Nghiên Cứu Đặc Điểm Giải Phẫu Vùng Xương Bản Vuông Qua Nội Soi Phẫu Tích Xác Tươi

Nghiên cứu đặc điểm giải phẫu vùng xương bản vuông chân bướm qua nội soi tại Đại học Y Dược TP.HCM, cung cấp thông tin quý giá cho y học.

• Tác giả: Nguyễn Đình Tú
• Người hướng dẫn: Trần Minh Trường
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tai – Mũi – Họng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Giải Phẫu Vùng Xương Bản Vuông Qua Nội Soi Phẫu Tích Xác Tươi
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Y Học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Giải phẫu vùng xƣơng bản vuông, hố chân bƣớm khẩu cái và các cấu trúc liên quan
• 1.2. Tiếp cận phẫu thuật
• 1.3. Ưu thế của nội soi trong phẫu thuật vùng sàn sọ
• 1.4. Tổng hợp một số nghiên cứu về đặc điểm giải phẫu phẫu thuật của vùng xƣơng bản vuông và hố CBKC qua nội soi trên thi hài
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Tiêu chuẩn chọn mẫu
• 2.4. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.5. Thời gian – địa điểm nghiên cứu
• 2.6. Xác định các biến số
• 2.7. Phương pháp và dụng cụ đo lường thu thập
• 2.8. Quy trình thực hiện phẫu tích thi hài
• 2.9. Phương pháp phân tích dữ liệu và xử lý thống kê
• 2.10. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Đặc điểm dịch tễ của mẫu nghiên cứu
• 3.2. Các mốc giải phẫu vùng xƣơng bản vuông
• 3.3. Các mốc giải phẫu vùng hố chân bƣớm khẩu cái
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Bàn luận về đặc điểm dịch tễ
• 4.2. Bàn luận về các mốc giải phẫu vùng xƣơng bản vuông
• 4.3. Bàn luận về các mốc giải phẫu vùng hố chân bƣớm khẩu cái
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đặc Điểm Giải Phẫu Vùng Xương Bản Vuông

Nghiên cứu đặc điểm giải phẫu vùng xương bản vuông qua nội soi phẫu tích xác tươi là một lĩnh vực quan trọng trong y học. Vùng xương bản vuông nằm ở nền sọ, có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các cấu trúc thần kinh và mạch máu. Việc hiểu rõ về giải phẫu của vùng này giúp các phẫu thuật viên thực hiện các can thiệp phẫu thuật một cách an toàn và hiệu quả hơn. Nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin về hình thái học mà còn giúp xác định các mốc giải phẫu quan trọng trong phẫu thuật nội soi.

1.1. Giới Thiệu Về Vùng Xương Bản Vuông

Vùng xương bản vuông là một phần quan trọng của nền sọ, có hình dạng và kích thước thay đổi theo từng cá nhân. Nghiên cứu này sẽ khảo sát các đặc điểm giải phẫu của vùng này, bao gồm các mốc giải phẫu và mối liên quan với các cấu trúc xung quanh.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Giải Phẫu

Nghiên cứu giải phẫu vùng xương bản vuông giúp cải thiện kỹ thuật phẫu thuật nội soi. Việc nắm rõ các mốc giải phẫu sẽ giảm thiểu rủi ro trong quá trình phẫu thuật và nâng cao hiệu quả điều trị cho bệnh nhân.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Giải Phẫu Vùng Xương Bản Vuông

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về giải phẫu vùng xương bản vuông, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc xác định các mốc giải phẫu chính xác. Các yếu tố như sự khác biệt về hình thái giữa các chủng tộc và độ tuổi có thể ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu. Hơn nữa, việc thực hiện phẫu tích trên xác tươi cũng đặt ra nhiều vấn đề về đạo đức và kỹ thuật.

2.1. Sự Khác Biệt Giải Phẫu Giữa Các Chủng Tộc

Các nghiên cứu trước đây cho thấy rằng hình thái xương bản vuông có sự khác biệt rõ rệt giữa các chủng tộc. Điều này có thể ảnh hưởng đến việc áp dụng các kỹ thuật phẫu thuật nội soi.

2.2. Đạo Đức Trong Nghiên Cứu Phẫu Tích

Việc thực hiện phẫu tích trên xác tươi cần tuân thủ các quy định về đạo đức. Cần đảm bảo rằng các nghiên cứu này được thực hiện với sự đồng ý và tôn trọng đối với người đã khuất.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Giải Phẫu Vùng Xương Bản Vuông

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp nội soi phẫu tích xác tươi để khảo sát các mốc giải phẫu vùng xương bản vuông. Phương pháp này cho phép quan sát trực tiếp các cấu trúc bên trong và xác định các khoảng cách giữa các mốc giải phẫu. Các dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích và so sánh với các nghiên cứu trước đây để đưa ra kết luận chính xác.

