Nghiên cứu bệnh sán dây trên chó tại Đồng bằng sông Cửu Long và các biện pháp phòng trị hiệu quả

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu bênh sán dây trên chó tại một số tỉnh ở đồng bằng sông cửu long và biện pháp phòng trị, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Nguyễn Phi Bằng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hữu Hưng
• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Bệnh lý học và chữa bệnh vật nuôi
• Đề tài: Nghiên Cứu Bệnh Sán Dây Trên Chó Và Biện Pháp Phòng Trị Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM TẠ
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học
• 1.4. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.5. Những đóng góp mới của luận án
• 1.6. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.6.1. Sán dây và bệnh sán dây
• 1.6.1.1. Phân loại sinh học sán dây
• 1.6.1.2. Đặc điểm hình thái sán dây
• 1.6.1.3. Đặc điểm sinh học sán dây
• 1.6.1.4. Bệnh sán dây trên chó
• 1.6.2. Sán dây trên chó
• 1.6.2.1. Phân loại sinh học các loài sán dây ký sinh trên chó
• 1.6.2.2. Đặc điểm hình thái một số loài sán dây ký sinh trên chó
• 1.6.2.3. Đặc điểm ký chủ trung gian của sán dây Dipylidium caninum
• 1.6.2.3.1. Đặc điểm phân loại và hình thái Ctenocephalides
• 1.6.2.3.2. Vòng đời của Ctenocephalides
• 1.6.3. Các phương pháp chẩn đoán sán dây trên chó
• 1.6.3.1. Chẩn đoán sán dây khi còn sống
• 1.6.3.2. Phương pháp chẩn đoán trên con vật chết
• 1.6.4. Các phương pháp xác định loài sán dây
• 1.6.4.1. Phương pháp xác định loài sán dây bằng đặc điểm hình thái học
• 1.6.4.2. Phương pháp xác định loài sán dây bằng sinh học phân tử
• 1.6.5. Thuốc tẩy trừ sán dây và ký chủ trung gian phổ biến trên chó
• 1.6.6. Tình hình nghiên cứu về bệnh sán dây ký sinh trên chó trên thế giới và trong nước
• 1.6.6.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.6.6.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.6.7. Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên, xã hội Đồng Bằng Sông Cửu Long
• 1.6.7.1. Khái quát đặc điểm tự nhiên
• 1.6.7.2. Tình hình nuôi chó tại các tỉnh ĐBSCL
• 2. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.1.1. Xác định đặc điểm dịch tễ của sán dây trên chó tại các tỉnh ĐBSCL
• 2.1.2. Xác định loài sán dây D. caninum bằng đặc điểm hình thái học và sinh học phân tử trên chó tại các tỉnh ĐBSCL
• 2.1.3. Nghiên cứu xác định vòng đời của loài sán dây D.
• 2.1.4. Nghiên cứu bệnh lý học trên chó nhiễm sán dây D.
• 2.1.5. Nghiên cứu biện pháp phòng trừ bệnh sán dây trên chó
• 2.2. Thời gian, địa điểm, đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Dụng cụ và hóa chất
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Xác định đặc điểm dịch tễ của sán dây trên chó tại các tỉnh ĐBSCL
• 2.4.2. Xác định loài một số đặc điểm hình thái học và sinh học phân tử sán dây Dipylidium caninum trên chó tại các tỉnh ĐBSCL
• 2.4.3. Nghiên cứu vòng đời sán dây Dipylidium caninum
• 2.4.4. Nghiên cứu bệnh lý trên chó nhiễm sán dây D.
• 2.4.5. Nghiên cứu biện pháp phòng trừ bệnh sán dây D. caninum trên chó
• 2.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả tình hình nhiễm sán dây trên chó tại các tỉnh ĐBSCL và các yếu tố nguy cơ
• 3.1.1. Kết quả kiểm tra phân
• 3.1.2. Kết quả mổ khám
• 3.2. Kết quả định danh phân loại loài sán dây Dipylidium caninum chủ yếu gây tác hại trên chó tại ĐBSCL
• 3.2.1. Phân loại định danh bằng hình thái học
• 3.2.2. Phân loại định danh bằng kỹ thuật sinh học phân tử
• 3.3. Kết quả nghiên cứu vòng đời của sán dây Dipylidium caninum và chu trình phát triển của ký chủ trung gian (Ctenocephalides canis)
• 3.3.1. Nghiên cứu chu trình phát triển của Ctenocephalides canis
• 3.3.2. Khảo sát tỷ lệ nhiễm và thời gian biến đổi hình thái của ấu trùng sán dây trong ký chủ trung gian
• 3.3.3. Thời gian hoàn thành vòng đời và tỷ lệ phát triển của cysticercoid thành sán dây trưởng thành
• 3.4. Kết quả nghiên cứu đặc điểm bệnh lý trên chó bệnh sán dây Dipylidium caninum
• 3.4.1. Triệu chứng lâm sàng trên chó nhiễm sán dây Dipylidium caninum
• 3.4.2. Kết quả nghiên cứu bệnh tích đại thể, vi thể và biến đổi sinh lý máu trên chó nhiễm sán dây
• 3.5. Kết quả thử nghiệm hiệu quả của một số thuốc tẩy trừ sán dây trên chó
• 3.5.1. Hiệu quả của các loại thuốc tẩy trừ sán dây trên chó
• 3.5.2. Hiệu quả thuốc ivermectine trong tẩy trừ và khống chế bọ chét trên chó
• 4. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHIẾU ĐIỀU TRA TRÊN CHÓ
• PHỤ LỤC B: XỬ LÝ THỐNG KÊ
• PHỤ LỤC C: GIẢI TRÌNH TỰ DNA
• PHỤ LỤC D: HÌNH ẢNH SÁN DÂY VÀ KÝ CHỦ TRUNG GIAN ĐIỂN HÌNH THU NHẬN ĐƯỢC TRONG QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC E: CÁC GIỐNG CHÓ PHỔ BIẾN

Tóm tắt

I. Tình hình bệnh sán dây trên chó tại Đồng bằng sông Cửu Long

Bệnh sán dây trên chó là một vấn đề nghiêm trọng tại Đồng bằng sông Cửu Long. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó tại khu vực này đạt 22,51% qua phương pháp kiểm tra phân và 25,86% qua phương pháp mổ khám. Các loài sán dây được phát hiện bao gồm Dipylidium caninum, Taenia pisiformis, Taenia hydatigena, Spirometra mansoni và Diphyllobothrium latum. Đặc biệt, loài Dipylidium caninum có tỷ lệ nhiễm cao nhất. Tỷ lệ nhiễm sán dây tăng dần theo lứa tuổi, với chó trên 24 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm cao nhất (31,28%). Các yếu tố như phương thức nuôi, vệ sinh thú y và chế độ ăn uống cũng ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp phòng trị hiệu quả.

1.1. Đặc điểm dịch tễ học của bệnh sán dây

Nghiên cứu dịch tễ học cho thấy bệnh sán dây có sự phân bố không đồng đều giữa các tỉnh trong khu vực. Tại các tỉnh như Cần Thơ, An Giang, Đồng Tháp, Kiên Giang, Sóc Trăng và Bến Tre, tỷ lệ nhiễm có sự khác biệt rõ rệt. Chó nội và lai có tỷ lệ nhiễm cao hơn so với chó ngoại. Các yếu tố như mùa vụ và phương thức nuôi cũng có ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ nhiễm. Việc hiểu rõ về dịch tễ học của bệnh sán dây sẽ giúp các nhà nghiên cứu và bác sĩ thú y có những biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả hơn.

