷ XX, các học giả người Pháp đã khảo cứu và đo vẽ chi tiết mặt bằng đền An Sinh với ba khu vực: đền An Sinh, đền thờ công chúa Chiêm Thành và khu Văn chỉ. Đối với đền Thái, thời kỳ này hoàn toàn không có ghi chép hay bản vẽ nào.
• Giai đoạn cuối thế kỷ XX: Sau thời gian dài di tích bị hủy hoại và sử dụng vào mục đích khác, đến thập niên 1990, Nguyễn Du Chi khảo cứu và đưa ra nhận định rằng đền An Sinh được xây dựng vào năm 1381 làm nơi thờ phụng các vua Trần.
• Giai đoạn đầu thế kỷ XXI: Năm 2002, Hoàng Giáp sưu tầm, khảo sát và công bố các tư liệu văn bia tại đền An Sinh trên kỷ yếu Thông báo Hán Nôm học. Năm 2007, Nguyễn Văn Anh và Nguyễn Văn Sơn tiến hành điều tra khu vực Đồng Sinh phía trước đền An Sinh, công bố bộ sưu tập hiện vật vào năm 2009. Năm 2008, Ban Quản lý các di tích trọng điểm tỉnh Quảng Ninh điều tra và xuất bản công trình Di tích lịch sử văn hóa nhà Trần tại Đông Triều (2010), tiếp tục củng cố quan điểm cho rằng điện An Sinh xây dựng năm 1381.
• Giai đoạn nghiên cứu khảo cổ học chuyên sâu từ năm 2014 đến nay: Năm 2017, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn phối hợp với Bảo tàng Quảng Ninh và thị xã Đông Triều khai quật 2.000m² tại đền An Sinh (Đặng Hồng Sơn và cộng sự công bố năm 2018). Năm 2018, trên cơ sở đối sánh tư liệu, Nguyễn Văn Anh và Kiều Đinh Sơn đề xuất giả thuyết điện An Sinh thời Trần vốn là phủ đệ của An Sinh vương Trần Liễu xây dựng từ đầu thế kỷ XIII, sau đó được triều đình sử dụng như một hành cung, đến thời Lê Trung hưng mới chuyển đổi công năng thành đền thờ các vua Trần. Năm 2022, đền An Sinh tiếp tục được khai quật lần thứ hai với diện tích 300m² ở khu vực Đồng Sinh và Văn chỉ.
• Nghiên cứu về đền Thái: Địa điểm đền Thái (Đồi Đình) bắt đầu được khảo sát từ năm 2008. Cuối năm 2008, Viện Khảo cổ học khai quật thám sát 5 hố (300m²). Giai đoạn 2009-2010, cuộc khai quật mở rộng với quy mô 5.000m² được tiến hành. Năm 2011, Hội thảo khoa học "Di tích Đền Thái trong hệ thống di tích lăng mộ, đền miếu nhà Trần tại Đông Triều" đã thống nhất nhận định đền Thái khởi dựng là Tổ Miếu của An Sinh vương Trần Liễu, sau được vương triều tiếp nhận thành Thái Miếu của nhà Trần tại Đông Triều.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết là: khắc phục tính đơn lẻ của các báo cáo khai quật; tiến hành hệ thống hóa và phân lập các tầng kiến trúc; chứng minh tính chất công năng chuyển đổi từ phủ đệ sang hành cung rồi thành đền thờ của đền An Sinh; xác lập vị trí của Thái Miếu trên Đồi Đình; và từ bằng chứng vật chất đền miếu để luận giải về cấu trúc quyền lực "phân tán" cùng vị thế của dòng họ An Sinh vương trong lịch sử nhà Trần.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án làm rõ hệ thống khái niệm và thuật ngữ công trình cổ:

• Cung (宮): Nhà ở và làm việc của vua chúa, nơi cai trị; hoặc quần thể công trình ngoài kinh thành dùng khi vua tuần du (hành cung).
• Điện (殿): Tòa nhà to cao, nơi diễn ra các nghi lễ, yến tiệc triều đình; hoặc tên gọi chung cho một quần thể công trình trang trọng. Luận án phân định: "điện An Sinh" chỉ công trình hoặc cụm công trình thời Trần phục vụ làm việc và nghi lễ tại phủ đệ của An Sinh vương; "đền An Sinh" chỉ quần thể công trình tín ngưỡng thờ phụng các vua Trần từ thời Lê Trung hưng đến nay.
• Cung điện (宮殿): Nhà cửa làm nơi ở và làm việc của vua chúa.
• Phủ đệ (府第): Nơi ở của vương tôn, hoàng tử, quan lại cao cấp, thường xây dựng tại thái ấp phân phong.
• Thái ấp (太邑): Vùng đất phong cấp cho quý tộc chư hầu.
• Đền (祠): Nơi thờ cúng thần thánh hoặc danh nhân lịch sử.
• Miếu (廟) và Thái miếu (太廟): Nơi thờ cúng quỷ thần, tổ tiên; trong đó Thái miếu là miếu thờ tổ tiên của hoàng gia, nhà vua.

Khung lý thuyết tiếp cận: Luận án áp dụng lý thuyết khảo cổ học nghi lễ và ba quan điểm bảo tồn di sản văn hóa:

1. Quan điểm bảo tồn nguyên gốc: Giữ gìn nguyên trạng dấu vết gốc, không làm biến đổi giá trị ban đầu của di tích.
2. Quan điểm bảo tồn thích ứng: Bảo tồn giá trị cốt lõi song tạo điều kiện để di sản thích ứng với đời sống xã hội đương đại.
3. Quan điểm bảo tồn giá trị: Bảo tồn đồng thời cả hình thức vật thể và chức năng phi vật thể gắn với các bên liên quan.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu gồm:

• Phương pháp khảo cổ học hiện trường và khảo cổ học kiến trúc: Mở hố khai quật theo hệ thống lưới tọa độ chung, định vị vị trí và phương vị xuất lộ của kiến trúc, phân tích mối quan hệ giữa di tích và di vật trên hệ lưới.
• Phương pháp khảo cổ học trong phòng: Chỉnh lý, phân loại di vật; lập bảng thống kê định lượng; dập hoa văn; đo vẽ kỹ thuật; phân lập các lớp kiến trúc dựa trên bình đồ địa tầng và mặt bằng hiện trường.
• Kỹ thuật công nghệ: Sử dụng các phần mềm chuyên dụng như AutoCAD, Photoshop nhằm xử lý bản vẽ và chồng xếp các lớp bản đồ di tích qua các thời kỳ.
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp nghiên cứu địa danh học, văn bản học Hán Nôm, lịch sử kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc cổ.
• Phương pháp sử học: Thu thập, đối sánh, phân tích và phê phán sử liệu thư tịch cổ.

