Đặc Điểm Dịch Tễ Học Sa Sút Trí Tuệ Ở Người Cao Tuổi Tại Hai Quận Hà Nội

Luận án tiến sĩ phân tích dịch tễ học sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại hai quận huyện Hà Nội, cung cấp thông tin và giải pháp hữu ích.

• Tác giả: Lê Văn Tuấn
• Người hướng dẫn: Lê Đức Hinh
• Trường học: Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương
• Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế
• Đề tài: Đặc Điểm Dịch Tễ Học Sa Sút Trí Tuệ Ở Người Cao Tuổi Tại Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các hình vẽ, sơ đồ, biểu đồ
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Khái niệm và một số đặc điểm của sa sút trí tuệ
• 1.2. Tình hình nghiên cứu sa sút trí tuệ trên thế giới
• 1.3. Tình hình nghiên cứu sa sút trí tuệ tại Việt Nam
• 1.4. Các yếu tố nguy cơ của sa sút trí tuệ
• 1.5. Một số biện pháp dự phòng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.6. Một số mô hình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi trên thế giới và ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tỷ lệ người cao tuổi và đặc điểm của người cao tuổi tại hai quận, huyện Hà Nội
• 3.2. Một số đặc điểm dịch tễ học sa sút trí tuệ ở người cao tuổi
• 3.3. Kết quả nghiên cứu bệnh - chứng xác định một số yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ ở người cao tuổi
• 3.4. Mô hình hồi quy xác định các yếu tố nguy cơ của sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại Hà Nội
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu
• 4.2. Một số đặc điểm dịch tễ học sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại hai quận, huyện Hà Nội
• 4.3. Xác định một số yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại hai quận, huyện Hà Nội
• 4.4. Đề xuất một số biện pháp dự phòng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại cộng đồng Hà Nội
• 4.5. Một số hạn chế của đề tài
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đặc Điểm Dịch Tễ Học Sa Sút Trí Tuệ Ở Người Cao Tuổi Tại Hà Nội

Sa sút trí tuệ là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt ở người cao tuổi. Tại Hà Nội, tình trạng này đang gia tăng nhanh chóng, đe dọa chất lượng cuộc sống của người cao tuổi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ ở người từ 65 tuổi trở lên là khoảng 5 đến 10%. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nghiên cứu và hiểu rõ hơn về đặc điểm dịch tễ học của bệnh này.

1.1. Khái Niệm Về Sa Sút Trí Tuệ Ở Người Cao Tuổi

Sa sút trí tuệ được định nghĩa là sự suy giảm chức năng nhận thức, ảnh hưởng đến khả năng thực hiện các hoạt động hàng ngày. Tình trạng này không chỉ gây khó khăn cho người bệnh mà còn tạo gánh nặng cho gia đình và xã hội.

1.2. Tình Hình Sa Sút Trí Tuệ Tại Hà Nội

Tại Hà Nội, tỷ lệ người cao tuổi mắc sa sút trí tuệ đang gia tăng. Nghiên cứu cho thấy, tỷ lệ này có thể lên đến 20% ở những người trên 80 tuổi. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp can thiệp kịp thời.

II. Các Vấn Đề Và Thách Thức Liên Quan Đến Sa Sút Trí Tuệ Ở Người Cao Tuổi

Sa sút trí tuệ không chỉ là một vấn đề y tế mà còn là một thách thức lớn đối với xã hội. Các vấn đề như thiếu thông tin, sự kỳ thị và thiếu nguồn lực chăm sóc là những thách thức chính. Người cao tuổi thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ y tế và hỗ trợ xã hội.

2.1. Thiếu Thông Tin Về Sa Sút Trí Tuệ

Nhiều người cao tuổi và gia đình họ chưa hiểu rõ về sa sút trí tuệ, dẫn đến việc chậm trễ trong việc tìm kiếm sự giúp đỡ. Điều này có thể làm tình trạng bệnh trở nên nghiêm trọng hơn.

2.2. Sự Kỳ Thị Đối Với Người Mắc Sa Sút Trí Tuệ

Người mắc sa sút trí tuệ thường bị kỳ thị, dẫn đến sự cô lập xã hội. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tâm lý của họ mà còn làm giảm chất lượng cuộc sống.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Học Sa Sút Trí Tuệ

Nghiên cứu về sa sút trí tuệ cần áp dụng các phương pháp khoa học để thu thập và phân tích dữ liệu. Các phương pháp này bao gồm khảo sát, phỏng vấn và phân tích số liệu từ các bệnh viện và trung tâm y tế.

3.1. Khảo Sát Dân Số Người Cao Tuổi

Khảo sát dân số là một phương pháp hiệu quả để thu thập thông tin về tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ. Việc này giúp xác định các yếu tố nguy cơ và tình trạng sức khỏe của người cao tuổi.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Từ Các Bệnh Viện

Phân tích dữ liệu từ các bệnh viện giúp hiểu rõ hơn về tình trạng sức khỏe của người cao tuổi mắc sa sút trí tuệ. Điều này cũng giúp xác định các xu hướng và mô hình bệnh tật.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Sa Sút Trí Tuệ Ở Người Cao Tuổi Tại Hà Nội

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại Hà Nội có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm tuổi và giới tính. Các yếu tố nguy cơ như tiền sử bệnh lý, chế độ dinh dưỡng và hoạt động thể chất cũng được xác định.

4.1. Tỷ Lệ Mắc Sa Sút Trí Tuệ Theo Nhóm Tuổi

Tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ tăng theo độ tuổi. Cụ thể, tỷ lệ này là 5% ở nhóm tuổi 65-69, nhưng có thể lên đến 20% ở nhóm tuổi trên 80.

4.2. Các Yếu Tố Nguy Cơ Liên Quan Đến Sa Sút Trí Tuệ

Các yếu tố nguy cơ như tiền sử bệnh tim mạch, đái tháo đường và lối sống ít vận động có mối liên hệ chặt chẽ với tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ ở người cao tuổi.

V. Đề Xuất Biện Pháp Dự Phòng Sa Sút Trí Tuệ Ở Người Cao Tuổi

Để giảm thiểu tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ, cần có các biện pháp dự phòng hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm nâng cao nhận thức cộng đồng, cải thiện chế độ dinh dưỡng và khuyến khích hoạt động thể chất.