II. Triệu chứng và bệnh lý của chó nhiễm sán dây

Chó nhiễm sán dây thường biểu hiện triệu chứng lâm sàng như ngứa cắn hậu môn và tiêu chảy. Bệnh tích vi thể cho thấy tổn thương trên niêm mạc ruột, với sự hiện diện của nhiều bạch cầu và viêm cơ ruột. Các triệu chứng này không chỉ gây khó chịu cho chó mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe tổng thể của chúng. Việc phát hiện sớm các triệu chứng này là rất quan trọng để có thể áp dụng các biện pháp điều trị kịp thời. Nghiên cứu cho thấy rằng chó nhiễm sán dây thường có lượng bạch cầu tăng cao, trong khi hematocrit và hồng cầu giảm, cho thấy sự ảnh hưởng nghiêm trọng của bệnh đến sức khỏe của chó.

2.1. Bệnh lý học trên chó nhiễm sán dây

Bệnh lý học của chó nhiễm sán dây thể hiện qua các triệu chứng lâm sàng và bệnh tích vi thể. Các triệu chứng phổ biến bao gồm ngứa cắn hậu môn và xuất huyết cục bộ tại vị trí bám của đầu sán. Bệnh tích vi thể cho thấy tổn thương trên niêm mạc ruột, với dấu hiệu viêm và sự hiện diện của bạch cầu. Những tổn thương này có thể dẫn đến các vấn đề tiêu hóa nghiêm trọng, ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ dinh dưỡng của chó. Việc nghiên cứu bệnh lý học không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tác động của bệnh sán dây mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả.

III. Biện pháp phòng trị bệnh sán dây trên chó

Các biện pháp phòng trị bệnh sán dây trên chó bao gồm việc sử dụng thuốc tẩy sán như praziquantel và niclosamide. Nghiên cứu cho thấy hai loại thuốc này có hiệu quả điều trị rất cao, với tỷ lệ sạch sán đạt 100% ở liều 10 mg/kg thể trọng đối với praziquantel và 150 mg/kg thể trọng đối với niclosamide. Ngoài ra, việc kiểm soát bọ chét cũng rất quan trọng, vì chúng là ký chủ trung gian của sán dây. Thuốc ivermectine đã chứng minh hiệu quả 100% trong việc loại bỏ bọ chét. Việc áp dụng đồng bộ các biện pháp này sẽ giúp giảm thiểu tỷ lệ nhiễm sán dây và bảo vệ sức khỏe cho chó.

3.1. Phương pháp điều trị hiệu quả

Phương pháp điều trị bệnh sán dây trên chó cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả. Sử dụng praziquantel và niclosamide là những lựa chọn hàng đầu, với tỷ lệ sạch sán cao. Việc điều trị cần được thực hiện theo đúng liều lượng và thời gian quy định để đảm bảo hiệu quả. Bên cạnh đó, việc kiểm soát bọ chét cũng cần được chú trọng, vì chúng là nguồn lây nhiễm chính. Sự kết hợp giữa điều trị và phòng ngừa sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ tái nhiễm và bảo vệ sức khỏe cho chó.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu dịch tễ học và bệnh học ký sinh trùng đường tiêu hóa ở động vật ăn thịt đóng vai trò then chốt trong bảo vệ sức khỏe động vật và kiểm soát bệnh truyền lây nguy hiểm giữa người và vật nuôi (zoonoses). Luận án tiến sĩ chuyên ngành Bệnh lý học và Chữa bệnh vật nuôi (Mã ngành: 62 64 01 02) của nghiên cứu sinh Nguyễn Phi Bằng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Hữu Hưng tại Trường Đại học Cần Thơ (2020), mang tựa đề: "Nghiên cứu dịch tễ học của bệnh sán dây trên chó tại một số tỉnh ở Đồng bằng sông Cửu Long và biện pháp phòng trị". Công trình đại diện cho nghiên cứu thực nghiệm quy mô lớn và toàn diện đầu tiên tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), thiết lập bức tranh dịch tễ học phân tử, bệnh học lâm sàng - vi thể và giải pháp trị liệu tích hợp cho bệnh sán dây trên quần thể chó nuôi.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi trước nghiên cứu này là sự thiếu hụt các dữ liệu dịch tễ học diện rộng, chuẩn hóa đa phương pháp và giám định sinh học phân tử đối với các loài sán dây ký sinh trên chó tại vùng hạ lưu sông Mê Kông. Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (Lê Hữu Khương, 2005; Phạm Sỹ Lăng và Nguyễn Hữu Hưng, 2015) chủ yếu tập trung vào phân loại hình thái cục bộ hoặc kiểm tra phân truyền thống, chưa làm rõ tương quan phả hệ di truyền, động học chu trình sinh học giữa ký chủ trung gian bọ chét (Ctenocephalides canis) và ký chủ chính, cũng như cơ chế bệnh sinh giải phẫu bệnh học chi tiết.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chính:

1. Câu hỏi 1: Cơ cấu thành phần loài, tỷ lệ nhiễm và cường độ nhiễm sán dây trên quần thể chó tại ĐBSCL phân bố như thế nào theo không gian sinh thái và các yếu tố nguy cơ dịch tễ? (Giả thuyết H1: Chó nuôi tại ĐBSCL có tỷ lệ nhiễm sán dây cao, chịu tác động chi phối đồng thời bởi đặc điểm nhân khẩu học vật nuôi, vùng sinh thái và tập quán chăn thả tự do).
2. Câu hỏi 2: Căn bệnh chính Dipylidium caninum tại địa phương có đặc tính sinh học phân tử và vị trí phân loại học ra sao so với các chủng quốc tế trên GenBank? (Giả thuyết H2: Vùng gen ITS1 và 28S rDNA của D. caninum bản địa có độ tương đồng di truyền cao nhưng mang các biến dị nucleotide đặc thù của phân vùng nhiệt đới).
3. Câu hỏi 3: Chu trình biến thái phát triển của ký chủ trung gian bọ chét và sự hình thành ấu trùng sán dây diễn ra theo quy luật thời gian - môi trường nào? (Giả thuyết H3: Nhiệt độ 25-28°C và ẩm độ 75-80% tối ưu hóa thời gian hoàn thành vòng đời của bọ chét và tốc độ chuyển hóa từ oncosphere sang cysticercoid).
4. Câu hỏi 4: Phác đồ hóa trị liệu nào đem lại hiệu lực diệt ký sinh trùng tuyệt đối cho cả sán dây đường ruột và ký chủ trung gian ngoại ký sinh? (Giả thuyết H4: Praziquantel, Niclosamide phối hợp Ivermectin tạo ra hiệu lực sạch sán và sạch bọ chét 100% qua tác động dược lý cộng hưởng).

Nghiên cứu ứng dụng khung lý thuyết Động học Truyền lây Ký sinh trùng (Parasite Transmission Dynamics Theory) của Anderson & May (1991), Mô hình Tam giác Dịch tễ học (Epidemiological Triad Model) và Cách tiếp cận Một sức khỏe (One Health Paradigm). Nghiên cứu khảo sát trên địa bàn 6 tỉnh đại diện cho các tiểu vùng sinh thái của ĐBSCL gồm: Cần Thơ, An Giang, Đồng Tháp, Kiên Giang, Sóc Trăng và Bến Tre trong giai đoạn 2014–2018. Luận án đã định danh chính xác 5 loài sán dây thuộc 2 bộ Cyclophyllidea và Pseudophyllidea, xác định tỷ lệ nhiễm qua xét nghiệm phân đạt 22,51% và qua mổ khám đạt 25,86%, giải mã trình tự chuỗi gen ITS1 và 28S rDNA tương đồng 99,3% - 100% với dữ liệu ngân hàng gen thế giới (NCBI), đồng thời xác lập quy trình điều trị sạch căn bệnh đạt hiệu quả 100%.