Nguồn tư liệu thực tế bao gồm:

• Dữ liệu khảo cổ học: Kết quả các hố khai quật tại đền An Sinh năm 2017 (2.000m²), năm 2022 (300m²); các đợt khai quật đền Thái năm 2008 (300m²), 2009-2010 (5.000m²); cùng dữ liệu khảo sát vùng Đồng Sinh.
• Thư tịch cổ: Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Trần thị gia huấn (bản chép năm Thành Thái thứ 9 - 1907), Đại Nam nhất thống chí, Lịch triều hiến chương loại chí, Đồng Khánh dư địa chí, Đông Triều huyện chí, Trần triều thánh tổ các xứ địa đồ.
• Tư liệu văn bia: 5 văn bia tại đền An Sinh gồm AS.BIA01 (Trùng tu bi ký, 1844, chứa nội dung Trần triều bi ký về ngày giỗ 5 vua và việc chúa Trịnh phong dân tạo lệ năm 1689); AS.BIA02 (Chửng lập hậu thần bi ký, 1767); AS.BIA03 (Hậu thần bi ký, 1842); AS.BIA04 (Bản phủ bi ký / Trùng tân Tư Phúc miếu bi ký, 1868); AS.BIA05 (chữ mờ); thác bản chuông đồng An Sinh từ chung; bia đình Đốc Trại năm 1927 tại đền Thái; bia chùa Ngọa Vân dựng năm Vĩnh Thịnh thứ 3 (1707); văn bia chùa Ngọc Thanh (chép lại trong Danh lam cổ tích).
• Tư liệu điều tra làng xã: 46 bản thần tích, thần sắc, hương ước của các làng xã Đông Triều do Viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO) sưu tầm năm 1938.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tư liệu

Chương 1 khái quát bối cảnh lịch sử thời Trần, địa bàn Đông Triều và hệ thống hóa toàn bộ các nguồn tư liệu liên quan đến đề tài.

Vương triều Trần tồn tại 175 năm (1225-1400) qua 12 đời vua. Tổ tiên nhà Trần ban đầu định cư tại An Sinh (Đông Triều), sống bằng nghề chài lưới, sau chuyển xuống Hải Ấp (Thái Bình, Nam Định). Văn bia thần đạo tại An Sinh và sách Trần thị gia huấn lưu tại đền Cố Trạch xác nhận họ Trần có ba quê: quê gốc (dương trạch) tại xã An Sinh, huyện Đông Triều; quê thứ hai (dương trạch) tại xã Tức Mặc, huyện Mỹ Lộc; và quê thứ ba (âm phần) tại xã Thái Đường, huyện Hưng Nhân. Năm 1237, vua Trần Thái Tông cắt đất 5 xã Yên Phụ, Yên Dưỡng, Yên Sinh, Yên Hưng, Yên Bang lập ấp thang mộc cho anh trai là Trần Liễu và phong tước An Sinh vương.

Đông Triều hiện nay có diện tích tự nhiên 396,58km², gồm 21 đơn vị hành chính. Ngày 09/12/2013, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2383/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều là Di tích Cấp quốc gia Đặc biệt, gồm 14 điểm di tích: 5 chùa quán (Quỳnh Lâm, Trung Tiết, Quán Ngọc Thanh, Ngọa Vân, Hồ Thiên); 2 đền miếu (đền An Sinh, đền Thái); và 7 lăng mộ (Thái lăng, Mục lăng, Ngải Sơn lăng, Phụ lăng, Tư Phúc lăng, Nguyên lăng, Hy lăng).

Hệ thống tư liệu thành văn phản ánh đền miếu thời Trần ở Đông Triều khá hiếm hoi trong chính sử. Đại Việt sử ký toàn thư chỉ ghi hai sự kiện gián tiếp: sự kiện cấp đất thang mộc năm 1237 và sự kiện Thượng hoàng Trần Nghệ Tông giả vờ ngự về Yên Sinh năm 1388 để phế truất Trần Phế Đế. Sách Trần triều thánh tổ các xứ địa đồ là nguồn duy nhất vẽ mặt bằng đền An Sinh hình chữ "Công" với 3 lớp nền: nền một dài 3 trượng 5 thước (14m), rộng 2 trượng 2 thước (8,8m); nền hai dài 2 trượng (8m); nền ba dài 3 trượng 5 thước (14m), rộng 2 trượng (8m).

Tư liệu văn bia thời Lê Trung hưng và thời Nguyễn ghi nhận việc duy trì thờ tự các vua Trần tại An Sinh. Sắc lệnh ngày 24 tháng 10 năm Chính Hòa thứ 10 (1689) của chúa Trịnh Căn chỉ dụ cho dân làng An Sinh làm dân "tạo lệ", được miễn trừ thuế khóa và sưu dịch để chuyên lo việc phụng thờ lăng miếu. Văn bia chùa Ngọc Thanh khẳng định An Sinh vương Trần Liễu táng tại lăng Đồng Sinh và được tôn thụy là "Khâm minh Thánh vũ Hiển đạo An Sinh hoàng đế".