5.1. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Nâng cao nhận thức về sa sút trí tuệ là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục cộng đồng có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về bệnh và cách phòng ngừa.

5.2. Cải Thiện Chế Độ Dinh Dưỡng

Chế độ dinh dưỡng hợp lý có thể giúp cải thiện sức khỏe não bộ. Cần khuyến khích người cao tuổi ăn uống đầy đủ và cân bằng.

VI. Kết Luận Về Nghiên Cứu Sa Sút Trí Tuệ Ở Người Cao Tuổi Tại Hà Nội

Nghiên cứu về sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại Hà Nội cho thấy đây là một vấn đề nghiêm trọng cần được quan tâm. Việc hiểu rõ đặc điểm dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ sẽ giúp xây dựng các biện pháp can thiệp hiệu quả.

6.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Sa Sút Trí Tuệ

Nghiên cứu sa sút trí tuệ cần tiếp tục được thực hiện để cập nhật thông tin và tìm ra các biện pháp can thiệp hiệu quả hơn.

6.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Việc Phòng Ngừa Sa Sút Trí Tuệ

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa sa sút trí tuệ. Sự hỗ trợ từ gia đình và xã hội có thể giúp người cao tuổi sống khỏe mạnh hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Lê Văn Tuấn với đề tài "Đặc điểm dịch tễ học sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại hai quận, huyện Hà Nội" được thực hiện tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương thuộc Bộ Y tế và Bộ Giáo dục và Đào tạo, dưới sự hướng dẫn khoa học của Thầy thuốc Nhân dân Lê Đức Hinh và Phó Giáo sư Hoàng Văn Tân. Công trình bảo vệ năm 2014, thuộc chuyên ngành Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế (mã số đào tạo: 62.64).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG), quá trình già hóa dân số toàn cầu đang diễn ra nhanh chóng: năm 2000 toàn cầu có 580 triệu người trên 60 tuổi và dự kiến đạt 1,21 tỷ người vào năm 2020. Sự chuyển dịch cơ cấu dân số kéo theo biến đổi mô hình bệnh tật, trong đó các bệnh mạn tính không lây truyền và bệnh thoái triển chiếm ưu thế. Sa sút trí tuệ là một hội chứng phổ biến ở người cao tuổi, gây suy giảm chất lượng cuộc sống, tạo gánh nặng lớn cho gia đình và hệ thống y tế – xã hội. Tỷ lệ mắc bệnh ở nhóm từ 65 tuổi trở lên khoảng 5% đến 10%, trên 80 tuổi khoảng 20% và trên 90 tuổi có thể lên đến 47%, với quy luật trung bình tăng gấp đôi sau mỗi 5 năm tuổi.

Tại Việt Nam, tỷ lệ người cao tuổi trong dân số tăng nhanh (từ 6,5% năm 1950 lên 7,06% năm 1979; 7,10% năm 1989; 8,12% năm 1999 và 8,95% năm 2004), ước tính đạt 16% trong 25 năm tiếp theo. Mặc dù gánh nặng bệnh tật gia tăng, các công trình nghiên cứu về sa sút trí tuệ ở Việt Nam tại thời điểm thực hiện đề tài phần lớn chỉ tập trung trong môi trường lâm sàng bệnh viện, thiếu hụt dữ liệu dịch tễ học quy mô cộng đồng để làm cơ sở hoạch định chính sách can thiệp dự phòng.

Câu hỏi nghiên cứu và mục tiêu của luận án

Luận án xuất phát từ ba câu hỏi nghiên cứu:

1. Tình hình mắc sa sút trí tuệ của người cao tuổi ở Hà Nội ra sao?
2. Các yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ chủ yếu của người cao tuổi là những yếu tố nguy cơ nào?
3. Trong số các yếu tố nguy cơ này có những yếu tố nào có thể cải biến và can thiệp dự phòng?

Để giải quyết các câu hỏi trên, đề tài xác định ba mục tiêu cụ thể:

• Mục tiêu 1: Mô tả thực trạng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại một số xã, phường thuộc huyện Sóc Sơn và quận Đống Đa, Hà Nội từ tháng 9 năm 2010 đến tháng 9 năm 2012.
• Mục tiêu 2: Xác định một số yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại một số xã, phường thuộc huyện Sóc Sơn và quận Đống Đa, Hà Nội.
• Mục tiêu 3: Đề xuất một số biện pháp dự phòng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại cộng đồng trên địa bàn Hà Nội.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên đang sinh sống có hộ khẩu thường trú tại địa bàn nghiên cứu, có khả năng đọc và viết, tự nguyện tham gia nghiên cứu. Luận án loại trừ người dưới 60 tuổi, người già yếu nặng, người khiếm thính, khiếm thị, liệt nửa người, mắc bệnh nặng không thể hợp tác, người không biết chữ hoặc không có hộ khẩu thường trú tại địa bàn.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu được triển khai tại 4 đơn vị hành chính cơ sở thuộc hai khu vực đại diện của thành phố Hà Nội:
  • Khu vực nội thành (Quận Đống Đa): Phường Kim Liên (dân số trên 17.000 người, có 1.923 người cao tuổi) và Phường Phương Mai (dân số 20.500 người).
  • Khu vực ngoại thành (Huyện Sóc Sơn): Xã Thanh Xuân (dân số trên 11.000 người, có 1.100 người cao tuổi) và Xã Minh Trí (dân số 14.000 người, có 1.200 người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên và 145 người trên 80 tuổi).
• Phạm vi thời gian: Số liệu được thu thập từ tháng 9 năm 2010 đến tháng 9 năm 2012.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Luận án tổng kết dữ liệu dịch tễ học và lâm sàng từ nhiều công trình trên thế giới:

• Dự báo toàn cầu: Nghiên cứu Delphi xác định có 24,3 triệu người mắc sa sút trí tuệ trên thế giới với 4,6 triệu ca mới mỗi năm, dự báo đạt 81,1 triệu người vào năm 2040 (trong đó 71% sống ở các nước đang phát triển). Phân tích của Viện Karolinska (Thụy Điển) ước tính số bệnh nhân tăng từ 25 triệu năm 2000 lên 63 triệu năm 2030 và 114 triệu năm 2050; tỷ lệ hiện mắc ở người trên 65 tuổi là 5,1%.
• Khu vực Châu Á: Tỷ lệ hiện mắc sa sút trí tuệ được ghi nhận tại Hàn Quốc (1999) là 10,6%; Đài Loan (1994) là 3,7%; Malaysia (2005) là 14,4%; Indonesia (2006) là 70,9%; Philippines (2003) là 11,5%; Thái Lan (2003) là 11,4%. Nghiên cứu của Yamada M. và cộng sự tại Hiroshima và Nagasaki (Nhật Bản) trên 2.222 người ghi nhận tỷ lệ hiện mắc là 7,2% (bệnh Alzheimer chiếm 2% ở nam và 3,8% ở nữ; sa sút trí tuệ mạch máu chiếm 2% ở nam và 1,8% ở nữ). Tại Trung Quốc, Zhang My và cộng sự nghiên cứu 5.055 người trên 65 tuổi tại Thượng Hải ghi nhận tỷ lệ mắc 4,6% (Alzheimer chiếm 65%); Wang W và cộng sự điều tra 5.003 người ở nông thôn Bắc Kinh ghi nhận tỷ lệ 2,68% ở nhóm trên 60 tuổi và 3,49% ở nhóm trên 65 tuổi. Tại Hàn Quốc, Woo JI và cộng sự sàng lọc 674 người ở Yonchon bằng thang MMSE-K ghi nhận tỷ lệ sa sút trí tuệ là 9,5%.
• Khu vực Âu - Mỹ: Tại Pháp, nghiên cứu PAQUID trên 1.461 người trên 75 tuổi ghi nhận tỷ lệ 17,8% (Alzheimer chiếm 79,6%); một nghiên cứu khác trên 1.147 người trên 65 tuổi cho thấy tỷ lệ hiện mắc là 8% và suy giảm nhận thức nhẹ là 27,3%. Tại Hà Lan, khảo sát trên 7.528 người từ 55 đến 106 tuổi ghi nhận tỷ lệ mắc chung 6,3% (tăng từ 0,4% ở nhóm 55–59 tuổi lên 43,2% ở nhóm trên 95 tuổi; Alzheimer chiếm 72%, mạch máu chiếm 16%).

Các nghiên cứu tại Việt Nam

Tại Việt Nam, các nghiên cứu điểm lại bao gồm:

• Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia (2001) điều tra 727 người trên 60 tuổi tại thành phố Thái Nguyên, ghi nhận tỷ lệ sa sút trí tuệ là 7,9% (nhóm 60–69 tuổi: 4,2%; nhóm 70–79 tuổi: 10,6%; nhóm từ 80 tuổi trở lên: 16,6%).
• Phạm Thắng và cộng sự khảo sát người cao tuổi tại huyện Ba Vì (Hà Nội) ghi nhận tỷ lệ hiện mắc sa sút trí tuệ là 4,63% và suy giảm nhận thức nhẹ là 1,4%; ứng dụng trắc nghiệm 5 từ tại phường Ngọc Châu (Hải Dương) ghi nhận tỷ lệ giảm trí nhớ là 23,1%; khảo sát tại Viện Lão khoa Quốc gia ghi nhận 41,86% bệnh nhân Parkinson có rối loạn nhận thức (trong đó 88,9% sa sút trí tuệ).
• Nguyễn Thanh Vân, Phạm Thắng, Lê Quang Cường, Tạ Thành Văn nghiên cứu lâm sàng ghi nhận tỷ lệ sa sút trí tuệ sau nhồi máu não là 12,3% và suy giảm nhận thức nhẹ sau nhồi máu não là 47%.
• Trần Viết Lực bước đầu nghiên cứu dấu ấn sinh học phân tử (protein tau, beta amyloid 1-40 và 1-42 trong dịch não tủy) phục vụ chẩn đoán.

Khoảng trống nghiên cứu

Phần lớn các nghiên cứu trong nước trước đó dừng lại ở phạm vi lâm sàng bệnh viện hoặc điều tra cắt ngang đơn thuần với cỡ mẫu hẹp, chưa kết hợp nghiên cứu phân tích bệnh - chứng để lượng hóa các yếu tố nguy cơ tim mạch, chuyển hóa, lối sống và tâm lý - xã hội tại cộng đồng dân cư đô thị và nông thôn. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách thiết kế nghiên cứu dịch tễ học hai giai đoạn đồng thời tại cả hai khu vực nội thành và ngoại thành Hà Nội.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khái niệm và tiêu chuẩn chẩn đoán

• Định nghĩa sa sút trí tuệ: Tác giả sử dụng định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới, xác định sa sút trí tuệ là sự phối hợp rối loạn tiến triển về trí nhớ và quá trình ý niệm hóa làm tổn hại hoạt động sống hàng ngày, kéo dài tối thiểu 6 tháng, kèm rối loạn ít nhất một chức năng như ngôn ngữ, tính toán, phán đoán, tư duy trừu tượng, điều phối động tác, nhận biết hoặc biến đổi nhân cách.
• Tiêu chuẩn chẩn đoán: Áp dụng tiêu chuẩn Bảng phân loại quốc tế bệnh tật (ICD-10) và Sách thống kê chẩn đoán các rối loạn tâm thần (DSM-IV).
• Đánh giá giai đoạn: Dựa trên thang điểm Trắc nghiệm Đánh giá Trạng thái Tâm trí Thu nhỏ của Folstein (MMSE - Mini Mental State Examination):
  • Giai đoạn sớm: 20 – 24 điểm.
  • Giai đoạn trung gian: 10 – 19 điểm.
  • Giai đoạn nặng: dưới 10 điểm.
• Khung phân tích yếu tố nguy cơ: Tổng hợp các nhóm yếu tố cá nhân (tuổi, giới), bệnh lý tim mạch và chuyển hóa (tăng huyết áp, tai biến mạch não, cơn thiếu máu não thoáng qua, tiếng thổi động mạch cảnh, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, béo phì), yếu tố tâm lý - xã hội (học vấn, hoạt động xã hội, giải trí, thể lực) và lối sống (chế độ dinh dưỡng, hút thuốc lá, uống rượu, rối loạn giấc ngủ).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế dịch tễ học hai giai đoạn:

Giai đoạn	Thiết kế nghiên cứu	Mục đích thực hiện	Cỡ mẫu và cách chọn mẫu
Giai đoạn 1	Cắt ngang mô tả	Xác định tỷ lệ hiện mắc sa sút trí tuệ và đặc điểm dịch tễ tại cộng đồng	$n = 1.680$ người cao tuổi (gồm 840 người tại 2 phường nội thành quận Đống Đa và 840 người tại 2 xã ngoại thành huyện Sóc Sơn; 420 người/xã, phường). Công thức tính mẫu: $n = Z^2_{(1-\alpha/2)} \frac{p(1-p)}{d^2}$ với $\alpha = 0,05$, $p = 0,0463$, $d = 0,015$, dự phòng 5% không hợp tác.
Giai đoạn 2	Nghiên cứu bệnh - chứng	Xác định các yếu tố nguy cơ của sa sút trí tuệ	Tổng số: 225 đối tượng, ghép cặp theo tỷ lệ 1 bệnh : 2 chứng (75 ca bệnh và 150 ca chứng). Tiêu chuẩn chọn nhóm bệnh: $\ge 60$ tuổi, mắc sa sút trí tuệ theo DSM-IV. Nhóm chứng: $\ge 60$ tuổi, không sa sút trí tuệ, cùng giới, cùng nhóm tuổi, sống gần nhà ca bệnh nhất.

Công cụ thu thập và kỹ thuật phân tích số liệu

• Thu thập số liệu qua phỏng vấn trực tiếp bằng phiếu điều tra chuẩn hóa, khám lâm sàng tâm thần kinh, đánh giá trắc nghiệm nhận thức MMSE, đo nhân trắc (BMI), nghe tim và tiếng thổi động mạch cảnh, đo huyết áp, kết hợp xét nghiệm các chỉ số sinh hóa máu (đường máu lúc đói, nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C, triglycerid).
• Kỹ thuật phân tích: Sử dụng tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR) và khoảng tin cậy 95% (95% CI) để đánh giá mối liên quan đơn biến; xây dựng mô hình hồi quy đa biến để xác định các yếu tố nguy cơ độc lập.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận và y văn về sa sút trí tuệ:

• Phân tích cơ chế bệnh sinh theo giả thuyết thoái hóa thần kinh, giả thuyết mạch máu và giả thuyết phân tử ("bậc thang amyloid" với sự tích tụ $A\beta_{42}$, mảng amyloid và biến đổi sợi tơ thần kinh của protein tau).
• Phân loại sa sút trí tuệ thành các nhóm: nguyên phát (vỏ não như bệnh Alzheimer, bệnh Pick), dưới vỏ (Parkinson, liệt trên nhân tiến triển), mạch máu (nhồi máu nhiều ổ, trạng thái ổ khuyết, Binswanger), nhiễm độc, nhiễm trùng (HIV, giang mai thần kinh, Prion) và các nguyên nhân cấu trúc/chuyển hóa.
• Phân biệt sa sút trí tuệ với hiện tượng "quên lành tính của tuổi già" (tình trạng suy giảm trí nhớ sinh lý nhưng không làm tổn hại thành tích trí tuệ tổng thể và sinh hoạt hàng ngày).
• Rà soát các nhóm thuốc điều trị triệu chứng: nhóm ức chế enzym cholinesterase (Donepezil, Galantamin, Rivastigmin, Tacrin) và nhóm ức chế thụ thể NMDA (Memantin), kết hợp các biện pháp chăm sóc, phục hồi nhận thức, hỗ trợ sinh hoạt hàng ngày.
• Đánh giá các mô hình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi trên thế giới (mô hình dịch vụ chăm sóc tại nhà tại Mỹ, Thụy Điển; mô hình "Bệnh viện hóa nhà" tại Israel; trung tâm dịch vụ xã hội tại Thái Lan) và các mô hình tại Việt Nam (mô hình RECAS của Hội Chữ thập đỏ, mô hình quản lý Q.C tại Cổ Nhuế, mô hình câu lạc bộ dưỡng sinh, mô hình quản lý - khám - chữa bệnh QKC tại trạm y tế xã).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết phương pháp luận dịch tễ học của đề tài:

• Tiêu chuẩn hóa các điều kiện chọn mẫu và tiêu chuẩn loại trừ cho đối tượng điều tra tại 4 địa bàn nghiên cứu: phường Kim Liên và Phương Mai (quận Đống Đa); xã Thanh Xuân và Minh Trí (huyện Sóc Sơn).
• Chi tiết hóa thuật toán và công thức tính toán cỡ mẫu cho điều tra cắt ngang ($n = 1.680$) và nghiên cứu bệnh - chứng ($n = 225$ gồm 75 bệnh và 150 chứng). Trong nghiên cứu bệnh - chứng, tỷ lệ phơi nhiễm tăng cholesterol máu ở nhóm chứng được thăm dò thử nghiệm là $P_2 = 0,348$, tỷ suất chênh mong đợi $OR = 2,5$, tỷ lệ phơi nhiễm ước tính nhóm bệnh $P_1 = 0,572$, độ chính xác $\epsilon = 15%$.
• Thiết lập sơ đồ tương tác của các nhóm yếu tố nguy cơ bao gồm: học vấn, hoạt động xã hội, giải trí, thể lực, dinh dưỡng, lối sống, giấc ngủ, bệnh tim mạch, bệnh mạch não, huyết áp, đái tháo đường, lipid máu và béo phì.
• Trình bày quy trình thực hiện bảo đảm y đức và quy chuẩn xử lý số liệu thống kê y học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày hệ thống bảng biểu và phân tích số liệu theo các mục tiêu:

• Tỷ lệ và đặc điểm người cao tuổi tại địa bàn: Trình bày tỷ lệ người cao tuổi so với dân số chung, phân bố cơ cấu theo nhóm tuổi, giới tính và trình độ học vấn ở cả hai khu vực nội thành và ngoại thành (Bảng 3.1 đến 3.4; Biểu đồ 3.1 đến 3.3).
• Đặc điểm dịch tễ học sa sút trí tuệ: Xác định tỷ lệ hiện mắc sa sút trí tuệ chung và phân bổ theo khu vực nội - ngoại thành (Bảng 3.5, Biểu đồ 3.4). Phân tích tỷ lệ mắc theo các biến số nhân khẩu học và tiền sử bệnh lý: nhóm tuổi (Bảng 3.6), giới tính (Bảng 3.7), trình độ học vấn (Bảng 3.8), tiền sử tăng huyết áp (Bảng 3.9), tiền sử tai biến mạch não (Bảng 3.10), tiền sử bệnh tim mạch (Bảng 3.11), tiền sử giảm trí nhớ (Bảng 3.12), tiền sử đái tháo đường (Bảng 3.13) và tiền sử tăng lipid máu (Bảng 3.14).
• Kết quả phân tích bệnh - chứng về các yếu tố nguy cơ: Xác định tỷ suất chênh (OR) và mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa sa sút trí tuệ với từng yếu tố:
  • Bệnh lý tim mạch, mạch não và chuyển hóa: Tai biến mạch não (Bảng 3.15), tăng huyết áp (Bảng 3.16), tiếng thổi động mạch cảnh (Bảng 3.17), cơn thiếu máu não thoáng qua (Bảng 3.18), chỉ số BMI/thừa cân - béo phì (Bảng 3.19), tăng cholesterol toàn phần (Bảng 3.20), biến đổi LDL-C (Bảng 3.21), biến đổi HDL-C (Bảng 3.22), biến đổi triglycerid máu (Bảng 3.23), biến đổi đường máu lúc đói (Bảng 3.24).
  • Tâm lý - xã hội và lối sống: Trình độ học vấn (Bảng 3.25), hoạt động xã hội (Bảng 3.26), hoạt động giải trí (Bảng 3.27), hoạt động thể lực (Bảng 3.28), chế độ dinh dưỡng (Bảng 3.29), thói quen uống rượu (Bảng 3.30), hút thuốc lá (Bảng 3.31), rối loạn giấc ngủ (Bảng 3.32).
• Mô hình hồi quy đa biến: Tổng hợp phân tích đa biến nhằm kiểm soát yếu tố gây nhiễu, xác định các yếu tố nguy cơ độc lập tác động đến khả năng mắc sa sút trí tuệ ở người cao tuổi Hà Nội (Bảng 3.33).

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung biện luận các kết quả nghiên cứu:

• Bàn luận về tính đại diện của đối tượng, địa bàn nội thành và ngoại thành Hà Nội (trang 74).
• Đối chiếu tỷ lệ hiện mắc sa sút trí tuệ tại Hà Nội với các nghiên cứu trong nước (Thái Nguyên, Ba Vì, Hải Dương) và quốc tế (Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, các nước châu Âu) (trang 78).
• Phân tích cơ chế bệnh sinh giải thích các yếu tố nguy cơ tìm thấy: tác động của xơ vữa động mạch, tổn thương mạch não vi thể do tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa lipid; vai trò của "dự trữ nhận thức" qua giáo dục và hoạt động trí não/xã hội; ảnh hưởng của dinh dưỡng và rèn luyện thể lực (trang 86).
• Đề xuất mô hình can thiệp dự phòng sa sút trí tuệ tại cộng đồng Hà Nội (Sơ đồ 4.1, trang 101).
• Trình bày các hạn chế nội tại của đề tài (trang 104).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

1. Cung cấp dữ liệu dịch tễ học cộng đồng: Luận án là một trong những công trình nghiên cứu quy mô tại Hà Nội mô tả toàn diện thực trạng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại cả khu vực thành thị (quận Đống Đa) và nông thôn (huyện Sóc Sơn) theo tiêu chuẩn chẩn đoán quốc tế DSM-IV và trắc nghiệm MMSE.
2. Xác định các yếu tố nguy cơ theo mô hình dịch tễ học: Nghiên cứu đã chứng minh và lượng hóa mối liên quan của hàng loạt yếu tố nguy cơ có thể cải biến được, bao gồm các chỉ số lâm sàng (tăng huyết áp, tai biến mạch máu não, cơn thiếu máu não thoáng qua, tiếng thổi động mạch cảnh), sinh hóa/chuyển hóa (tăng cholesterol toàn phần, LDL-C, triglycerid, tăng đường huyết, chỉ số BMI) và các yếu tố tâm lý - xã hội, lối sống (học vấn thấp, ít hoạt động xã hội, ít hoạt động thể lực/giải trí, rối loạn giấc ngủ, hút thuốc lá, dinh dưỡng không hợp lý).
3. Xây dựng mô hình hồi quy đa biến: Giúp phân tách các yếu tố nguy cơ độc lập, cung cấp bằng chứng cho việc can thiệp kiểm soát đa yếu tố nguy cơ tim mạch - chuyển hóa kết hợp nâng cao hoạt động trí tuệ và xã hội.

Đóng góp về thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Xây dựng sơ đồ mô hình dự phòng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại cộng đồng Hà Nội (Sơ đồ 4.1).
• Đề xuất các biện pháp chăm sóc, can thiệp lối sống tại gia đình: chế độ ăn giảm mỡ/muối, bổ sung rau quả và các vitamin nhóm B; duy trì rèn luyện thể lực thường xuyên (dưỡng sinh, đi bộ); tăng cường hoạt động trí óc (đọc sách báo, cờ tướng, thơ ca); bảo đảm môi trường sống an toàn, quen thuộc và nâng cao kỹ năng hỗ trợ của người chăm sóc.
• Đề xuất lồng ghép hoạt động quản lý, tư vấn và khám phát hiện sớm sa sút trí tuệ vào mạng lưới y tế cơ sở (trạm y tế xã, phường) kết hợp mạng lưới Hội Người cao tuổi tại địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

Theo nội dung trình bày tại tiểu mục 4.5 của luận án:

• Nghiên cứu chỉ giới hạn trong phạm vi 4 xã, phường thuộc 2 quận, huyện của Hà Nội; tiêu chuẩn lựa chọn yêu cầu đối tượng phải biết đọc và biết viết, do đó chưa bao quát được toàn bộ các nhóm đối tượng không biết chữ hoặc các vùng địa lý đặc thù khác.
• Thiết kế nghiên cứu bệnh - chứng hồi cứu có thể gặp sai số nhớ lại (recall bias) khi thu thập thông tin về tiền sử bệnh tật và thói quen sinh hoạt trong quá khứ của người bệnh.
• Chưa triển khai định lượng sâu các dấu ấn sinh học phân tử trong dịch não tủy hoặc chụp cộng hưởng từ/cắt lớp vi tính hàng loạt trên mẫu cộng đồng do điều kiện kinh phí và trang thiết bị thực địa.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng các nghiên cứu thuần tập tiến cứu (prospective cohort studies) theo dõi dọc trên quần thể người cao tuổi để xác định chính xác tỷ lệ mới mắc (incidence) và đánh giá mối quan hệ nhân quả theo thời gian.
• Triển khai thử nghiệm can thiệp cộng đồng ứng dụng mô hình dự phòng sa sút trí tuệ đã đề xuất nhằm đánh giá hiệu quả thực tế và tính bền vững.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Cán bộ y tế công cộng và bác sĩ lão khoa/tâm thần kinh: Tham khảo phương pháp sàng lọc sa sút trí tuệ tại cộng đồng thông qua thang điểm MMSE và tiêu chuẩn DSM-IV; nắm bắt các chỉ số liên quan tim mạch, huyết học, chuyển hóa phục vụ chẩn đoán sớm.
• Nhà hoạch định chính sách y tế và an sinh xã hội: Sử dụng các bằng chứng dịch tễ học để xây dựng chiến lược quốc gia về chăm sóc sức khỏe người cao tuổi thích ứng với bối cảnh già hóa dân số; phát triển mạng lưới chăm sóc sức khỏe ban đầu tại trạm y tế xã, phường.
• Nghiên cứu sinh, học viên chuyên ngành Dịch tễ học, Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế: Tham khảo cách thiết kế nghiên cứu kết hợp hai giai đoạn (cắt ngang mô tả kết hợp nghiên cứu bệnh - chứng ghép cặp), phương pháp tính cỡ mẫu dịch tễ học và kỹ thuật phân tích thống kê đa biến.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng tiêu chuẩn nào để chẩn đoán và phân loại giai đoạn sa sút trí tuệ?

Tác giả sử dụng tiêu chuẩn chẩn đoán theo Sách Thống kê Chẩn đoán các Rối loạn Tâm thần lần thứ tư (DSM-IV) và Bảng Phân loại Quốc tế Bệnh tật (ICD-10). Việc phân chia giai đoạn mức độ bệnh dựa vào thang điểm Trắc nghiệm Đánh giá Trạng thái Tâm trí Thu nhỏ của Folstein (MMSE): giai đoạn sớm (20–24 điểm), giai đoạn trung gian (10–19 điểm) và giai đoạn nặng (dưới 10 điểm).

2. Thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu của đề tài được triển khai như thế nào?

Nghiên cứu gồm hai giai đoạn:

• Giai đoạn 1: Nghiên cứu cắt ngang trên cỡ mẫu $n = 1.680$ người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên (840 người tại quận Đống Đa và 840 người tại huyện Sóc Sơn; 420 người/xã, phường).
• Giai đoạn 2: Nghiên cứu bệnh - chứng với tỷ lệ ghép cặp 1 bệnh : 2 chứng, bao gồm 75 người thuộc nhóm bệnh (sa sút trí tuệ) và 150 người thuộc nhóm đối chứng (không sa sút trí tuệ, cùng giới, cùng nhóm tuổi, cùng điều kiện học vấn).

3. Những nhóm yếu tố nguy cơ nào được đưa vào mô hình phân tích của luận án?

Luận án khảo sát toàn diện 4 nhóm yếu tố:

1. Yếu tố cá nhân và nhân khẩu học: Tuổi, giới tính, trình độ học vấn.
2. Yếu tố bệnh lý tim mạch - chuyển hóa: Tiền sử và thực trạng tăng huyết áp, tai biến mạch máu não, cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA), tiếng thổi động mạch cảnh, đái tháo đường, chỉ số khối cơ thể (BMI/thừa cân béo phì), rối loạn lipid máu (cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C, triglycerid).
3. Yếu tố tâm lý - xã hội: Tham gia hoạt động xã hội, hoạt động giải trí, hoạt động thể lực.
4. Yếu tố nếp sống và sinh hoạt: Chế độ dinh dưỡng, thói quen hút thuốc lá, uống rượu, rối loạn giấc ngủ.

4. Luận án đề xuất những giải pháp dự phòng sa sút trí tuệ nào tại cộng đồng?

Luận án đề xuất mô hình dự phòng kết hợp: can thiệp dinh dưỡng (giảm muối, giảm chất béo, tăng rau quả và vitamin); tăng cường hoạt động thể lực (dưỡng sinh, đi bộ) và hoạt động trí óc (đọc sách, cờ tướng); kiểm soát chặt chẽ các bệnh mạn tính (tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid); tổ chức các câu lạc bộ sức khỏe người cao tuổi và lồng ghép hoạt động quản lý, tư vấn phát hiện sớm vào trạm y tế xã, phường.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Lê Văn Tuấn là công trình nghiên cứu dịch tễ học chuyên sâu về sa sút trí tuệ ở người cao tuổi tại thành phố Hà Nội. Bằng việc kết hợp thiết kế nghiên cứu cắt ngang mô tả trên 1.680 người cao tuổi và nghiên cứu bệnh - chứng trên 225 đối tượng tại quận Đống Đa và huyện Sóc Sơn, luận án đã xác định thực trạng mắc bệnh và làm rõ mối liên quan của các yếu tố nguy cơ tim mạch, chuyển hóa, lối sống và tâm lý - xã hội. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng mô hình can thiệp dự phòng sa sút trí tuệ dựa vào cộng đồng trong bối cảnh già hóa dân số tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Khái niệm và một số đặc điểm của sa sút trí tuệ 1. Khái niệm về sa sút trí tuệ Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới [231]: "Sa sút trí tuệ là sự phối hợp rối loạn tiến triển về trí nhớ và quá trình ý niệm hóa, ở mức độ gây tổn hại tới hoạt động sống hàng ngày, xuất hiện tối thiểu từ sáu tháng qua với rối loạn ít nhất một trong những chức năng như ngôn ngữ, tính toán, phán đoán, rối loạn tư duy trừu tượng, điều phối động tác, nhận biết hoặc biến đổi nhân cách". Sa sút trí tuệ là một hội chứng lâm sàng bao gồm một tập hợp các triệu chứng phản ánh sự suy giảm toàn bộ về trí nhớ và trí tuệ nhưng không mất ý thức, gây trở ngại đến các hoạt động xã hội và nghề nghiệp của một cá thể đối tượng.