                             [ KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG QUAN ]
                             
     +-----------------------------------------------------------------------+
     |                       TIẾP CẬN ONE HEALTH                             |
     |         (Giao thoa Y tế Công cộng - Thú y - Sinh thái học)            |
     +-----------------------------------+-----------------------------------+
                                         |
     +-----------------------------------v-----------------------------------+
     |                     TAM GIÁC DỊCH TỄ HỌC BẢN ĐỊA                      |
     |                                                                       |
     |     Ký chủ chính (Canine Host) <=======> Môi trường (ĐBSCL: 6 tỉnh)   |
     |     (Nội/Lai vs Ngoại; Tuổi; Nuôi thả)     (Vùng sinh thái, Mùa mưa)  |
     |                   \                           /                       |
     |                    \                         /                        |
     |                     v                       v                         |
     |                          Ký sinh trùng & Vector                       |
     |                     - 5 loài Cestoda (chủ đạo D. caninum)             |
     |                     - Vector trung gian Ctenocephalides canis         |
     +-----------------------------------+-----------------------------------+
                                         |
     +-----------------------------------v-----------------------------------+
     |                     GIẢI PHÁP ĐỘT PHÁ ĐA TẦNG                         |
     |                                                                       |
     |  [Giám định Di truyền]       [Bệnh học Mô - Máu]     [Trị liệu Kép]   |
     |  Giải trình tự ITS1 & 28S   Bong nhung mao ruột,    Praziquantel/    |
     |  Tương đồng 99.3 - 100%      Tăng WBC, Giảm RBC      Niclosamide +    |
     |  NCBI GenBank Accession      Viêm sợi huyết          Ivermectin 100%  |
     +-----------------------------------------------------------------------+

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về bệnh sán dây trên động vật ăn thịt ghi nhận nhiều luồng nghiên cứu đa dạng. Nhánh nghiên cứu thứ nhất tập trung vào tần suất phân bố dịch tễ và thành phần loài ký sinh. Trên thế giới, các tác giả như Agnieszka Tylkowska et al. (2010) tại Ba Lan, Alimohammad Bahrami et al. (2011) tại Iran, Tadiwos Abere et al. (2013) tại Ethiopia, và Muhammad Tayyab Farooqi et al. (2015) tại Pakistan đã công bố tỷ lệ nhiễm sán dây trên chó biến động từ 15,2% đến 64,8%, tùy thuộc điều kiện khí hậu và phương thức kiểm soát thú y. Tại Việt Nam, các công trình của Phan Thế Việt et al. (1977), Phạm Sỹ Lăng và Đào Hữu Thanh (1990), Nguyễn Thị Kỳ (1994), Nguyễn Thị Lê et al. (1996), Lê Hữu Khương (2005), và Nguyễn Thị Kim Lan et al. (2011, 2015) đã ghi nhận 8 loài sán dây ký sinh trên chó, trong đó Dipylidium caninum, Taenia hydatigena, Taenia pisiformis, Spirometra mansoni và Diphyllobothrium latum là các loài phổ biến.

Tuy nhiên, tồn tại sự tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai trường phái chẩn đoán dịch tễ:

1. Trường phái chẩn đoán kinh điển (Coprological Diagnostics): Dựa trên phương pháp phù nổi hoặc gạn rửa sa lắng (Benedek, 1943). Nhóm nghiên cứu ủng hộ trường phái này cho rằng xét nghiệm phân là phương pháp phi xâm lấn, khả thi trên quy mô đàn lớn nhưng thường bị chỉ trích vì tỷ lệ âm tính giả cao do đốt sán thải ra không đều và hiện tượng tự tiêu đốt sán (Thompson et al., 2008).
2. Trường phái mổ khám định loại toàn diện (Helminthological Necropsy): Tiêu biểu bởi quy trình mổ khám từng phần của Skrjabin & Petrov (1963). Phương pháp này đem lại độ chính xác tuyệt đối về cường độ cảm nhiễm và định lượng tổn thương thực thể nhưng giới hạn nghiêm trọng về kích thước mẫu và đạo đức nghiên cứu động vật.

Về mặt định danh loài, cuộc tranh luận giữa ứng dụng khóa phân loại hình thái truyền thống (Soulsby, 1982; Heinz, 2016) và công nghệ sinh học phân tử (amplicon sequencing qua các chỉ thị ITS, 28S rDNA, COX1, Nad1) đã chỉ ra rằng các đặc điểm vi thể như số lượng hàng móc nhô, kích thước nang trứng hoặc vị trí lỗ sinh dục dễ bị biến dạng do kỹ thuật cố định mẫu, đòi hỏi sự xác thực bắt buộc bằng giải trình tự nucleotide (TroCCAP, 2017).

Luận án của Nguyễn Phi Bằng định vị chính xác vào giao điểm này bằng việc kết hợp đồng thời phương pháp gạn rửa sa lắng Benedek trên 1.155 mẫu phân và mổ khám 116 cá thể chó để đối chiếu trực tiếp độ nhạy chẩn đoán, kết hợp phân tích kiểu gen PCR-sequencing. So với nghiên cứu của Beunet et al. (2013) tại Pháp và Jahangir Abdi et al. (2014) tại Trung Đông vốn chỉ thực hiện khảo sát đơn lẻ, công trình tại ĐBSCL đã giải quyết toàn diện từ cấu trúc quần thể dịch tễ học, đặc tính biến thái ấu trùng ký chủ trung gian đến bệnh học tế bào và phác đồ hóa trị liệu chuẩn hóa.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm ba lý thuyết tảng nền trong khoa học ký sinh trùng học thú y và bệnh lý học so sánh:

1. Lý thuyết Đồng tiến hóa Ký chủ - Ký sinh trùng (Host-Parasite Coevolution Theory - Poulin, 2007): Chứng minh sự thích nghi sinh học vượt trội của Dipylidium caninum trong việc khai thác đồng thời động vật chân đốt (Ctenocephalides canis) và động vật có vú (Canis lupus familiaris), tạo nên tỷ lệ nhiễm và cường độ cảm nhiễm áp đảo (chiếm ưu thế tuyệt đối với cường độ 11,99 ± 5,47 sán/chó).
2. Lý thuyết Động học Vector Truyền bệnh (Vector-Borne Pathogen Dynamics - Ewald, 1994): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mối tương thích thời gian sinh học hoàn hảo: thời gian biến đổi hình thái từ phôi 6 móc (oncosphere) sang ấu trùng nang (cysticercoid) trong cơ thể bọ chét kéo dài trung bình 20,9 ngày, trùng khớp hoàn toàn với vòng đời hoàn thành biến thái của bọ chét C. canis (20,9 ngày ở điều kiện nhiệt độ 25–28°C, ẩm độ 75–80%).
3. Mô hình Bệnh sinh Tổn thương Cơ học - Miễn dịch học (Mechanico-Immunological Pathogenesis Model): Mở rộng lý thuyết bệnh sinh đường tiêu hóa bằng việc tích hợp tổn thương cơ học tại điểm bám móc của giác hút với phản ứng tăng sinh tế bào viêm hệ thống và suy thoái huyết học (thiếu máu đẳng sắc/nhược sắc thứ cấp).