Khảo cứu 46 hồ sơ làng xã do EFEO sưu tầm năm 1938 cho thấy có 7 làng thờ cúng các vị vua triều Trần hoặc lấy ngày kỵ của vua làm trọng lễ:

TT	Tên làng xã cũ	Vị trí hành chính hiện nay	Đối tượng phụng thờ theo tài liệu
1	Làng An Sinh, tổng Mễ Sơn, huyện Đông Triều	Xã An Sinh, thị xã Đông Triều	8 vua Trần (Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông, Anh Tông, Minh Tông, Dụ Tông, Nghệ Tông, Duệ Tông) và An Sinh vương Trần Liễu
2	Làng Đốc Trại, tổng Mễ Sơn, huyện Đông Triều	Xã An Sinh, thị xã Đông Triều	8 vua Trần (như làng An Sinh) và An Sinh vương Trần Liễu
3	Làng Bình Lục, tổng Đạm Thủy, huyện Đông Triều	Xã Hưng Đạo, thị xã Đông Triều	Các vua Trần
4	Làng Đoàn Xá, tổng Đạm Thủy, huyện Đông Triều	Xã Hưng Đạo, thị xã Đông Triều	Các vua Trần
5	Làng Tràng Bảng, tổng Mễ Sơn, huyện Đông Triều	Phường Tràng An, thị xã Đông Triều	4 vua Trần (Anh Tông, Minh Tông, Dụ Tông, Nghệ Tông) và An Sinh vương Trần Liễu
6	Làng Triều Khê, tổng Đạm Thủy, huyện Đông Triều	Phường Hưng Đạo, thị xã Đông Triều	1 vua Trần (Anh Tông) và An Sinh vương Trần Liễu
7	Làng Đạm Thủy, tổng Đạm Thủy, huyện Đông Triều	Xã Thủy An, thị xã Đông Triều	3 vua Trần (Minh Tông, Nghệ Tông, Thuận Tông)

Hương ước các làng phản ánh tục "kết chạ" giữa 4 làng (Triều Khê, Đoàn Xá, Đạm Thủy, Tràng Bảng) với làng An Sinh. Hàng năm vào ngày hội và ngày kỵ, các làng dâng lễ mặn, làng An Sinh dâng lễ chay; sau tế lễ thực hiện nghi thức đổi lễ, khẳng định vai trò chủ lễ của đền An Sinh.

Chương 2: Di tích đền An Sinh và di tích đền Thái

Chương 2 trình bày chi tiết kết quả khai quật khảo cổ học tại đền An Sinh, cánh đồng Sinh và đền Thái, từ đó xác lập công năng kiến trúc.

Tại khu vực đền An Sinh, khai quật đã làm xuất lộ 26 công trình thời Trần, gồm: 17 mặt bằng kiến trúc (KT), 8 khoảng sân (Sn), 1 móng tường bao (Tb) và 2 cống nước (Cg), trải qua 2 giai đoạn xây dựng.

Giai đoạn kiến trúc thứ nhất: Bao gồm 14 công trình kiến trúc và 6 khoảng sân lộ thiên.

• Các kiến trúc chính chạy dài theo hướng Đông - Tây:
  • Kiến trúc KT01: Diện tích 767,2m² (dài 56m, rộng 13,7m). Mặt bằng 11 gian, 12 hàng cột, mỗi hàng 4 cột. Khoảng bước gian giữa và các gian bên rộng 5,3m; hai gian đầu hồi rộng 4,5m. Khoảng cách hai cột cái trong một hàng là 5,2m; khoảng cách cột cái đến cột quân là 2,8m. Dấu vết hiện trường còn 34 móng trụ và 5 chân tảng đá. Móng trụ hình vuông kích thước trung bình 1,2-1,3m x 1,1-1,2m, sâu 1m, xử lý đầm xen kẽ nhiều lớp sét đồi và đá dăm.
  • Kiến trúc KT02: Nằm song song với KT01 qua sân Sn01. Diện tích 716,8m² (dài 56m, rộng 12,8m). Cấu trúc 11 gian, 12 hàng cột, mỗi hàng 4 cột. Bước gian giữa 5,3m, hai gian chái 4,5m. Khoảng cách hai cột cái là 3,6m; cột quân phía Bắc cách cột cái 2,7m; cột quân phía Nam cách cột cái 4,3m. Còn lại 32 móng trụ và 4 chân tảng.
  • Kiến trúc KT03: Nằm song song với KT02 qua sân Sn02. Diện tích 716,8m² (dài 56m, rộng 12,8m), 11 gian, 12 hàng cột, mỗi hàng 4 cột. Bước gian giữa 5,3m, hai gian ngoài 4,5m. Khoảng cách hai cột cái là 5m; khoảng cách cột cái tới cột quân là 2,8m. Xuất lộ 12 móng trụ.
  • Kiến trúc KT04, KT05 và KT17: Nằm ở phía Nam, một phần nằm dưới nền đền hiện tại. KT04 có chiều dài ngắn hơn, hai đầu hồi nối tiếp sân Sn03 và Sn04. KT05 có 9 móng trụ tạo giả thuyết vì 5 cột (cột nóc trùng vị trí thượng lương). KT17 gồm 10 móng trụ và 2 chân tảng xếp thành mặt bằng 11 gian đối xứng.
• Hệ thống hành lang và kiến trúc kết nối:
  • KT08 (hành lang Tây, 6 gian) và KT09 (hành lang Đông, 6 gian), chạy dọc Bắc - Nam bao bọc khu trung tâm.
  • KT10 (hành lang Nam): Dài 56m, kết nối vuông góc với KT08 và KT09, cấu trúc vì 2 hàng cột, khoảng cách 4,5m, gian giữa mở rộng làm cổng chính.
  • Các khối kiến trúc nối góc: KT12A/B (nối KT01 với KT02 qua sân Sn01); KT13A/B (nối KT02 với KT03 qua sân Sn02); KT14A/B (nối KT03 với KT04); KT15A/B (nối KT04 với KT14A/B).
• Hệ thống sân lộ thiên:
  • Sân Sn01: Nằm giữa KT01 và KT02. Giai đoạn sớm có các bồn cây hình chữ nhật xếp bằng ngói nghiêng; giai đoạn muộn tôn cao bằng ngói vỡ, bồn cây chuyển thành hình tròn xếp bằng đá cuội chạy thành hàng dọc.
  • Sân Sn02: Nằm giữa KT02 và KT03, lát các mảnh ngói ghép thành hoa văn "hoa chanh". Về sau gian giữa sân được xây đường nối (dạng ống muống) kết nối KT02 và KT03, hai bên tạo thành giếng trời.
  • Sân Sn03, Sn04, Sn05, Sn06: Sân ngói hoa chanh đối xứng. Riêng bó nền sân Sn04 có hiện tượng tái sử dụng gạch thời Bắc thuộc trang trí văn trám lồng cùng gạch ngói thời Trần.