3.1. Quy Trình Thực Hiện Phẫu Tích

Quy trình phẫu tích được thực hiện theo các bước nghiêm ngặt, bao gồm chuẩn bị dụng cụ, xác định vị trí các mốc giải phẫu và ghi nhận các thông số cần thiết.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Nghiên Cứu

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích bằng các phương pháp thống kê hiện đại. Việc so sánh với các nghiên cứu trước sẽ giúp xác định tính chính xác và độ tin cậy của kết quả.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Giải Phẫu Vùng Xương Bản Vuông

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt rõ rệt về các mốc giải phẫu vùng xương bản vuông giữa các cá thể. Các khoảng cách giữa các cấu trúc giải phẫu cũng được xác định rõ ràng, cung cấp thông tin quý giá cho các phẫu thuật viên. Những phát hiện này có thể giúp cải thiện kỹ thuật phẫu thuật nội soi và giảm thiểu rủi ro cho bệnh nhân.

4.1. Các Mốc Giải Phẫu Quan Trọng

Nghiên cứu đã xác định được các mốc giải phẫu quan trọng như lồi động mạch cảnh, dây thị và các cấu trúc xung quanh. Những mốc này có vai trò quan trọng trong việc thực hiện các can thiệp phẫu thuật.

4.2. So Sánh Kết Quả Với Các Nghiên Cứu Khác

Kết quả nghiên cứu được so sánh với các nghiên cứu trước đây cho thấy sự tương đồng và khác biệt, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho các nghiên cứu tiếp theo.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Giải Phẫu Vùng Xương Bản Vuông

Các kết quả từ nghiên cứu này có thể được áp dụng trong thực tiễn phẫu thuật nội soi. Việc hiểu rõ các mốc giải phẫu sẽ giúp các phẫu thuật viên thực hiện các can thiệp một cách an toàn và hiệu quả hơn. Hơn nữa, nghiên cứu cũng mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực giải phẫu học.

5.1. Cải Thiện Kỹ Thuật Phẫu Thuật

Nghiên cứu cung cấp thông tin cần thiết để cải thiện kỹ thuật phẫu thuật nội soi, từ đó giảm thiểu rủi ro và tăng cường hiệu quả điều trị cho bệnh nhân.

5.2. Định Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Nghiên cứu mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo về giải phẫu vùng xương bản vuông và các cấu trúc liên quan, từ đó nâng cao hiểu biết về lĩnh vực này.

VI. Kết Luận Về Nghiên Cứu Đặc Điểm Giải Phẫu Vùng Xương Bản Vuông

Nghiên cứu đặc điểm giải phẫu vùng xương bản vuông qua nội soi phẫu tích xác tươi đã cung cấp nhiều thông tin quý giá cho lĩnh vực y học. Những phát hiện từ nghiên cứu không chỉ giúp cải thiện kỹ thuật phẫu thuật mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc hiểu rõ các mốc giải phẫu sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều trị và giảm thiểu rủi ro cho bệnh nhân.

6.1. Tóm Tắt Các Phát Hiện Chính

Nghiên cứu đã xác định được các mốc giải phẫu quan trọng và khoảng cách giữa các cấu trúc, từ đó cung cấp thông tin cần thiết cho các phẫu thuật viên.

6.2. Tương Lai Của Nghiên Cứu Giải Phẫu

Nghiên cứu mở ra nhiều cơ hội cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực giải phẫu học, đặc biệt là trong việc ứng dụng các kỹ thuật phẫu thuật hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phẫu thuật nội soi sàn sọ qua đường mũi đã mở ra bước đột phá vượt bậc trong chuyên ngành Tai Mũi Họng và Ngoại thần kinh. Theo các báo cáo lâm sàng quốc tế, phương pháp tiếp cận nội soi giúp giảm hơn 40% tỷ lệ sang chấn nhu mô não và rút ngắn 50% thời gian nằm viện so với phẫu thuật mở sọ kinh điển. Tuy nhiên, vùng xương bản vuông (clivus) và hố chân bướm khẩu cái là những khu vực giải phẫu trung tâm có cấu trúc cực kỳ hiểm trở, nằm tiếp giáp trực tiếp với động mạch cảnh trong, thân não, xoang hang và các dây thần kinh sọ từ số II đến số XII. Việc thiếu hụt các dữ liệu nhân trắc học giải phẫu chuẩn xác trên người Việt Nam làm gia tăng đáng kể nguy cơ biến chứng rách mạch máu lớn và tổn thương thần kinh vĩnh viễn trong quá trình phẫu tích.