                      [ MÔ HÌNH LÝ THUYẾT ĐỒNG BỘ THỜI GIAN ]
                      
       Trứng sán D. caninum (Oncosphere)     Bọ chét Ctenocephalides canis
                     |                                      |
                     | Nuốt trứng                           | Đẻ trứng / Ấu trùng
                     v                                      v
         Ấu trùng L1 -> L2 -> L3 -------------> Giai đoạn Nhộng / Kén
                     |                                      |
                     | Biến thái (20.9 ngày)                | Biến thái (20.9 ngày)
                     v                                      v
       Cysticercoid (Ấu trùng cảm nhiễm) ------> Bọ chét trưởng thành
                     \                                      /
                      \-------------------+----------------/
                                          |
                                          | Chó nuốt bọ chét nhiễm
                                          v
                                   Ruột non của Chó
                             (Phát triển 29.5 ngày)
                                          |
                                          v
                           Sán dây trưởng thành sinh sản

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng (Multi-level Analytical Framework) bao gồm:

• Tầng dịch tễ học không gian và tập tính: Đánh giá tác động tương hỗ giữa 8 nhóm biến số môi trường - nhân chủng (vùng sinh thái, mùa vụ, độ tuổi, giống chó, chế độ dinh dưỡng, phương thức chăn thả, kiểu lông, thể trạng dinh dưỡng) thông qua tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR).
• Tầng phân tử và phát sinh chủng loài: Phân tích cấu trúc phân tử vùng đệm phiên mã trong (Internal Transcribed Spacer 1 - ITS1) và vùng gen 28S rDNA nhằm định danh loài và giải mã phả hệ di truyền.
• Tầng thực nghiệm sinh học và mô bệnh học: Tái hiện chu trình cảm nhiễm nhân tạo từ ấu trùng sang sán trưởng thành, kết hợp mô học nhuộm Hematoxylin - Eosin (HE) đánh giá biến đổi vi thể biểu mô ruột non.
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được xác lập tối ưu cho vùng sinh thái nhiệt đới gió mùa ngập nước hạ lưu sông Mê Kông, nơi quần thể chó nuôi có tập quán thả rông và tỷ lệ tiếp xúc vector bọ chét cao.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo trường phái Thực chứng luận (Positivism) kết hợp Thực nghiệm lâm sàng chặt chẽ (Controlled Clinical Trial). Quy mô thiết kế kết hợp đa tầng:

• Thiết kế cắt ngang mô tả dịch tễ học (Cross-sectional epidemiological study) trên 1.155 cá thể chó đại diện cho các vùng sinh thái ngập lũ, phù sa ngọt và ven biển tại 6 tỉnh ĐBSCL.
• Thiết kế bệnh học can thiệp (Interventional pathological design) thông qua mổ khám toàn diện và từng phần 116 cá thể chó theo quy trình chuẩn của Skrjabin & Petrov (1963).
• Thiết kế thử nghiệm in vivo ngẫu nhiên có đối chứng (Randomized controlled in vivo trials) đánh giá hiệu lực của 2 loại thuốc trị sán dây (Praziquantel, Niclosamide) và 1 hoạt chất diệt vector (Ivermectin).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Quy trình thu thập và xử lý mẫu phân: Áp dụng kỹ thuật gạn rửa sa lắng Benedek (1943) với 1.155 mẫu phân tươi. Mẫu được ly tâm, gạn rửa nhiều lần bằng nước sạch để loại bỏ cặn thô, kiểm tra cặn lắng dưới kính hiển vi quang học ở độ phóng đại 100X và 400X để phát hiện đốt sán và bọc trứng (egg packet).
2. Quy trình mổ khám ký sinh trùng: Cơ quan tiêu hóa từ thực quản đến trực tràng được bộc lộ, mổ dọc ruột non trong khay men, rửa niêm mạc bằng nước muối sinh lý 0,9%, thu thập toàn bộ sán dây bằng kẹp mềm, bảo quản trong cồn 70% hoặc formol 5% phục vụ giải phẫu hình thái và bảo quản ở cồn 95% ở -20°C cho phân tích DNA.
3. Quy trình sinh học phân tử:
   • Tách chiết DNA tổng số bằng kít thương mại DNeasy Blood & Tissue Kit (Qiagen).
   • Phản ứng PCR nhân bản đoạn gen ITS1 (primer cặp: BD1/4S) và 28S rDNA (primer cặp: LSU-0001/LSU-1600) trên máy luân nhiệt (Thermal Cycler).
   • Chu kỳ nhiệt: Biến tính ban đầu 94°C (5 phút); 35 chu kỳ gồm biến tính 94°C (30 giây), bắt cặp mồi 55–58°C (30 giây), kéo dài 72°C (1 phút); kéo dài kết thúc 72°C (10 phút).
   • Điện di sản phẩm PCR trên gel agarose 1,5% nhuộm ethidium bromide, chụp ảnh gel qua hệ thống GelDoc.
   • Giải trình tự nucleotide tự động theo phương pháp Sanger trên máy ABI 3500 Genetic Analyzer. Trình tự thu được được hiệu chỉnh bằng phần mềm BioEdit và đối chiếu BLAST trên cơ sở dữ liệu NCBI GenBank.
4. Quy trình bệnh lý và huyết học:
   • Mẫu mô ruột non và hạch lympho màng treo ruột được cố định trong dung dịch formalin trung tính 10%, đúc khối parafin, cắt lát dày 4–5 μm và nhuộm HE tiêu chuẩn.
   • Mẫu máu toàn phần chống đông bằng EDTA được phân tích các chỉ tiêu: Số lượng hồng cầu (RBC), số lượng bạch cầu (WBC) và tỷ khối huyết cầu/huyết sắc tố (Hct/Hb) trên máy phân tích huyết học tự động.

                           [ QUY TRÌNH THỰC NGHIỆM PCR - GIẢI TRÌNH TỰ ]
                           
     +-----------------------+     +-----------------------+     +-----------------------+
     |  Mẫu sán D. caninum   |     |  Tách chiết DNA       |     |  Phản ứng PCR         |
     |  thu thập từ mổ khám  | --> |  DNeasy Tissue Kit    | --> |  Khuếch đại ITS1 &    |
     |  (bảo quản cồn 95%)   |     |  Đo nồng độ & độ tinh |     |  28S rDNA Primers     |
     +-----------------------+     +-----------------------+     +-----------+-----------+
                                                                             |
     +-----------------------+     +-----------------------+                 |
     |  Phân tích BLAST      |     |  Giải trình tự Sanger |                 v
     |  và Cây phát sinh     | <-- |  Máy ABI 3500         | <-- +-----------------------+
     |  chủng loài (NCBI)    |     |  Xử lý qua BioEdit    |     |  Điện di Gel Agarose  |
     +-----------------------+     +-----------------------+     |  Kiểm tra sản phẩm    |
                                                                 +-----------------------+

Data và phân tích

Dữ liệu dịch tễ học và các chỉ tiêu sinh học được số hóa và phân tích thống kê trên phần mềm Minitab 16 và SPSS 20.0. Các kiểm định thống kê bao gồm:

• Phân tích tần số và tỷ lệ phần trăm (Chi-square test, $\chi^2$) để so sánh tỷ lệ nhiễm giữa các nhóm nhân khẩu học và vùng sinh thái.
• Đánh giá yếu tố nguy cơ thông qua Tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR) với khoảng tin cậy 95% (95% CI).
• Phân tích phương sai (One-way ANOVA) và Student's t-test để so sánh giá trị trung bình cường độ cảm nhiễm và các chỉ số sinh lý máu giữa nhóm chó bệnh và nhóm đối chứng khỏe mạnh (mức ý nghĩa thống kê xác lập tại $p < 0,05$ và $p < 0,01$).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập phổ thành phần loài và cường độ cảm nhiễm đa dạng: Phát hiện 5 loài sán dây thuộc 2 bộ ký sinh trên chó tại ĐBSCL: Dipylidium caninum, Taenia pisiformis, Taenia hydatigena, Spirometra mansoni và Diphyllobothrium latum. Trong đó, Dipylidium caninum là loài chiếm ưu thế tuyệt đối về tỷ lệ nhiễm và cường độ cảm nhiễm với giá trị trung bình $11,99 \pm 5,47$ sán dây/chó. Cường độ nhiễm của các loài tiếp theo ghi nhận lần lượt là: Spirometra mansoni ($7,21 \pm 3,36$ sán/chó), Taenia hydatigena ($3,38 \pm 1,23$ sán/chó), Taenia pisiformis ($3,06 \pm 1,36$ sán/chó), và thấp nhất là Diphyllobothrium latum ($2,23 \pm 1,37$ sán/chó).

2. Quy luật phân bố dịch tễ học phụ thuộc lứa tuổi và nguồn gốc giống: Tỷ lệ nhiễm sán dây có mối tương quan tuyến tính thuận với lứa tuổi của chó ($p < 0,01$): nhóm chó 1–12 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm thấp nhất ($12,10%$), tăng lên $20,64%$ ở lứa tuổi 13–24 tháng, và đạt đỉnh cao nhất ở nhóm trên 24 tháng tuổi ($31,28%$). Đồng thời, giống chó nội và chó lai có tỷ lệ nhiễm sán dây ($25,40%$) cao hơn có ý nghĩa thống kê so với các giống chó ngoại thuần chủng ($16,06%$).

3. Đặc trưng dịch tễ học hành vi và điều kiện nuôi dưỡng: Nghiên cứu chỉ ra các yếu tố nguy cơ cốt lõi làm gia tăng tỷ lệ nhiễm: phương thức chăn thả tự do, không tẩy giun sán định kỳ, khẩu phần ăn chứa phụ phẩm sống/nội tạng tươi sống, tình trạng vệ sinh thú y kém, chó có kiểu lông dài và thể trạng gầy còm ($p < 0,05$).

4. Bằng chứng di truyền học phân tử có độ tương đồng cao: Trình tự nucleotide vùng gen ITS1 và 28S rDNA của các chủng Dipylidium caninum phân lập tại ĐBSCL có độ tương đồng từ $99,3%$ đến $100%$ khi so sánh giữa các tỉnh trong vùng, và tương đồng $99%$ so với các chủng chuẩn quốc tế đăng ký trên GenBank (NCBI), khẳng định tính bảo tồn di truyền cao của loài sán dây hạt dưa tại khu vực nhiệt đới châu Á.

5. Quy luật đồng bộ sinh học trong vòng đời vector - ký sinh trùng: Xác định chu trình phát triển của vector Ctenocephalides canis trải qua 6 giai đoạn (trứng, ấu trùng L1, L2, L3, kén nhộng, bọ chét trưởng thành) hoàn thành trong $20,9$ ngày. Thời gian ấu trùng sán D. caninum biến đổi từ oncosphere thành cysticercoid trong khoang cơ thể bọ chét tương đương $20,9$ ngày. Sau khi chó nuốt bọ chét mang mầm bệnh, cysticercoid cần trung bình $29,5$ ngày để phát triển thành sán dây trưởng thành có khả năng bài xuất đốt chửa qua phân.

6. Biến đổi bệnh học mô bào và huyết học đặc trưng: Chó bệnh thể hiện triệu chứng ngứa cắn hậu môn và cọ sát vùng hậu môn xuống nền đất. Bệnh tích đại thể điển hình là xuất huyết cục bộ và viêm cata niêm mạc ruột non tại vị trí đầu sán bám móc. Vi thể ghi nhận hiện tượng tróc biểu mô nhung mao ruột, thâm nhiễm ồ ạt bạch cầu ái toan và tương bào tại tầng niêm mạc và lớp cơ, lắng đọng tơ huyết (fibrin) và tăng sinh nang lympho màng treo ruột. Chỉ số sinh lý máu biến đổi rõ rệt: số lượng bạch cầu tăng cao đạt $13,83 \pm 1,63 \times 10^3/\text{mm}^3$ (so với đối chứng bình thường), trong khi số lượng hồng cầu giảm sâu còn $4,12 \pm 0,27 \times 10^6/\text{mm}^3$ và hematocrit giảm xuống $6,62 \pm 0,65\text{ g/dL}$, phản ánh hội chứng viêm ruột mạn tính và thiếu máu tiến triển.

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
|                        BẢNG TỔNG HỢP CÁC CHỈ SỐ BỆNH HỌC VÀ DỊCH TỄ                     |
+------------------------------+---------------------------+------------------------------+
| Chỉ tiêu nghiên cứu          | Nhóm Chó Bệnh Sán Dây     | Nhóm Chó Khỏe (Đối chứng)    |
+------------------------------+---------------------------+------------------------------+
| Tỷ lệ nhiễm chung (Phân)     | 22,51% (n = 1.155)        | 0,00%                        |
| Tỷ lệ nhiễm (Mổ khám)        | 25,86% (n = 116)          | 0,00%                        |
| Số lượng Bạch cầu (WBC)      | 13,83 ± 1,63 x 10^3/mm^3  | Bình thường (6,0 - 11,0)     |
| Số lượng Hồng cầu (RBC)      | 4,12 ± 0,27 x 10^6/mm^3   | Bình thường (5,5 - 8,5)      |
| Chỉ số Hematocrit (Hct/Hb)   | 6,62 ± 0,65 g/dL          | Bình thường (12,0 - 18,0)    |
| Cường độ nhiễm D. caninum    | 11,99 ± 5,47 sán/con      | 0 sán/con                    |
+------------------------------+---------------------------+------------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Bổ sung bộ dữ liệu hình thái - sinh học phân tử chuẩn hóa về phân họ Dilepididae và Diphyllobothriidae vào hệ thống phân loại học giun sán Việt Nam, cung cấp trình tự gen tham chiếu cho các nghiên cứu dịch tễ học phân tử khu vực Đông Nam Á.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình chẩn đoán phức hợp kết hợp xét nghiệm phân lắng cặn định kỳ với kỹ thuật PCR độ nhạy cao, ứng dụng hiệu quả trong giám sát dịch tễ thú y thực địa.
• Về mặt ứng dụng lâm sàng: Xác thực hiệu lực hóa trị liệu tuyệt đối ($100%$ sạch sán) của Praziquantel (liều $10\text{ mg/kg}$ thể trọng) và Niclosamide (liều $150\text{ mg/kg}$ thể trọng). Đồng thời, xác lập phác đồ diệt vector triệt để bằng Ivermectin ($1\text{ mg/3 kg}$ thể trọng) theo 2 đường dùng (nhỏ sống lưng hoặc tiêm bắp, lặp lại sau 7 ngày) đạt tỷ lệ $100%$ sạch bọ chét.
• Về mặt chính sách y tế công cộng: Cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho Cục Thú y và các Chi cục Chăn nuôi Thú y địa phương xây dựng Thông tư hướng dẫn kiểm soát bệnh zoonoses truyền lây từ thú cưng sang người, đặc biệt bảo vệ trẻ em trước nguy cơ nhiễm Dipylidium caninum và Spirometra mansoni.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả toàn diện, luận án ghi nhận một số giới hạn học thuật khách quan:

1. Giới hạn về phạm vi không gian: Nghiên cứu tiến hành tại 6/13 tỉnh, thành phố thuộc ĐBSCL; chưa bao phủ toàn diện các hệ sinh thái rừng ngập mặn bán đảo Cà Mau hoặc vùng biên giới Tây Nam.
2. Giới hạn chỉ thị phân tử: Luận án tập trung giải mã đoạn gen ITS1 và 28S rDNA; chưa mở rộng sang toàn bộ hệ gen ty thể (mitochondrial genome như COX1, ND1) để phân tích chi tiết cấu trúc địa lý học quần thể (phylogeography).
3. Đánh giá đáp ứng miễn dịch: Chưa định lượng chi tiết nồng độ các cytokine chuyên biệt (IL-4, IL-5, IgE) trong huyết thanh chó nhiễm bệnh để làm sáng tỏ cơ chế miễn dịch dịch thể đối kháng kháng nguyên sán dây.

Các định hướng nghiên cứu tiếp nối trong giai đoạn 5–10 năm tới bao gồm:

• Định hướng 1: Ứng dụng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới (Next-Generation Sequencing - NGS) để nghiên cứu biến dị quần thể và bản đồ dịch tễ học phân tử của Dipylidium caninum trên phạm vi toàn quốc.
• Định hướng 2: Phát triển bộ sinh phẩm chẩn đoán nhanh tại chỗ (Lateral Flow Strip Test hoặc Kỹ thuật khuếch đại đẳng nhiệt LAMP) phát hiện kháng nguyên sán dây trong mẫu phân chó.
• Định hướng 3: Nghiên cứu tình trạng kháng thuốc tẩy giun sán (Anthelmintic Resistance) của sán dây đối với nhóm Praziquantel và Benzimidazole tại các trại chó giống thương phẩm.
• Định hướng 4: Khảo sát dịch tễ học huyết thanh học xác định tỷ lệ nhiễm ấu trùng Dipylidium caninum và Spirometra mansoni trên quần thể người có nguy cơ cao (trẻ em, người nuôi chó, bác sĩ thú y) tại ĐBSCL.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình cung cấp cơ sở dữ liệu gốc với tiềm năng trích dẫn cao trong các giáo trình Bệnh truyền lây, Ký sinh trùng thú y, và Ký sinh trùng y học tại các trường đại học khối ngành Nông - Lâm - Y - Dược. Trình tự gen nộp trên NCBI trở thành nguồn dữ liệu đối sánh quốc tế quan trọng.
• Chuyển đổi thực tiễn ngành thú y: Cung cấp quy trình chuẩn hóa cho hệ thống các phòng khám, bệnh viện thú cảnh (Pet Clinics) tại ĐBSCL về phác đồ phối hợp trị liệu kép: diệt nội ký sinh trùng (Praziquantel/Niclosamide) kết hợp triệt phá vector ngoại ký sinh (Ivermectin).
• Tác động kinh tế - xã hội và sức khỏe cộng đồng: Giảm thiểu chi phí điều trị bệnh đường ruột ở thú cưng, ngăn chặn nguy cơ tổn thất kinh tế trong chăn nuôi gia súc do ấu trùng Taenia hydatigena (Cysticercus tenuicollis) gây loại thải phủ tạng tại lò mổ, đồng thời bảo vệ trực tiếp sức khỏe trẻ nhỏ trước các bệnh ký sinh trùng lây lan từ động vật cảnh.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật Thú y/Y sinh: Tiếp cận mô hình nghiên cứu dịch tễ tích hợp hình thái - phân tử - bệnh học - lâm sàng mẫu mực; kế thừa các mồi PCR và dữ liệu trình tự gen ITS1/28S.
• Bác sĩ Thú y lâm sàng và Chủ nuôi Thú cưng: Ứng dụng trực tiếp phác đồ điều trị sạch mầm bệnh 100%, hiểu rõ các yếu tố nguy cơ (thức ăn sống, nuôi thả rông) để thiết lập biện pháp dự phòng vệ sinh hiệu quả.
• Cơ quan Quản lý Thú y và Y tế Dự phòng (Chi cục Chăn nuôi Thú y, CDC các tỉnh): Sở hữu luận cứ khoa học thực chứng để ban hành các khuyến cáo y tế công cộng, xây dựng chương trình quản lý vật nuôi gắn liền với vệ sinh an toàn dịch tễ đô thị và nông thôn.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã chứng minh thực nghiệm tính đồng quy tiến hóa về mặt thời gian giữa ký chủ trung gian Ctenocephalides canis và sán dây Dipylidium caninum: thời gian biến thái từ oncosphere sang cysticercoid ($20,9$ ngày) tương thích chính xác với chu trình phát triển của vector ($20,9$ ngày ở 25–28°C), làm sáng tỏ cơ chế duy trì ổ dịch tự nhiên bền vững của học thuyết Vector-Borne Pathogen Dynamics.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với các công trình trước đây? Khác với các nghiên cứu của Lê Hữu Khương (2005) hay Nguyễn Thị Kim Lan et al. (2011) chỉ thuần túy khảo sát hình thái hoặc nghiên cứu của Beunet et al. (2013) chỉ giải trình tự đơn lẻ, luận án này thiết lập tam giác đối chuẩn phương pháp luận (Methodological Triangulation): Đối chiếu 1.155 mẫu phân (Benedek) với 116 ca mổ khám (Skrjabin & Petrov), xác thực phân loại bằng PCR-Sequencing 2 vùng gen (ITS1, 28S), và thực nghiệm in vivo xác định chu trình cảm nhiễm.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó tăng tiến tuyến tính theo lứa tuổi (chó >24 tháng tuổi nhiễm cao nhất $31,28%$, trong khi chó con 1–12 tháng chỉ $12,10%$). Kết quả này trái ngược với quy luật miễn dịch học thông thường ở giun tròn đường ruột (vật non nhiễm nặng hơn do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện). Lý do là sán dây không tạo miễn dịch bảo hộ bền vững, trong khi chó lớn tuổi tích lũy thời gian phơi nhiễm vector bọ chét và tần suất ăn thức ăn sống tích lũy qua nhiều năm cao hơn.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập thực nghiệm (Replication Protocol) hoàn chỉnh không? Toàn bộ quy trình tách chiết DNA, thông số chu kỳ nhiệt PCR, trình tự cặp mồi BD1/4S và LSU-0001/LSU-1600, kỹ thuật nhuộm mô học HE, và quy trình bố trí nghiệm thức đánh giá thuốc Praziquantel, Niclosamide, Ivermectin đều được quy chuẩn hóa chi tiết từng bước, cho phép tái lập chính xác tại bất kỳ phòng thí nghiệm sinh học phân tử và bệnh lý thú y nào.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Xây dựng mạng lưới giám sát dịch tễ học phân tử các bệnh ký sinh trùng lây truyền qua thú cưng trên toàn cõi Việt Nam, tập trung giải mã toàn bộ hệ gen ty thể (mitogenome), đánh giá cơ chế đề kháng thuốc ở cấp độ biểu hiện gen và phát triển kít chẩn đoán kháng nguyên hòa tan bằng công nghệ Nano-biosensor.