Khu vực Đồng Sinh: Khảo sát và khai quật năm 2022 phát hiện dấu vết móng kiến trúc thời Trần trải rộng, điểm xa nhất cách đền hiện nay tới 500m.

Di tích đền Thái (Đồi Đình): Phân bố trên diện tích khoảng 2,1ha. Các cuộc khai quật năm 2008 và 2009-2010 (5.000m²) phát hiện một quần thể kiến trúc bằng gỗ quy mô lớn, móng trụ gia cố đá đầm, mái lợp ngói mũi sen thời Trần, đồ gốm men cao cấp.

Tính chất, công năng di tích:

• Đền An Sinh: Với quy mô mặt bằng nhiều đơn nguyên lớn (56m chiều dài), liên kết khép kín bằng hệ thống hành lang, sân vườn tiểu cảnh, bồn hoa và giếng trời, di tích không mang cấu trúc của một ngôi đền miếu tế lễ thời Trần. Luận án khẳng định tính chất nguyên gốc đây là dinh thự phủ đệ của An Sinh vương Trần Liễu (thế kỷ XIII). Sau khi ông mất, nơi đây được vương triều chuyển đổi thành hành cung cho các vua Trần. Đến thời Lê Trung hưng mới chính thức cải biến thành đền thờ chung các vị hoàng đế triều Trần.
• Đền Thái: Vị trí đồi cao, kiến trúc trang nghiêm, ban đầu là Tổ Miếu thờ phụng tổ tiên do An Sinh vương Trần Liễu xây dựng trên đất thang mộc, sau được triều đình nâng lên thành Thái Miếu hoàng gia của vương triều Trần tại Đông Triều.

Chương 3: Đặc điểm và giá trị của các di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều

Chương 3 tổng kết quá trình biến đổi lịch sử và các giá trị của hệ thống di tích:

Quá trình biến đổi lịch sử:

• Tuyến biến đổi điện An Sinh - đền An Sinh:
  • Thời Trần: Từ phủ đệ của An Sinh vương Trần Liễu (khởi dựng khoảng sau năm 1237) chuyển thành hành cung hoàng gia (nơi Thượng hoàng Nghệ Tông lui tới năm 1388).
  • Thời Lê: Sau khi các công trình kiến trúc trên Đồi Đình và lăng tẩm bị tàn phá, thời Lê Trung hưng triều đình cho dựng đền thờ tập trung các vua Trần và An Sinh vương ngay trên nền phế tích hành cung An Sinh, giao dân xã làm dân tạo lệ (1689).
  • Thời Nguyễn đến nay: Triều Nguyễn tiếp tục cấp kinh phí trùng tu, ban sắc phong phụng thờ thêm các vua đầu triều; sang thế kỷ XX đền bị chiến tranh và thời gian hủy hoại, được trùng tu lớn vào năm 1997 và sửa chữa năm 2020.
• Tuyến biến đổi Thái Miếu - đền Thái:
  • Thời Trần: Tổ Miếu của dòng họ An Sinh vương được triều đình tiếp nhận thành Thái Miếu vương triều.
  • Thời Lê: Vai trò Thái Miếu suy giảm và hoang phế, chức năng thờ tự dồn về đền An Sinh.
  • Thời Nguyễn đến nay: Dân làng Đốc Trại xây dựng ngôi đình làng trên đỉnh đồi nền miếu cũ (văn bia năm 1927). Năm 2016, công trình Đền Thái mới được phục dựng bên cạnh việc bảo tồn nguyên trạng mặt bằng khảo cổ dưới lòng đất.

Giá trị lịch sử và khoa học:

• Làm sáng tỏ đặc trưng vật chất thời Trần: Các loại ngói mũi sen, gạch lát hoa chanh, chân tảng đá hoa sen, kỹ thuật đầm móng trụ sét đồi - đá dăm.
• Xác lập vai trò trung tâm của An Sinh trong hệ thống di tích nhà Trần: An Sinh cùng với Thăng Long, Thiên Trường và Long Hưng tạo thành bốn không gian quyền lực - tín ngưỡng cốt lõi.
• Nhận thức về cấu trúc xã hội Đại Việt thời Trần: Bằng chứng về quy mô phủ đệ An Sinh và việc triều đình cho lập Thái Miếu tại đây phản ánh cơ chế phân quyền, cấu trúc quyền lực "phân tán" thân tộc. Các thân vương cai quản những thái ấp rộng lớn với phủ đệ và quân đội riêng, nhưng vẫn gắn kết hữu cơ với trung ương dưới ý thức dòng tộc họ Trần.