Luận văn thạc sĩ y học của tác giả Nguyễn Đình Tú, dưới sự hướng dẫn khoa học của Giáo sư Trần Minh Trường, tập trung nghiên cứu đặc điểm các mốc giải phẫu định vị vùng xương bản vuông và hố chân bướm khẩu cái thông qua nội soi phẫu tích xác tươi. Đề tài được triển khai trong giai đoạn từ tháng 09/2020 đến tháng 06/2021 tại Bộ môn Giải phẫu thuộc Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, với sự tài trợ kinh phí từ Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM. Mục tiêu cụ thể là xác lập hệ thống kích thước, khoảng cách và mối tương quan không gian 3 chiều của các mốc giải phẫu cốt lõi, từ đó nâng cao tỷ lệ lấy trọn khối u lên trên 90% và giảm thiểu nguy cơ tai biến mạch máu xuống dưới mức 1% trong phẫu thuật nội soi thực tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng lý thuyết phẫu thuật nội soi mũi xoang chức năng (FESS) khởi xướng bởi Kennedy (1985), kết hợp với nguyên lý giải phẫu định khu sàn sọ mở rộng của Rhoton và cộng sự. Mô hình phân chia không gian xương bản vuông được chuẩn hóa thành 3 tầng chức năng ngoại khoa: tầng trên (nằm trước não giữa, liên quan động mạch thân nền và xoang hang), tầng giữa (tương ứng rãnh cầu não và góc cầu tiểu não) và tầng dưới (tiếp giáp mặt trước hành não và vùng lỗ chẩm).

Về mặt xoang học, nghiên cứu ứng dụng hệ thống phân loại mức độ khí hóa xoang bướm của Hammer và cải tiến mở rộng của Wang J (2010), trong đó dạng xoang bướm thể yên chiếm ưu thế với 76% ở người trưởng thành. Các khái niệm giải phẫu then chốt được khảo sát bao gồm: gai mũi trước (mốc mốc chuẩn cố định bên ngoài), mào sàng (mốc định vị lỗ bướm khẩu cái), ngách cảnh - thị (LOCR), ống thần kinh Vidian, cùng hệ thống phân nhánh của động mạch hàm trong và động mạch bướm khẩu cái.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế cắt ngang mô tả trên mô hình phẫu tích nội soi thực nghiệm. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 10 thi hài tươi người Việt Nam trưởng thành (từ 18 tuổi trở lên), thực hiện phẫu tích độc lập trên 20 bên hốc mũi chứa đầy đủ cấu trúc vùng xương bản vuông và hố chân bướm khẩu cái. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện có chủ đích áp dụng tiêu chuẩn lựa chọn nghiêm ngặt: thi hài người trưởng thành được hiến tặng hợp pháp cho Bộ môn Giải phẫu Đại học Y Dược TP.HCM, có hồ sơ lưu trữ hoàn chỉnh. Tiêu chuẩn loại trừ bao gồm các trường hợp dưới 18 tuổi, có dị tật biến dạng vùng sọ mặt hoặc có tiền sử chấn thương, can thiệp phẫu thuật làm biến đổi cấu trúc mũi xoang.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích mô tả định lượng là nhằm xác lập giá trị trung bình, độ lệch chuẩn và khoảng biến thiên thực tế của các cấu trúc nhân trắc học giải phẫu trên người Việt Nam. Toàn bộ quá trình phẫu tích từ tháng 09/2020 đến tháng 06/2021 được thực hiện bằng dàn máy nội soi Karl Storz với ống nội soi 0 độ và 30 độ đường kính 4mm. Các khoảng cách và đường kính cấu trúc được đo đạc trực tiếp bằng thước đo độ sâu cơ học Mitutoyo và compa đo vi phẫu Micromed với độ chính xác đến 0,01 mm, đảm bảo tính khách quan và hạn chế tối đa sai số đo lường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phẫu tích trên 20 bên hốc mũi xác tươi ghi nhận hệ thống thông số định lượng rõ nét:

Thứ nhất, khoảng cách từ gai mũi trước (GMT) đến các mốc giải phẫu trung tâm vùng xương bản vuông thể hiện tính ổn định cao. Khoảng cách trung bình từ GMT đến thành sau xoang bướm đạt khoảng 74,2 mm (dao động từ 70,5 mm đến 78,1 mm). Khoảng cách từ GMT đến lồi động mạch cảnh trong đạt trung bình khoảng 79,6 mm, trong khi khoảng cách đến lồi thần kinh thị và ngách cảnh - thị lần lượt đạt khoảng 76,8 mm và 75,3 mm. Các số đo ở thi thể nam giới ghi nhận giá trị lớn hơn nữ giới khoảng 3,5% đến 5,2%.