---

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của Nguyễn Phi Bằng đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra với 6 đóng góp mang tính cột mốc:

1. Xác lập hệ thống dữ liệu dịch tễ học quy mô lớn nhất tại ĐBSCL về bệnh sán dây trên chó (tỷ lệ nhiễm qua kiểm tra phân $22,51%$, mổ khám $25,86%$).
2. Định danh và phân loại chính xác 5 loài sán dây, xác định Dipylidium caninum là căn bệnh nguy hiểm chiếm ưu thế cao nhất ($11,99 \pm 5,47$ sán/chó).
3. Đăng ký và xác thực phả hệ di truyền phân tử các chủng D. caninum bản địa qua chuỗi gen ITS1 và 28S rDNA với độ tương đồng $99,3% - 100%$.
4. Khám phá quy luật biến thái và đồng thời hóa chu trình phát triển giữa ấu trùng sán dây ($20,9$ ngày biến đổi cysticercoid) và bọ chét Ctenocephalides canis ($20,9$ ngày phát triển).
5. Mô tả chi tiết bệnh tích giải phẫu bệnh vi thể và biến đổi huyết học, chỉ rõ cơ chế gây viêm ruột hoại tử bong nhung mao, tăng bạch cầu ($13,83 \times 10^3/\text{mm}^3$) và thiếu máu tiến triển.
6. Chuẩn hóa quy trình điều trị sạch căn bệnh $100%$ bằng Praziquantel ($10\text{ mg/kg}$), Niclosamide ($150\text{ mg/kg}$) và khống chế vector triệt để bằng Ivermectin ($1\text{ mg/3 kg}$).

Luận án khẳng định bước tiến vượt bậc của chuyên ngành Bệnh lý học và Chữa bệnh vật nuôi Việt Nam, mở ra 3 hướng nghiên cứu mũi nhọn về sinh học phân tử ký sinh trùng, dịch tễ học sức khỏe cộng đồng One Health, và công nghệ phát triển thuốc kháng ký sinh trùng thế hệ mới. Toàn bộ kết quả nghiên cứu là di sản khoa học thực chứng quý báu, đóng góp thiết thực cho nền thú y học nước nhà và bảo vệ sức khỏe cộng đồng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ NGUYỄN PHI BẰNG MSHV: P1014001 NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ HỌC CỦA BỆNH SÁN DÂY TRÊN CHÓ TẠI MỘT SỐ TỈNH Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỊ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: BỆNH LÝ HỌC VÀ CHỮA BỆNH VẬT NUÔI MÃ NGÀNH: 62 64 01 02 CẦN THƠ, 2020 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ NGUYỄN PHI BẰNG NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ HỌC CỦA BỆNH SÁN DÂY TRÊN CHÓ TẠI MỘT SỐ TỈNH Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỊ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: BỆNH LÝ HỌC VÀ CHỮA BỆNH VẬT NUÔI MÃ NGÀNH: 62 64 01 02 CÁN BỘ HƢỚNG DẪN PGS. NGUYỄN HỮU HƢNG CẦN THƠ, 2020 luan an LỜI CẢM TẠ Trong suốt quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận đƣợc rất nhiều sự giúp đỡ, động viên của gia đình, thầy cô, bạn bè và các bạn sinh viên, cùng một số cơ quan tổ chức và cũng đã hoàn thành luận án. Xin gửi lòng tri ân đến ba mẹ - đấng sinh thành - cùng anh chị em trong gia đình thân yêu luôn là nguồn động lực thúc đẩy tôi nỗ lực và phấn đấu. Cảm ơn vợ đã tạo điều kiện cho tôi có thời gian học tập thật tốt.

Tất cả những ngƣời thân yêu nhất đã dành cho tôi tất cả tình yêu, sự khuyến khích và ủng hộ tôi trong chặng đƣờng học tập và hoàn thành luận án tiến sĩ. Xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy PGS. Nguyễn Hữu Hƣng đã tận tình hƣớng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận án. Đặc biệt, thầy là ngƣời truyền cho tôi lòng nhiệt huyết và niềm đam mê khoa học, khơi dậy trong tôi sự tự tin, nỗ lực, cố gắng không ngừng và không chùn bƣớc trƣớc những khó khăn trong suốt thời gian thực hiện luận án tiến sĩ.

Tôi cũng không thể nào quên sự ủng hộ và hƣớng dẫn tận tình của cô Nguyễn Hồ Bảo Trân, Bộ môn Thú y, Khoa Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ, trong suốt thời gian thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn thầy và cô đã dành nhiều thời gian, công sức giúp tôi có định hƣớng đúng đắn trong học tập và nghiên cứu. Tôi luôn luôn ghi nhớ công ơn và tình cảm của PGS.TS Trần Đình Từ, PGS. TS Võ Lâm những ngƣời thầy luôn dõi theo và nâng đỡ tôi trong suốt thời thực hiện và hoàn thành luận án.

Xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến Ban Giám Hiệu Trƣờng Đại học Cần Thơ, Khoa Nông Nghiệp, Khoa Sau Đại học, Ban lãnh đạo Viện Nghiên cứu và Phát triển Công nghệ Sinh học luôn quan tâm giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành tiến trình học tập và nghiên cứu. Xin ghi nhớ công ơn của quý Thầy, Cô Khoa Nông nghiệp đã hết lòng truyền đạt những kinh nghiệm và kiến thức quý báu cho tôi trong suốt thời gian học. Xin cảm ơn và chia sẽ nghiên cứu này đến các bạn, các em sinh viên Bộ môn Thú Y, khoa Nông nghiệp; phòng thí nghiệm Sinh học phân tử của Viện Nghiên cứu và Phát triển Công nghệ Sinh học, Đại học Cần Thơ. Các anh, chị, bạn nghiên cứu sinh, học viên cao học và các em sinh viên Đại học đã đồng hành cùng tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu; đã chia sẻ những khó khăn, khuyến khích và động viên tôi trong suốt thời gian qua.

Các cán bộ Chi cục Chăn nuôi Thú y tỉnh, trạm Chăn nuôi Thú y huyện, ban lãnh đạo và cán bộ kỹ thuật trại, các hộ chăn nuôi ở tỉnh An Giang, Bến i luan an Tre, Đồng Tháp, Sóc Trăng, Kiên Giang và thành phố Cần Thơ đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong việc thu thập mẫu. Xin chân thành cảm ơn Ban Giám Hiệu trƣờng Đại học An Giang, Ban Chủ nhiệm Khoa Nông nghiệp – Tài nguyên Thiên nhiên, trƣờng Đại học An Giang đã tạo điều kiện để tôi đƣợc tham gia học tập nâng cao trình độ chuyên môn, các bạn đồng nghiệp đã không ngừng động viên và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập. Cuối cùng xin kính chúc tất cả mọi ngƣời thật nhiều sức khỏe, hạnh phúc và thành công! Nguyễn Phi Bằng ii luan an TÓM LƢỢC Đề tài đƣợc thực hiện nhằm nghiên cứu dịch tễ học của bệnh sán dây trên chó tại một số tỉnh ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) và các biện pháp phòng trị. Qua phƣơng pháp kiểm tra phân và mổ khám tìm sự hiện diện sán dây trên chó tại 6 tỉnh ĐBSCL (Cần Thơ, An Giang, Đồng Tháp, Kiên Giang, Sóc Trăng, Bến Tre) từ 2014 đến 2018 cho thấy, chó nhiễm sán dây với tỷ lệ nhiễm chung là 22,51% (đối với phƣơng pháp kiểm tra phân) và 25,86% (đối với phƣơng pháp mổ khám), với 5 loài sán dây đƣợc tìm thấy thuộc 2 bộ Cyclophyllidea và Pseudophyllidea là Dipylidium caninum, Taenia pisiformis, Taenia hydatigena, Spirometra mansoni, Diphyllobothrium latum, trong đó loài Dipylidium caninum có tỷ lệ nhiễm và cƣờng độ nhiễm cao nhất trên chó tại vùng khảo sát.