Giá trị di sản văn hóa:

• Giá trị vật thể: Hệ thống nền móng kiến trúc gỗ thời Trần quy mô lớn, địa tầng nguyên vẹn, các sưu tập vật liệu kiến trúc, đồ gốm sứ sinh hoạt và thờ cúng.
• Giá trị phi vật thể: Tục thờ cúng các vị vua Trần, tín ngưỡng tôn xưng Trần Liễu là hoàng đế, thiết chế dân tạo lệ, cùng lễ tục kết chạ giao hiếu giữa 7 làng xã thuộc thị xã Đông Triều.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án của nghiên cứu sinh Kiều Đinh Sơn đạt được các đóng góp học thuật cụ thể:

1. Đóng góp lý luận và phương pháp: Bổ sung tư liệu thực nghiệm cho chuyên ngành hẹp Khảo cổ học kiến trúc tại Việt Nam thông qua việc giải mã bình đồ tổng thể quy mô lớn của một phủ đệ thân vương và mặt bằng Thái Miếu hoàng gia thời Trần.
2. Đóng góp về lịch sử và khảo cổ học:
   • Chứng minh thuyết phục di tích đền An Sinh khởi nguồn là phủ đệ thời Trần (đầu thế kỷ XIII) chứ không phải ngôi đền xây dựng năm 1381 như giả thuyết cũ tồn tại nhiều thập kỷ; đồng thời làm rõ diễn trình chuyển đổi công năng từ phủ đệ sang hành cung và thành đền thờ thời Lê - Nguyễn.
   • Xác định di tích Đền Thái trên Đồi Đình chính là dấu tích Thái Miếu hoàng gia thời Trần ở Đông Triều, khởi nguyên là Tổ Miếu của An Sinh vương.
   • Cung cấp dữ liệu vật chất làm sáng tỏ bản chất cấu trúc quyền lực "phân tán" của chế độ quân chủ quý tộc thời Trần và giải mã nguyên nhân các triều đại Lê - Nguyễn phong tặng Trần Liễu thụy hiệu hoàng đế ("Khâm minh Thánh vũ Hiển đạo An Sinh hoàng đế").
3. Đóng góp thực tiễn và quản lý di sản:
   • Cung cấp hồ sơ khoa học chuẩn xác làm cơ sở cho công tác khoanh vùng bảo vệ, trùng tu và phát huy giá trị Khu di tích Quốc gia đặc biệt nhà Trần tại Đông Triều.
   • Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn hỗ trợ việc xây dựng hồ sơ đề cử Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc trình UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới.

Kiến nghị và giải pháp bảo tồn:

• Áp dụng nguyên tắc bảo tồn nguyên gốc đối với các dấu vết nền móng kiến trúc xuất lộ (KT01 - KT17, hệ thống móng trụ, sân hoa chanh, chân tảng đá) bằng phương pháp lấp cát bảo tồn có kiểm soát hoặc xây dựng mái che khảo cổ học phục vụ tham quan chuyên đề.
• Áp dụng quan điểm bảo tồn thích ứng và bảo tồn giá trị để dung hòa không gian thực hành tín ngưỡng hiện đại với các hố khai quật khảo cổ, bảo tồn di sản vật thể song hành cùng lễ hội truyền thống và thiết chế văn hóa làng xã vùng Đông Triều.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài:

• Phạm vi khai quật khảo cổ chưa thể mở trọn vẹn do một phần dấu tích kiến trúc chính (như KT04, KT05, KT17) đang nằm trực tiếp phía dưới công trình đền An Sinh hiện hữu được xây dựng năm 1997 và 2020.
• Nguồn sử liệu đương đại thời Trần ghi chép trực tiếp về khu vực đền miếu An Sinh rất khan hiếm; các nguồn văn bia và thần tích hiện còn đều có niên đại muộn (thời Lê Trung hưng và thời Nguyễn), tạo nên độ trễ tư liệu nhất định khi phục dựng chi tiết đời sống nghi lễ thời Trần.
• Địa bàn cánh đồng Sinh mới chỉ dừng ở mức độ điều tra và khai quật thám sát diện tích nhỏ (300m²), chưa bóc tách hết toàn bộ mối liên hệ không gian giữa đền An Sinh và các công trình phụ trợ xung quanh.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Tiếp tục mở rộng diện tích thám sát và khai quật tại cánh đồng Sinh nhằm xác định giới hạn ranh giới bên ngoài của phủ đệ An Sinh xưa.
• Ứng dụng các phương pháp đo đạc phi phá hủy (như radar xuyên đất - GPR) tại các khu vực dưới nền công trình hiện hữu để hoàn thiện bản vẽ mặt bằng các kiến trúc KT04, KT05, KT17.
• Đẩy mạnh nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa cấu trúc phủ đệ - đền miếu An Sinh với các di tích cùng loại hình ở Hoàng thành Thăng Long, phủ Thiên Trường (Nam Định) và lăng miếu Long Hưng (Thái Bình).

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Giới nghiên cứu và đào tạo: Các nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên thuộc các chuyên ngành Khảo cổ học, Lịch sử Việt Nam cổ trung đại, Văn hóa học, Lịch sử Kiến trúc và Mỹ thuật cổ. Phần khảo tả chi tiết kích thước móng trụ, kỹ thuật xử lý nền móng sét đồi đầm đá dăm, quy chuẩn bố trí bước gian và nghệ thuật lát sân ngói hoa chanh là tài liệu khảo cứu trực quan cho việc nhận diện kiến trúc thời Trần.
• Nhà quản lý di sản và chính sách: Ban Quản lý Khu di tích Nhà Trần tại thị xã Đông Triều, Bảo tàng Quảng Ninh, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Quảng Ninh trong việc xây dựng quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo di tích và xây dựng phương án trưng bày bảo tàng tại chỗ.
• Dự án di sản quốc tế: Các chuyên gia tham gia hoàn thiện hồ sơ khoa học đệ trình UNESCO công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản Thế giới.