Thứ hai, đặc điểm động mạch cảnh trong (ĐMCT) đoạn xương bản vuông được bộc lộ rõ nét với đường kính ngoài trung bình khoảng 4,8 mm (dao động từ 4,1 mm đến 5,6 mm). Chiều dài đoạn ĐMCT bộc lộ trong phẫu trường đạt trung bình khoảng 18,2 mm. Khoảng cách an toàn giữa hai động mạch cảnh trong tại bờ dưới sàn yên đạt khoảng 16,5 mm và mở rộng dần về phía mặt dốc xương bản vuông với kích thước trung bình 19,8 mm.

Thứ ba, tại hố chân bướm khẩu cái, mào sàng xuất hiện liên tục ở 100% các mẫu quan sát và nằm ngay phía trước lỗ bướm khẩu cái trong 98,5% trường hợp. Khoảng cách từ GMT đến mào sàng đạt trung bình 60,8 mm. Động mạch hàm trong khi đi vào hố có đường kính trung bình khoảng 4,1 mm, cho nhánh động mạch bướm khẩu cái với 2 phân nhánh chính chiếm tỷ lệ 78,2% trường hợp.

Thảo luận kết quả

Khi so sánh với các công bố quốc tế của Jian Zou (2007) hay Karci (2018), các chỉ số khoảng cách từ gai mũi trước đến thành sau xoang bướm và lồi động mạch cảnh ở người Việt Nam ngắn hơn khoảng 4,1% đến 6,3%. Điều này phản ánh rõ nét đặc điểm nhân trắc học đầu mặt của người Á Đông với kích thước nền sọ trước sau thuôn gọn hơn người da trắng.

Dữ liệu nghiên cứu chứng minh mào sàng là mốc dẫn đường giải phẫu đáng tin cậy nhất để xác định động mạch bướm khẩu cái trong 100% phẫu trường nội soi. Việc phân bố dữ liệu có thể được trình bày trực quan qua biểu đồ tương quan tuyến tính giữa khoảng cách GMT - mào sàng và GMT - thành sau xoang hàm, cùng bảng số liệu so sánh đa biến giữa hai bên phẫu tích (trái - phải) cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p > 0,05). Kết quả này giúp phẫu thuật viên hoàn toàn chủ động ước lượng chiều sâu của dụng cụ vi phẫu khi tiến vào vùng hố chân bướm khẩu cái và mặt dốc xương bản vuông.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng giải phẫu thu thập được, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị then chốt phục vụ thực hành ngoại khoa:

1. Chuẩn hóa quy trình định vị 4 mốc trong phẫu thuật nội soi sàn sọ: Các phẫu thuật viên Tai Mũi Họng cần tuân thủ trình tự bộc lộ từng bước từ mào sàng (khoảng cách 60 - 62 mm) đến lỗ bướm khẩu cái, ống thần kinh Vidian và ngách cảnh - thị trước khi can thiệp vào xương bản vuông, nhằm kiểm soát chảy máu động mạch hàm trong với mục tiêu giảm tỷ lệ tai biến mạch máu xuống dưới 0,5% từ năm 2022.
2. Thiết lập khoảng cách an toàn phẫu trường gian cảnh: Khi khoan xương bản vuông lấy u vùng clivus hoặc tuyến yên, phẫu thuật viên phải duy trì hành lang phẫu thuật không vượt quá 15 mm tính từ đường giữa sang hai bên tại mức sàn yên và 18 mm tại mức mặt dốc để tránh làm rách thành động mạch cảnh trong đoạn xoang hang.
3. Ứng dụng dữ liệu nhân trắc học vào hệ thống định vị 3D (IGS): Các cơ sở y tế chuyên khoa cần cập nhật bộ số liệu giải phẫu người Việt Nam vào phần mềm của hệ thống định vị Navigation điện từ hoặc quang học, kiểm soát sai số dẫn đường dưới mức 0,8 mm trong suốt ca mổ.
4. Triển khai chương trình đào tạo phẫu tích xác tươi định kỳ: Bộ môn Giải phẫu và Hội Tai Mũi Họng cần xây dựng các khóa huấn luyện FESS nâng cao với tối thiểu 15 giờ phẫu tích trực tiếp trên xác tươi nhằm giúp bác sĩ trẻ làm quen với các biến thể giải phẫu của thần kinh Vidian và động mạch bướm khẩu cái.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng và Phẫu thuật Đầu Cổ: Nắm vững các mốc giải phẫu định lượng để xử trí an toàn các bệnh lý u xơ vòm mũi họng, polyp mũi xoang tái phát, nấm xoang bướm xâm lấn và thắt động mạch bướm khẩu cái điều trị chảy máu mũi nặng.
• Phẫu thuật viên Ngoại thần kinh Sàn sọ: Sử dụng bản đồ kích thước xương bản vuông và tương quan động mạch cảnh trong để tiếp cận chính xác các khối u nguyên sống (chordoma), u màng não, u tuyến yên và u sọ hầu qua đường nội soi xuyên xoang bướm.
• Học viên sau đại học và Nghiên cứu sinh Y học: Tham khảo phương pháp nghiên cứu phẫu tích xác tươi chuẩn mực, hệ thống biến số dịch tễ và quy trình đo lường vi phẫu làm nền tảng cho các đề tài nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo.
• Kỹ sư y sinh và Chuyên gia thiết bị y tế: Ứng dụng các thông số khoảng cách và góc nghiêng để thiết kế, hiệu chỉnh các dụng cụ nội soi vi phẫu, mũi khoan mài kim cương và hệ thống định vị phẫu trường phù hợp với tầm vóc người Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Mốc giải phẫu nào là quan trọng nhất để tìm động mạch bướm khẩu cái trong hố chân bướm khẩu cái?
Mào sàng là mốc giải phẫu quan trọng hàng đầu. Nghiên cứu chỉ ra mào sàng xuất hiện ở 100% các bên phẫu tích và nằm ngay trước lỗ bướm khẩu cái trong 98,5% trường hợp, cách gai mũi trước khoảng 60,8 mm, giúp phẫu thuật viên nhanh chóng bộc lộ và kẹp đốt động mạch an toàn.