Sa sút trí tuệ không phải là một bệnh riêng biệt nhưng có thể do nhiều rối loạn khác nhau tác động lên não. Nói cách khác, đây là trạng thái suy giảm nhận thức nặng xảy ra ở những người tình trạng ý thức vẫn bình thường và không mắc những bệnh có thể gây ra suy giảm nhận thức (như mê sảng, trầm cảm) [16],[18], [34], [43], [51], [125]. Đây là một trong những rối loạn ảnh hưởng trầm trọng nhất đến người cao tuổi. Người mắc sa sút trí tuệ gặp nhiều trở ngại trong cuộc sống, sinh hoạt và các mối quan hệ của họ.

Họ cũng mất khả năng giải quyết vấn đề và kiểm soát xúc cảm, có thể có những thay đổi tính cách và hành vi như lo âu, hoang tưởng, ảo giác, các rối loạn về ngôn ngữ và rối loạn vận động hữu ý. Tình trạng suy giảm nhận thức tiến triển nặng dần, không thể đảo ngược được với biểu lộ nổi bật và xuất hiện sớm nhất là sự suy giảm về trí nhớ [20], [80], [177], [216]. Tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ tăng nhanh theo tuổi, tăng gấp đôi sau mỗi khoảng 5 năm trong quần thể người trên 60 tuổi. Số liệu thống kê của y văn thế giới cho thấy tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ khoảng 1% quần thể người từ 60 đến 16 64 tuổi, nhưng chiếm 30 đến 50% trong quần thể người trên 85 tuổi.

Tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ trong các viện dưỡng lão từ 60 đến 80% [7], [43]. Cần phân biệt sa sút trí tuệ với quên lành tính của tuổi già là tình trạng giảm trí nhớ sinh lý của người cao tuổi, hệ quả của sự lão hóa trong đó các quá trình hoạt động thần kinh-tâm lý bị chậm đi [17], [51], [88]. Người có chứng quên lành tính của tuổi già tiếp thu các thông tin mới và nhớ lại các thông tin mới ghi được chậm hơn người bình thường, tuy nhiên nếu có thêm thời gian để thực hiện những hoạt động này họ vẫn đạt được các thành tích trí tuệ ở mức của người bình thường. Các hoạt động thường ngày cũng không bị ảnh hưởng [22].

Nguyên nhân của sa sút trí tuệ Sa sút trí tuệ có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau. Tùy theo nguyên nhân có thể phân loại sa sút trí tuệ do thoái hóa và không do thoái hóa. Căn cứ trên vị trí tổn thương và các biểu hiện lâm sàng [28] có thể phân loại sa sút trí tuệ thành sa sút trí tuệ vỏ não và dưới vỏ não. Sau đây là phân loại sa sút trí tuệ theo nguyên nhân [22], [28]: - Sa sút trí tuệ nguyên phát (kiểu vỏ não): Bệnh Alzheimer, bệnh Pick, các hội chứng sa sút trí tuệ thùy trán, phức hợp sa sút trí tuệ kết hợp với một dạng Alzheimer.

- Sa sút trí tuệ của bệnh mạch não: Nhồi máu não nhiều ổ, nhồi máu não ở vị trí chiến lược, trạng thái ổ khuyết, bệnh Binswanger, sa sút trí tuệ mạch máu hỗn hợp. - Sa sút trí tuệ kiểu dưới vỏ não: Sa sút trí tuệ kết hợp với bệnh Parkinson, bệnh liệt trên nhân tiến triển, teo nhiều hệ thống, bệnh Huntington, - Sa sút trí tuệ kiểu dưới vỏ – dưới vỏ: Bệnh thể Lewy lan tỏa, thoái hoá vỏ não - hạch đáy. * Sa sút trí tuệ do nhiễm độc: rượu, kim loại nặng hoặc các độc chất khác. * Sa sút trí tuệ do nhiễm vi khuẩn, vi-rút: vi-rút gây ra hội chứng suy 17 giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV), các hội chứng sau viêm não; xoắn khuẩn: giang mai thần kinh; bệnh Lyme; bệnh Prion: bệnh Creutzfeldt - Jakob.

* Sa sút trí tuệ do bất thường cấu trúc não bộ: Tràn dịch não áp lực bình thường, máu tụ dưới màng cứng mạn tính, u não. * Sa sút trí tuệ do nguyên nhân khác: Sa sút trí tuệ giả dạng của trầm cảm, suy giáp, thiếu vitamin B12, các bệnh chuyển hóa. Các giai đoạn của sa sút trí tuệ Triệu chứng nổi bật nhất và xuất hiện sớm nhất là sự suy giảm trí nhớ. Bệnh tiến triển nặng dần trong vòng từ hai đến mười năm, bệnh nhân sẽ mất dần các khả năng về nhận thức và trí tuệ, sau cùng mất khả năng sống độc lập, phụ thuộc vào người khác và tử vong do các bệnh nhiễm khuẩn [177], [227].