Câu hỏi thường gặp

1. Căn cứ vào đâu luận án khẳng định đền An Sinh thời Trần có chức năng nguyên thủy là phủ đệ chứ không phải đền miếu? Căn cứ vào quy mô và cấu trúc mặt bằng khảo cổ học phát hiện năm 2017: Quần thể gồm 26 công trình với các kiến trúc chính (KT01, KT02, KT03) rộng trên 700m², dài 56m, gồm 11 gian kết nối khép kín với các dãy hành lang (KT08, KT09, KT10), xen kẽ hệ thống sân vườn, bồn cây xanh (Sn01) và sân lát ngói hoa chanh (Sn02, Sn05). Cấu trúc liên hoàn, phục vụ sinh hoạt này mang đầy đủ đặc trưng của dinh thự phủ đệ của thân vương thời Trần, hoàn toàn khác biệt với cấu trúc không gian khép kín, trang nghiêm của đền miếu thờ tự.

2. Di tích đền Thái trên Đồi Đình có quy mô và tính chất như thế nào? Di tích đền Thái phân bố trên phạm vi đồi tự nhiên rộng khoảng 2,1ha. Khai quật khảo cổ học các năm 2008-2010 trên diện tích hơn 5.000m² đã làm xuất lộ hệ thống móng trụ kiến trúc gỗ lớn lợp ngói mũi sen và đồ gốm cao cấp thời Trần. Di tích được xác định khởi nguyên là Tổ Miếu thờ tổ tiên do An Sinh vương Trần Liễu lập trên đất thang mộc, sau đó được triều đình nhà Trần tiếp nhận và tôn tạo thành Thái Miếu hoàng gia tại Đông Triều.

3. Vì sao triều Lê Trung hưng và triều Nguyễn lại tôn xưng Trần Liễu là hoàng đế ("Khâm minh Thánh vũ Hiển đạo An Sinh hoàng đế")? Qua nghiên cứu văn bia chùa Ngọc Thanh và các bia ký thời Lê - Nguyễn tại đền An Sinh, triều đình Lê - Nguyễn thừa nhận truyền thống phụng thờ của cư dân địa phương đối với An Sinh vương. Do An Sinh vương là anh trưởng của vua Trần Thái Tông, thân phụ của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn, lại là người có công khai phá và lập ấp thang mộc tại vùng đất cội nguồn của vương triều, nên hậu thế đã suy tôn ông ngang hàng với các hoàng đế nhà Trần trong không gian thờ tự tại An Sinh.

4. Khảo cổ học tại đền An Sinh đã phát hiện những đặc điểm kỹ thuật xây dựng tiêu biểu nào của thời Trần? Khai quật làm xuất lộ kỹ thuật gia cố móng trụ cột bằng cách đào hố sâu trung bình 1m, kích thước 1,2-1,3m x 1,1-1,2m, đầm chặt nhiều lớp sét đồi xen kẽ đá dăm; kỹ thuật ghép ngói vỡ thành hoa văn hoa chanh lát nền sân; kỹ thuật xếp bồn cây hình chữ nhật bằng ngói nghiêng ở giai đoạn sớm và xếp bồn cây hình tròn bằng đá cuội ở giai đoạn muộn; cùng việc tái sử dụng gạch thời Bắc thuộc có hoa văn trám lồng để xây bó nền sân.

5. Thiết chế "dân tạo lệ" ở Đông Triều được ghi nhận qua những tư liệu nào? Được ghi nhận trực tiếp trên văn bia Trùng tu bi ký (AS.BIA01, 1844), bia chùa Ngọa Vân (1707) trích chỉ dụ ngày 24/10 năm Chính Hòa thứ 10 (1689) của chúa Trịnh Căn, cùng 46 bản hương ước của các làng xã do EFEO sưu tầm năm 1938. Cư dân các làng xã (tiêu biểu như An Sinh, Đốc Trại) được triều đình miễn sưu thuế, tạp dịch để chuyên canh ruộng tạo lệ và thực hiện nghĩa vụ cúng tế, bảo vệ lăng miếu các vua Trần.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Kiều Đinh Sơn là công trình nghiên cứu khảo cổ học chuyên sâu và toàn diện về hệ thống đền miếu nhà Trần tại Đông Triều. Bằng phương pháp khảo cổ học kiến trúc kết hợp xử lý tư liệu liên ngành, tác giả đã giải mã cấu trúc mặt bằng của phủ đệ An Sinh và Thái Miếu hoàng gia trên Đồi Đình, đồng thời làm sáng tỏ diễn trình chuyển dịch chức năng của các di tích qua các triều đại Trần, Lê, Nguyễn. Những phát hiện vật chất của luận án cung cấp luận cứ thực nghiệm quan trọng làm sáng tỏ mô hình phân quyền thân tộc thời Trần và tạo cơ sở khoa học xác thực phục vụ công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tư liệu Chương 2: Di tích đền An Sinh và di tích đền Thái Chương 3: Đặc điểm và giá trị của các di tích đền miếu liên quan đến vương triều Trần ở Đông Triều. 11 CHƢƠNG 1 - TỔNG QUAN TƢ LIỆU 1. Vƣơng triều Trần và Đông Triều 1. Vương triều Trần Ngày mồng Một, tháng Mười Hai năm Ất Dậu, tại điện Thiên An, vua Lý Chiêu Hoàng trút bỏ áo ngự, mời phu quân là Trần Cảnh lên ngôi hoàng đế, đánh dấu sự chuyển giao quyền lực một cách êm đẹp từ nhà Lý sang nhà Trần.

Từ vua khởi nghiệp Trần Cảnh đến vua Thiếu Đế, nhà Trần tồn tại 175 năm (1225-1400) với 12 đời vua. Trong thời gian tồn tại của mình, nhà Trần đã xây dựng Đại Việt trở thành một quốc gia văn hiến, nhiều võ công oanh liệt, có vị trí trong khu vực thời bấy giờ. Mặc dù vào cuối thời Trần, giống như nhiều triều đại khác nhà Trần rơi vào tình trạng khủng hoảng và suy yếu, các vấn đề xã hội nảy sinh không được giải quyết thấu đáo dẫn đến suy vong. Nhưng, đặt trong bối cảnh phát triển của khu vực, nhà Trần được đánh giá là một trong những triều đại có võ công, văn trị bậc nhất trong lịch sử Việt Nam.