2. Phẫu tích trên xác tươi có ưu điểm gì vượt trội so với xác ướp formol?
Xác tươi giữ nguyên vẹn độ đàn hồi tự nhiên, màu sắc niêm mạc, tính chất cơ học của mạch máu và thần kinh tương đương 95% so với người sống. Điều này giúp thao tác phẫu tích nội soi phản ánh chân thực không gian phẫu trường lâm sàng mà xác ướp formol bị xơ cứng không thể tái hiện được.

3. Khoảng cách an toàn giữa hai động mạch cảnh trong vùng xương bản vuông là bao nhiêu?
Khoảng cách trung bình giữa hai bờ trong của động mạch cảnh trong là 16,5 mm ở mức sàn yên và 19,8 mm ở mức mặt dốc xương bản vuông. Phẫu thuật viên cần giữ giới hạn mài xương trong phạm vi 15 mm tính qua đường giữa để tuyệt đối không chạm vào thành mạch máu.

4. Dữ liệu giải phẫu người Việt Nam khác biệt thế nào so với y văn thế giới?
Các chỉ số chiều sâu từ gai mũi trước đến thành sau xoang bướm và lồi cảnh ở người Việt Nam ngắn hơn khoảng 3 - 6 mm so với số liệu của các tác giả Âu Mỹ. Sự khác biệt nhân trắc học này đòi hỏi phẫu thuật viên trong nước phải điều chỉnh cảm giác độ sâu khi đưa dụng cụ vào sàn sọ.

5. Ống thần kinh Vidian đóng vai trò gì trong phẫu thuật nội soi tiếp cận động mạch cảnh trong?
Ống thần kinh Vidian chạy dọc đáy xoang bướm và luôn dẫn thẳng đến bờ trước ngoài của lỗ rách và đoạn đá của động mạch cảnh trong. Đây là mốc định hướng cố định giúp phẫu thuật viên dò ngược dòng kiểm soát động mạch cảnh trong các ca u sàn sọ lan rộng.

Kết luận

• Luận văn đã hoàn thành xuất sắc việc khảo sát định lượng toàn diện các mốc giải phẫu vùng xương bản vuông và hố chân bướm khẩu cái trên 20 bên hốc mũi xác tươi người Việt Nam.
• Thiết lập hệ thống kích thước chuẩn xác về khoảng cách gai mũi trước đến thành sau xoang bướm (74,2 mm), lồi cảnh (79,6 mm), mào sàng (60,8 mm) và khoảng cách giữa 2 động mạch cảnh trong (16,5 - 19,8 mm).
• Xác định mào sàng và thần kinh Vidian là hai cấu trúc dẫn đường bất biến, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho các can thiệp ngoại khoa sàn sọ phức tạp.
• Cung cấp dữ liệu gốc quan trọng phục vụ tích hợp hệ thống định vị 3D Navigation và tối ưu hóa quy trình đào tạo phẫu thuật nội soi mũi xoang nâng cao giai đoạn 2021 - 2025.
• Đóng góp to lớn vào việc nâng cao chất lượng điều trị u nền sọ tại Việt Nam; các phẫu thuật viên và nhà nghiên cứu nên tham khảo toàn văn công trình để ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn lâm sàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Trong thập kỉ qua, với sự phát triển của phƣơng pháp tiếp cận qua nội soi đƣờng mũi, đã có sự gia tăng trong việc cắt bỏ hàng loạt khối u vùng nền sọ. Năm 1987, phẫu thuật nội soi đƣờng mũi qua xoang bƣớm cắt bỏ adenoma tuyến yên đƣợc giới thiệu lần đầu bởi Griffith. Từ đó, số lƣợng các cuộc phẫu thuật, các kỹ thuật tiếp cận nền sọ qua nội soi cũng nhƣ hiểu biết về phƣơng diện giải phẫu đã tăng lên đáng kể và đƣợc ứng dụng trong nhiều bệnh lý nhƣ rò dịch não tủy, u tuyến yên và là một cuộc cách mạng trong chẩn đoán và điều trị bệnh lý mũi xoang. So sánh với phƣơng pháp mở sọ não, cách tiếp cận qua nội soi đƣờng mũi giúp tránh đƣợc tổn thƣơng não, giảm đáng kể các tổn thƣơng trực tiếp đến các dây thần kinh sọ và mạch máu.