Việc phân chia các giai đoạn của sa sút trí tuệ có vai trò rất quan trọng trong công tác nghiên cứu, đánh giá và ứng dụng các biện pháp điều trị trong công tác quản lý, chăm sóc bệnh nhân tại bệnh viện và cộng đồng [22], [35], [66], [206]. Cách phân chia giai đoạn thích hợp nhất hiện nay là dựa vào những tiêu chí như mức biểu hiện của rối loạn chức năng các nhận thức, mức ảnh hưởng tới các hoạt động sống hàng ngày và điểm thực hiện trắc nghiệm kiểm tra trạng thái tâm trí thu nhỏ của Folstein (MMSE) [103]. * Sa sút trí tuệ giai đoạn sớm (20 - 24 điểm MMSE) Triệu chứng nổi bật nhất là giảm trí nhớ gần hay trí nhớ ngắn hạn. Bệnh nhân thường biểu lộ thiếu sót này dưới hình thức nhắc lại một câu hỏi đã hỏi nhiều lần, thậm chí hai câu hỏi cùng một nội dung được nhắc lại chỉ cách nhau vài phút, hoặc hay đi tìm đồ dùng cá nhân vì không nhớ đã để ở đâu.

Vì thế bệnh nhân thường hay có thêm hoang tưởng bị mất cắp. Tình trạng quên các từ ngữ dùng thường ngày khiến bệnh nhân phải diễn đạt theo kiểu nói vòng vo, chẳng hạn như không nhớ từ "khăn quàng", nên phải nói là một vật quấn quanh cổ áo. Các sinh hoạt thường ngày như lái xe, quản lý nhà cửa, quản lý tiền bạc cũng ngày càng trở nên khó khăn [18]. 18 Thay đổi nhân cách, các rối loạn cảm xúc, sự suy giảm khả năng nhận xét và đánh giá cũng xuất hiện trong giai đoạn sớm của sa sút trí tuệ.

Các rối loạn cảm xúc có thể dao động giữa hai thái cực là trạng thái trầm cảm và trạng thái hưng phấn. Bệnh nhân thường có những thay đổi tính tình như trở nên khó tính hơn trước, dễ nóng giận và dễ kích động. Trong giai đoạn sớm này, bệnh nhân thường có khả năng bù đắp những thiếu sót về trí nhớ nếu như họ được sinh hoạt trong khung cảnh gia đình đã quen thuộc; tuy nhiên các thiếu sót về nhận thức và hành vi sẽ bộc lộ dễ dàng nếu họ bị rơi vào những tình huống mới gặp. * Sa sút trí tuệ giai đoạn trung gian (10-19 điểm MMSE) Là giai đoạn tiếp theo trong đó bệnh nhân bắt đầu biểu lộ những biến đổi trong sinh hoạt hàng ngày như tắm rửa, mặc quần áo, vệ sinh cá nhân, cụ thể là thực hiện khó khăn hay không thực hiện được các hoạt động này như lúc bình thường.

Bệnh nhân mất hoàn toàn khả năng tiếp thu những thông tin mới, không lưu giữ được các thông tin chủ yếu về môi trường xung quanh do đó bị rối loạn định hướng nặng về không gian và thời gian. Bệnh nhân có thể không nhận biết vị trí ngay cả khi ở trong nhà mình. Bệnh nhân dễ té ngã và gặp các tai nạn trong giai đoạn này. Các rối loạn hành vi tiếp tục xuất hiện và trở nên nặng hơn.

Bệnh nhân có nhiều hoang tưởng hơn, đặc biệt hoang tưởng bị ám hại do đó càng nghi kỵ người xung quanh. Các rối loạn hành vi khác cũng được gặp như hung dữ tấn công người khác, tình dục bất thường, kích động không điển hình. * Sa sút trí tuệ giai đoạn nặng (dưới 10 điểm MMSE) Đây là giai đoạn cuối của diễn biến bệnh trong đó bệnh nhân mất hẳn và toàn bộ các khả năng sinh hoạt thường ngày, hoàn toàn lệ thuộc vào người khác trong các hoạt động thường ngày như ăn uống, đại tiểu tiện, tắm rửa và di chuyển. Bệnh nhân mất mọi thể loại trí nhớ gần và xa, không còn nhận biết được người thân trong gia đình nữa.

Do mất khả năng đi lại nên bệnh nhân 19 nằm liệt giường. Tăng nguy cơ thiếu dinh dưỡng và tăng nguy cơ viêm phổi do nuốt nhầm do bị mất các cử động mang tính phản xạ như nhai và nuốt. Sự lệ thuộc hoàn toàn vào người khác có khi đưa bệnh nhân đến tình huống phải vào nhà dưỡng lão. Các biến chứng của giai đoạn cuối là kiệt nước, thiếu dinh dưỡng, viêm phổi do nuốt nhầm và loét do tỳ đè, trong chừng mực nào đó có thể phòng ngừa được nhờ chế độ chăm sóc thật tốt.

Nguyên nhân tử vong hay gặp gồm có nhiễm khuẩn đường hô hấp, tiết niệu và ngoài da. Tiêu chuẩn chẩn đoán sa sút trí tuệ * Tiêu chuẩn chẩn đoán sa sút trí tuệ theo Bảng Phân loại Quốc tế các Bệnh tật (ICD-10) [18], [22], [43]. (2) Có ít nhất một trong các bất thường sau: Suy giảm tư duy trừu tượng; suy giảm phán đoán, nhận xét; các rối loạn khác của chức năng thần kinh cao cấp; biến đổi nhân cách. (3) Suy giảm quan hệ xã hội và nghề nghiệp do các rối loạn về trí nhớ và trí tuệ ở trên gây ra.

(4) Không xuất hiện trong bối cảnh đang bị mê sảng. (5) Có sự hiện diện của các yếu tố sau đây: - Có bằng chứng về bất thường thực thể đã gây ra những suy giảm về trí tuệ và suy giảm về chức năng trí tuệ. Các suy giảm về trí nhớ và chức năng trí tuệ không là hệ quả của một bệnh tâm thần khác. * Tiêu chuẩn chẩn đoán sa sút trí tuệ theo Sách Thống kê Chẩn đoán các Rối loạn tâm thần (DSM-IV) [22], [43].

- Mất vận động hữu ý (không thực hiện được các động tác có được do 20 huấn luyện, mặc dù không bị liệt). - Mất nhận thức (mất khả năng nhận biết đồ vật, mặc dù chức năng giác quan vẫn bình thường).