Thời Trần cũng là thời kỳ tinh thần dân tộc thăng hoa, văn hóa, tư tưởng và trí tuệ đạt tới tầm cao của khu vực. Tư liệu lịch sử cho phép khẳng định, nhà Trần vốn ở vùng An Sinh (nay là Đông Triều, Quảng Ninh), sống bằng nghề chài lưới. Về sau, di cư xuống khai phá vùng hạ lưu sông Hồng ở đất Hải Ấp (nay thuộc Thái Bình và Nam Định), dần trở lên giàu mạnh và có thế lực trong vùng. Tình hình hỗn loạn cuối thời Lý là tiền đề cho những người có tài trong dòng họ Trần như Trần Tự Khánh, Trần Thừa, Trần Thủ Độ tham gia triều chính.

Họ đã khôn khéo xây dựng chỗ đứng vững chắc, tiến đến áp đảo vương triều Lý đang khủng hoảng, tiếp nhận ngôi báu của nhà Lý, xóa bỏ tình trạng hỗn loạn, cát cứ, để thống nhất và phục hưng quốc gia. Ngay sau khi tiếp nhận ngôi báu, nhà Trần bắt tay vào xây dựng, tổ chức lại bộ máy quản lý đất nước từ trung ương đến địa phương. Chú trọng 12 phát triển kinh tế, bồi dưỡng và phát triển các giá trị văn hóa, tư tưởng. Nhà Trần lấy Phật giáo làm nền tảng tạo dựng xã hội khoan hòa, an lạc; Nho giáo là khuôn phép cho trật tự xã hội và thực hiện chính sách phát triển hài hòa giữa Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo.

Nhận rõ vai trò “làm cán cân cho hậu thế, làm khuôn phép cho tương lai” của Nho Giáo, năm 1253 nhà Trần cho trùng tu Quốc Tử Giám, mở mang Quốc Học viện làm nơi đào tạo và tổ chức khoa thi Thái học sinh để tuyển chọn nhân tài. Về mặt tổ chức và quản lý nhà nước, nhà Trần luôn gắn quyền lợi của dòng tộc với quyền lợi của quốc gia, dân tộc. Nhà Trần coi xã tắc là của tổ tông, vì vậy mọi người trong dòng tộc đều có trách nhiệm vun đắp và hưởng thụ quyền lợi từ quốc gia. Do vậy, các chức vụ cao trong bộ máy nhà nước đều do quý tộc nhà Trần nắm giữ, phía dưới là hệ thống quan lại được tổ chức chặt chẽ từ trung ương đến địa phương.

Năm 1242, nhà Trần điều chỉnh hành chính, từ 24 lộ thời Lý chia lại thành 12 lộ, dưới lộ là huyện, hương và xã. Ở trung ương nhiều cơ quan và chức quan mới được thành lập, trong đó có cơ quan tư pháp như Thẩm Hình viện, cơ quan văn hóa như Hàn Lâm viện, Quốc Sử viện… Nhà Trần tăng cường củng cố và phát triển kinh tế nông nghiệp; thực hiện chính sách điền trang, thái ấp; tích cực khuyến khích khẩn hoang; chú trọng làm thủy lợi với việc đặt các chức chánh phó Hà Đê sứ. Những chính sách trọng nông này đã góp phần thúc đẩy kinh tế nông nghiệp Đại Việt có bước phát triển vượt bậc. Bên cạnh kinh tế nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp (buôn bán) cũng được thúc đẩy và mở rộng, thương cảng Vân Đồn tiếp tục là nơi thuyền bè các nước trong khu vực thường xuyên đến trao đổi buôn bán.

Nhà Trần củng cố và xây dựng quân đội gồm ba thứ quân: quân Túc vệ là quân chủ lực của nhà nước; quân các lộ được tuyển từ dân đinh địa phương là quân cơ động có nhiệm vụ bảo vệ và canh phòng trong phạm vi các lộ; 13 quân của các vương hầu quý tộc nhà Trần và dân binh do các làng xã lập ra để canh phòng và bảo vệ trong phạm vi làng xã. Quân đội triều Trần được xây dựng với triết lý “quân đội cần tinh nhuệ, không cần nhiều”. Vì vậy, quân đội chính quy thường xuyên được luyện tập, các tướng lĩnh học tập tại Giảng Võ đường, học tập binh pháp một cách sáng tạo. Nhà Trần đặc biệt coi trọng quan hệ giữa người chỉ huy và quân lính, coi như quan hệ “cha con”.

Những đội quân với lòng yêu nước, tinh thần dũng cảm như vậy đã ba lần đánh thắng quân xâm lược Mông - Nguyên, đội quân hung hãn nhất thế giới thời bấy giờ, bảo vệ vững chắc độc lập dân tộc, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, xác lập vị thế của Đại Việt trong khu vực. Từ các chính sách nhằm chăm lo đời sống nhân dân, phát triển kinh tế, củng cố an ninh, xây dựng và phát triển nhà nước quân chủ thân dân với tư tưởng khoan hòa của Phật giáo là nền tảng, nhà Trần đã sớm phục hồi xây dựng và phát triển nhà nước Đại Việt. Nhờ đó, Đại Việt dưới thời Trần trở thành một trong những đỉnh cao của văn minh Đại Việt, đủ sức chống chọi với đội quân hung hãn nhất thời bấy giờ, duy trì hòa bình và độc lập dân tộc. Cuối thời Trần, nhất là từ nửa cuối thời kỳ trị vì của vua Trần Dụ Tông (1341-1369), vua quan sao nhãng việc cai trị triều chính, các đại thần thay phiên nhau lũng đoạn việc nước, các giá trị văn hóa suy đồi dẫn đến khủng hoảng trầm trọng.