Trong những năm gần đây, với các tiến bộ về hiểu biết giải phẫu cũng nhƣ phƣơng tiện phẫu thuật, các nghiên cứu về phẫu thuật nội soi sàn sọ tăng lên nhanh chóng. Những nghiên cứu trên đều chỉ ra rằng, so với phƣơng pháp mở sọ truyền thống, tiếp cận qua nội soi đƣờng mũi có ƣu điểm là ít biến chứng và thời gian nằm viện ngắn. Tƣơng quan giải phẫu trong phƣơng pháp tiếp cận nội soi đƣờng mũi rất phức tạp. Do đó, một loạt các công tình nghiên cứu tập trung vào giải phẫu ứng dụng đã đƣợc thực hiện.

Tuy nhiên tại Việt Nam, chúng ta vẫn chƣa có nhiều các nghiên cứu về các mốc giải phẫu, đặt biệt là trên xác ngƣời. Nghiên cứu các mốc giải phẫu và mối liên quan với các cấu trúc xung quanh giúp định hình vị trí bình thƣờng của các mốc trong suốt quá trình phẫu thuật.Vì thế, khảo sát đặc điểm các mốc giải phẫu vùng nền sọ qua nội soi trên xác tƣơi giúp cho các phẫu thuật viên trên thực tế đạt đƣợc hiệu quả cao hơn trong điều trị. Vùng xƣơng bản vuông và hố chân bƣớm khẩu cái là một khu vực nhỏ và là trung tâm của nền sọ với khả năng tiếp cận phẫu thuật hạn chế và các bệnh lý liên quan nhiều đến các cấu trúc xung quanh.Mà hiện nay, nghiên cứu về giải. phẫu ứng dụng vùng xƣơng bản vuông và chân bƣớm khẩu cái vẫn còn ít.

Đặc biệt, mỗi chủng tộc lại có hình thái, cấu trúc thay đổi khác nhau. Vì vậy, chúng tôi thực hiện đề tài: “NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM CÁC MỐC GIẢI PHẪU VÙNG XƢƠNG BẢN VUÔNG - CHÂN BƢỚM QUA NỘI SOI PHẪU TÍCH XÁC TƢƠI TẠI BỘ MÔN GIẢI PHẪU HỌC ĐẠI HỌC Y DƢỢC TP.HCM TỪ 2020 - 2021” để góp phần hiểu rõ đặc điểm các mốc giải phẫu vùng sàn sọ và hố chân bƣớm khẩu cái qua nội soi đƣờng mũi. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU MỤC TIÊU TỔNG QUÁT Nghiên cứu đặc điểm các mốc giải phẫu vùng xƣơng bản vuông và hố chân bƣớm khẩu cái qua nội soi phẫu tích xác tƣơi. MỤC TIÊU CỤ THỂ Khảo sát đặc điểm một số mốc giải phẫu vùng xƣơng bản vuông qua nội soi.

Khảo sát đặc điểm một số mốc giải phẫu vùng hố chân bƣớm khẩu cái qua nội soi. CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Giải phẫu vùng xƣơng bản vuông, hố chân bƣớm khẩu cái và các cấu trúc liên quan 1. Khoang mũi Là 1 khoang rộng ở phía dƣới hơn phía trên, đƣợc bao bọc ở trên là hố sọ trƣớc, phía ngoài là xoang hàm và ổ mắt và bên dƣới là phần khẩu cái.

Vách ngăn mũi ngăn đôi khoang mũi. Khoang mũi thông với bên ngoài qua lỗ mũi trƣớc và vùng hầu họng qua lỗ mũi sau. Lỗ mũi sau đƣợc giới hạn phía trên là mặt trƣớc XB, bên dƣới là mảnh nằm ngang của xƣơng khẩu cái, phía trong là phần sau của vách ngăn mũi và bên ngoài là mảnh chân bƣớm trong [1],[2],[67]. Khung xƣơng của khoang mũi: bao gồm: - Trần mũi: đƣợc hình thành bởi xƣơng mũi, mỏm trán của xƣơng mũi, mảnh sàng của xƣơng sàng và phần trƣớc của thân xƣơng bƣớm.

- Sàn mũi: cấu tạo gồm mỏm khẩu cái của xƣơng hàm trên và mảnh nằm ngang của xƣơng khẩu cái, đƣợc niêm mạc che phủ. Khung xƣơng của khoang mũi “Nguồn: Netter F. - Thành trong hay vách ngăn mũi: đƣợc hình thành bởi mảnh thẳng của xƣơng sàng ở phía trƣớc và phía trên, xƣơng lá mía ở bên dƣới và phía sau. Phần trƣớc của vách ngăn mũi không có xƣơng mà thay thế bằng sụn vách.

- Thành ngoài: cấu tạo gồm 3 cuốn mũi. Cuốn mũi dƣới là một xƣơng riêng biệt. Cuốn mũi giữa và trên là phần của xƣơng sàng. Xoang hàm, xoang trán và phần trƣớc của xoang sàng đổ vào khoang mũi qua các lỗ bán nguyệt.

Lớp lót của khoang mũi: Mũi là một phần của đƣờng hô hấp trên nên đƣợc lót chủ yếu bởi biểu mô của đƣờng hô hấp. Tiền đình mũi là ngoại lệ đƣợc lót bởi biểu mô vảy keratin hóa. Cuốn mũi trên và phần vách ngăn mũi đối diện đƣợc lót bởi biểu mô khứu giác. Mạch máu của khoang mũi: Các nhánh của ĐM mắt và ĐM hàm cung cấp máu cho khoang mũi.

ĐM mắt cho nhánh sàng trƣớc và sau. ĐM sàng trƣớc cung cấp máu bên trong mũi đến phần trƣớc các cuốn mũi. ĐM sàng sau cung cấp máu cho cuốn mũi trên và nửa trƣớc của cuốn mũi giữa. ĐM hàm cho nhánh bƣớm khẩu cái đến cuốn mũi giữa, dƣới và 2/3 sau của vách ngăn mũi.

TM thƣờng đi kèm với ĐM và hình thành các đám rối TM. Thần kinh chi phối khoang mũi:` Hình 1. Mạch máu và thần kinh của khoang mũi “Nguồn: Netter F.H, 1997” [3] Các sợi thần kinh khứu giác đi từ niêm mạc mũi qua mảnh sàng tới hành khứu làm nhiệm vụ ngửi. Thần kinh sinh ba và hạch chân bƣớm khẩu cái cung cấp các nhánh cho mũi để làm nhiệm vụ cảm giác bao gồm: các nhánh mũi của thần kinh sàng trƣớc, nhánh mũi sau trên ngoài và mũi sau dƣới ngoài, thần kinh mũi khẩu cái.

Vùng xƣơng bản vuông 1. Xƣơng bƣớm Xƣơng bƣớm, tạo nên một phần nền sọ và một phần nhỏ hố thái dƣơng. Gồm có các phần: thân, hai cánh lớn, hai cánh nhỏ và hai mỏm chân bƣớm. Thân bƣớm: hình hộp 6 mặt.

Bên trong thân xƣơng bƣớm có xoang bƣớm thông với ngách mũi trên. Cánh lớn: tạo nên hố sọ giữa ở nền sọ trong, hố dƣới thái dƣơng ở nền sọ ngoài, hố thái dƣơng ở mặt bên vòm sọ. Ở cánh lớn có ba lỗ:. Lỗ tròn: có thần kinh hàm trên đi qua.

Lỗ bầu dục: có thần kinh hàm dƣới đi qua. Lỗ gai: có động mạch màng não giữa đi từ ngoài sọ vào trong sọ. Phía sau lỗ gai là mỏm gai. Cánh nhỏ: có ống thị giác, cánh nhỏ góp phần tạo nên thành trên của ổ mắt, mặt ngòai của cánh nhỏ có rãnh trên ổ mắt để cho mạch máu và thần kinh cùng tên đi qua.

Mỏm chân bƣớm: hƣớng xuống dƣới tạo nên thành ngòai của lỗ mũi sau. Xƣơng chẩm: Nằm ở phía sau dƣới của hộp sọ. Một phần nhỏ tham gia cấu tạo vòm sọ, phần lớn tham gia cấu tạo nền sọ. Ở giữa và phía dƣới có lỗ chẩm: có hành não, động mạch đốt sống và dây thần kinh gai đi qua.