Năm 1400, vua Thiếu Đế buộc phải nhường ngôi cho ông ngoại là Hồ Quý Ly, nhà Trần chính thức chấm dứt vai trò lịch sử của mình. Khái quát về Đông Triều và khu di tích nhà Trần tại Đông Triều Đông Triều là thị xã cửa ngõ phía tây của tỉnh Quảng Ninh, có diện tích tự nhiên 396,58km2 gồm 21 đơn vị hành chính (10 phường và 11 xã), dân số trên 170.000 người gồm 11 dân tộc anh em, trong đó dân tộc Kinh chiếm 97,4%. Đông Triều cách thành phố Hạ Long khoảng 70km và thành phố Uông Bí 25km về phía Tây, cách thủ đô Hà Nội 90km về phía Đông. Phía Bắc giáp huyện Sơn Động và huyện Lục Nam của tỉnh Bắc Giang; phía Tây 14 giáp thành phố Chí Linh của tỉnh Hải Dương; phía Nam giáp thị xã Kinh Môn của tỉnh Hải Dương; phía Đông Nam giáp huyện Thủy Nguyên của thành phố Hải Phòng và phía Đông giáp thành phố Uông Bí.

Đông Triều là thị xã có địa hình đồi núi trung du xen lẫn đồng bằng. Phía Bắc và Tây Bắc là vùng đồi núi thuộc cánh cung Đông Triều, phía Nam là vùng đồng bằng ven sông. Vùng đồi núi phía Bắc gồm các xã An Sinh, Bình Khê, Tràng Lương. Ở giữa là vùng đồi núi thấp xen kẽ kéo dài từ các phường/xã Hồng Thái Đông qua phía Bắc là Mạo Khê, Kim Sơn và Tràng An.

Vùng đồng bằng phía Nam là khu vực giáp với sông Kinh Thầy và sông Đá Bạc. Đông Triều là một vùng đất cổ, Thời Bắc thuộc, Đông Triều thuộc Giao Châu; thời Ngô - Đinh - Tiền Lê thuộc lộ Nam Sách Giang; đầu thời Trần có tên gọi là An Sinh, thuộc phủ Tân Hưng, lộ/trấn Hải Dương. Đến triều vua Trần Dụ Tông (1341-1369) mới đổi An Sinh thành châu Đông Triều. Đầu thời Lê sơ, đổi châu thành huyện Đông Triều, thuộc phủ Kinh Môn, lộ/trấn Hải Dương.

Đến cuối thế kỷ XIX, huyện Đông Triều có phạm vi rộng lớn, bao gồm cả một phần huyện Kinh Môn và tổng Bí Giàng (nay thuộc Uông Bí) và tổng Tứ Trang (nay thuộc huyện Sơn Động, Bắc Giang). Năm 1889, thực dân Pháp thành lập tỉnh Lục Nam trên cơ sở ba huyện Lục Ngạn (Bắc Ninh), Chí Linh và Đông Triều (Hải Dương). Sau năm 1890- 1891, Toàn quyền Đông Dương cho lập đạo Quan binh Phả Lại, ngày 24/8/1891 cắt Đông Triều vào khu Quân sự Phả Lại. Ngày 10/10/1895, Đông Triều lại được chuyển về trực thuộc tỉnh Hải Dương [Trịnh Như Tấu, 1937, tr12-53].

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến ngày 09/7/1947, Đông Triều thuộc tỉnh Quảng Hồng. Ngày 28/01/1959, Đông Triều sáp nhập trở lại tỉnh Hải Dương. Từ ngày 27/10/1961, Đông Triều lại nhập vào khu Hồng Quảng. Ngày 30/10/1963, Hồng Quảng hợp nhất với Hải Ninh thành tỉnh Quảng Ninh, 15 Đông Triều thuộc về tỉnh Quảng Ninh.

Ngày 11/3/2015, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 891/NQ-UBTVQH13 về việc thành lập thị xã Đông Triều trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của huyện Đông Triều. Chuyển hai thị trấn Đông Triều, Mạo Khê và bốn xã Đức Chính, Hưng Đạo, Kim Sơn, Xuân Sơn thành 6 phường có tên tương ứng. Sau khi thành lập, thị xã Đông Triều có 39.721,55 ha diện tích tự nhiên và 173.141 người với 21 đơn vị hành chính trực thuộc, gồm 6 phường và 15 xã. Ngày 11/9/2019, chuyển bốn xã Hoàng Quế, Hồng Phong, Tràng An, Yên Thọ thành bốn phường có tên tương ứng.

Cấu trúc này của thị xã Đông Triều ổn định cho đến ngày nay. Đông Triều là quê gốc của vương triều Trần, nơi tổ tiên nhà Trần cư ngụ trước khi dời xuống vùng hạ lưu sông Hồng thuộc Thái Bình và Nam Định ngày nay. Tại vùng đất mới, dòng họ Trần làm nghề đánh cá, khai hoang, lập ấp rồi phát tích đế vương tại đó. Bia thần đạo ở An Sinh chép rằng: “Tiên tổ nhà Trần vốn là người Yên Sinh, huyện Đông Triều, sau dời đến ở hương Tức Mặc, phủ Thiên Trường”.

Sách Trần thị gia huấn, hiện còn lưu giữ tại đền Cố Trạch (Tức Mặc - Nam Định) cũng đã khẳng định nhà Trần đến Yên Tử đầu tiên, về sau mới chuyển đến vùng Nam Định và Thái Bình. Do đó, họ Trần có ba quê, quê gốc ở xã An Sinh, huyện Đông Triều, sau mới chuyển đến xã Tức Mặc, huyện Mỹ Lộc và xã Thái Đường, huyện Hưng Nhân. Năm 1237, vua đầu triều là Trần Thái Tông đem đất năm xã Yên Phụ, Yên Dưỡng, Yên Sinh, Yên Hưng, Yên Bang cấp cho anh trưởng của mình là Trần Liễu làm đất thang mộc và phong Trần Liễu làm An Sinh vương.