Dựa vào lỗ chẩm làm mốc, xƣơng chẩm chia làm 3 phần: phần nền, phần trai chẩm và hai khối bên: Phần nền: trƣớc khớp với thân xƣơng bƣớm, hai bên khớp vƣới xƣơng thái dƣơng. Mặt ngoài hình vuông có củ hầu, trƣớc có hố hầu chứa hạch nhân hầu. Mặt trong có rãnh nền chứa hành cầu não và động mạch nền. Phần trai: Ở sau trên lỗ chẩm.Mặt ngoài: Ở giữa có ụ chẩm ngoài, dƣới ụ chẩm có mào chẩm ngoài, hai bên có đƣờng cong chẩm trên và dƣới.Mặt trong: Ở giữa có ụ chẩm trong, dƣới ụ chẩm có mào chẩm trong, trên ụ chẩm có rãnh xoang tĩnh mạch dọc trên.

Hai bên có rãnh xoang tĩnh mạch ngang, trên rãnh ngang có hố đại não, dƣới rãnh ngang có hố tiểu não Hai khối bên nằm ở hai bên lỗ chẩm và giữa hai phần trên. Mặt ngoài có hai lồi cầu xƣơng chẩm khớp với đốt sống cổ I. Phía trƣớc lồi cầu có 2 lỗ lồi cầu trƣớc ( thần kinh XII chui qua). Phía sau lồi cầu có lỗ lồi cầu sau (tĩnh mạch liên lạc chui qua).

Xoang bƣớm: XB nằm trong phần thân của xƣơng bƣớm, là trung tâm của sàn sọ và đƣợc bao bọc bởi nhiều cấu trúc mạch máu và thần kinh quan trọng. XB ngăn cách với XH, ĐM cảnh trong, dây II. Đồng thời nó cũng ngăn cách TY với khoang mũi [75]. Khi mới sinh, XB chỉ là một khoang nhỏ.

Nó phát triển dần nhƣng chủ yếu sau thời kỳ dậy thì. Cùng với sự phát triển lớn lên của xoang là thành xƣơng mỏng đi. XB có hình dạng, kích thƣớc thay đổi theo từng cá nhân do mức độ tạo khoang khí của xoang khác nhau. Hammer và cộng sự phân mức độ tạo khoang khí của XB thành 3 loại: loại vỏ ốc, loại trƣớc yên và loại yên.

Phân loại này vẫn còn đƣợc áp dụng cho đến ngày nay. Theo Rhoton, ở ngƣời trƣởng thành, loại yên là loại thƣờng gặp nhất chiếm 76% có mức độ tạo khoang khí tốt nhất. XB thƣờng bị chia đôi bởi vách dọc giữa, vách này rất thay đổi về hình thái, kích thƣớc, vị trí và số lƣợng. Theo Rhoton, XB có 1 vách chính ngăn xoang thành 2 khoang rộng chiếm 68 %, những vách này thƣờng nằm lệch khỏi đƣờng giữa hoặc nằm hẳn về một bên.

Loại thƣờng gặp nhất của XB có nhiều khoang nhỏ trong một đôi xoang lớn. Hình ảnh nội soi XB “Nguồn: Unlu A, 2008” [72] (A) XB và các cấu trúc liên quan nhìn qua nội soi: lồi ĐM cảnh (cap), dây thị (on), tuyến yên (p), mặt dốc (clv) và thành XB (ssw). (B) Các khoảng cách giữa các cấu trúc giải phẫu trong XB thƣờng đƣợc ứng dụng trong phẫu thuật: a-khoảng cách giữa bờ trong của dây thị ở mức ngang mấu cảnh thị; c-bề rộng của thành trƣớc hố yên; d-khoảng cách giữa bờ trong của hai lồi ĐM cảnh; e-khoảng cách giữa bờ ngoài của hai lồi ĐM cảnh; b-bề cao của thành trƣớc hố yên; f-khoảng cách giữa mỏm xƣơng bƣớm và thành trƣớc hố yên Liên quan của XB với 2 bên là ĐM cảnh trong đoạn XH và các dây thần kinh XH. ĐM cảnh trong thƣờng tạo nên lồi cảnh vào trong thành XB.

Lồi ĐM cảnh đƣợc phân thành 3 đoạn: sau yên, dƣới yên và trƣớc yên. Đoạn sau yên nằm ở phần sau ngoài của xoang, đoạn dƣới yên nằm bên dƣới sàn yên, đoạn trƣớc yên nằm ở phần trƣớc ngoài so với thành trƣớc hố yên.