Trong đó, chó có tỷ lệ nhiễm sán dây tăng dần theo lứa tuổi, thấp nhất là 1-12 tháng tuổi (12,10%), kế đến là lứa tuổi 13-24 tháng (20,64%) và cao nhất là >24 tháng (31,28%). Giống chó nội và lai có tỷ lệ nhiễm (25,40%) cao hơn giống ngoại (16,06%). Ngoài ra, chó nuôi tại ĐBSCL có tỷ lệ nhiễm sán dây chịu ảnh hƣởng tác động của các yếu tố nhƣ: vùng sinh thái, mùa trong năm, phƣơng thức nuôi, phƣơng thức vệ sinh gia súc, vệ sinh thú y, phƣơng thức cho ăn, kiểu lông, thể trạng của chó. Cƣờng độ nhiễm trung bình cao nhất là loài Dipylidium caninum (11,99±5,47 sán dây/chó), kế đến là Spirometra mansoni (7,21±3,36 sán dây/chó), Taenia pisiformis (3,06±1,36 sán dây/chó), Taenia hydatigena (3,38±1,23 sán dây/chó) và thấp nhất là Diphyllobothrium latum (2,23±1,37 sán dây/chó).

Phân tích loài Dipylidium caninum qua đặc điểm hình thái và kỹ thuật sinh học phân tử qua khuếch đại vùng gene ITS và gene 28S. Nghiên cứu đối chiếu trình tự của nucleotide của đoạn gene ITS thu đƣợc từ mẫu cùng đoạn gene này trong Ngân hàng gene với 99% tƣơng đồng về kiểu gene sán dây trong nghiên cứu so với mẫu sán đã đƣợc đăng ký trong ngân hàng gene. Tỷ lệ tƣơng đồng của các mẫu sán dây Dipylidium caninum ở khu vực ĐBSCL dao động từ 99,3% đến 100%. Kết quả nghiên cứu xác định đƣợc vòng đời sán dây Dipylidium caninum trải qua 2 giai đoạn bên trong ký chủ trung gian Ctenocephalides và bên trong ký chủ chính (chó).

Chu trình phát triển của ký chủ trung gian Ctenocephalides trải qua 6 giai đoạn trứng, larva 1, larva 2, larva 3, kén, bọ chét trƣởng thành. Cùng với thời gian biến đổi hình thái của ấu trùng sán dây Dipylidium caninum từ oncosphere thành cysticercoid bên trong ký chủ trung gian Ctenocephalides tƣơng đƣơng với thời gian hoàn thành vòng đời của Ctenocephalides trung bình là 20,9 ngày và thời iii luan an gian phát triển từ cysticercoid thành sán trƣởng thành bên trong ký chủ chính trung bình là 29,5 ngày. Nghiên cứu bệnh lý ở chó nhiễm sán dây thể hiện triệu chứng lâm sàng phổ biến là ngứa cắn hậu môn, đồng thời chó bệnh sán dây thƣờng xuất hiện bệnh tích phổ biến nhất là xuất huyết cục bộ tại vị trí bám của đầu sán. Bệnh tích vi thể trên hệ tiêu hóa chó nhiễm sán dây Dipylidium caninum thể hiện tổn thƣơng trên niêm mạc ruột, cơ ruột và hạch bạch huyết ruột với dấu hiệu điển hình nhƣ đầu cầu lông nhung bong tróc, nhiều bạch cầu hiện diện trên niêm mạc ruột và áo cơ, viêm cơ và áo cơ ruột, viêm sợi huyết trên bề mặt niêm mạc, tăng sinh hạch bạch huyết.

Chó nhiễm sán thƣờng có lƣợng bạch cầu tăng (13,83±1,63x103/mm3), trong khi đó hematocrit (6,62±0,65 g/dL) và hồng cầu (4,12±0,27x106/mm3) giảm hơn so với chó không nhiễm sán dây. Thuốc praziquantel và niclosamide có hiệu quả điều trị rất cao trong điều trị bệnh sán dây trên chó với tỷ lệ sạch sán 100% ở liều 10 mg/kg thể trọng đối với praziquantel và 150 mg/kg thể trọng đối với niclosamide. Thuốc ivermectine có tác dụng 100% số chó sạch bọ chét ở cả hai phƣơng thức cấp thuốc, nhỏ đƣờng sống lƣng và tiêm bắp ở liều 1 mg/3 kg thể trọng với 2 lần cấp thuốc, ngày 1 và lặp lại sau 7 ngày. Từ khóa: Chó, sán dây, D.

caninum, tỷ lệ nhiễm, ĐBSCL iv luan an ABSTRACT The project was conducted to study the epidemiology of tapeworms in dogs in several provinces at Mekong Delta and prevention measures. The aim of thesis are as followed: -Identifying the species, distribution, biological characteristics and influential factors to the tapeworm infection rate in dog the Mekong Delta. Suggesting the treatment methods for infected dog in Mekong Delta. The results show that dogs in 6 provinces of the Mekong Delta were tapeworm infection with the overall rate of 22.86% (for necropsy method), There are 5 species of tapeworm have been found which belong to 2 orders Cyclophyllidea and Pseudophylidea consisting of: Dipylidium caninum, Taenia pisiformis, Taenia hydatigena, Spirometra mansoni, Diphyllobothrium latum.

Among the species, Dipylidium caninum was found to have the highest infection rate and intensity in canines in the surveyed area. In particular, canines have the rate of tapeworm infection increasing with age, the lowest is 1-12 months of age (12.10%), followed by the age group of 13-24 months (20.64%) and the highest is over 24 months (31. Domestic and cross canine breeds have higher infection rate (25.40%) than foreign canine breeds (16. In addition, canine raised in the Mekong Delta have a rate of tapeworm infection affected by factors such as: ecological zone, season of the year, breeding methods, pet caring methods, veterinary hygiene, feeding methods, hair characteristic, canine fitness.

The tapeworm necropsy method had similar infection rate with the stool test (25.86%) with the highest average intensity of infection was Dipylidium caninum (11.47 tapeworm/dog), respectively. Which are Spirometra mansoni (7.21 ± 3,36 tapeworm/dog), Taenia pisiformis (3.36 tapeworm/dog), Taenia hydatigena (3.23 tapeworm/dog) and the lowest is Diphyllobothrium latum (2. Analysis of Dipylidium caninum identification by morphological characteristics and molecular biology techniques through amplification of ITS and 28S gene regions. The study collated the sequence of nucleotides of the ITS gene segment from the same gene segment in the GenBank with 99% of the tapeworm genotypes in the study compared with the tapeworm samples registered in the GeneBank.

The similarity rate of the samples of Dipylidium caninum in the Mekong Delta region ranged from 99. The results of the study determined that the life cycle of the tapeworm Dipylidium caninum has 2 stages inside the intermediate host (Ctenocephalides) and inside the final host (dog). Ctenocephalides canis life cycle through 6 stages of egg, 1st stage larva, 2nd stage larva, 3rd stage larva, cocoons, adult fleas. The morphological transformation time of the tapeworm larvae Dipylidium caninum from oncosphere to cysticercoid inside v luan an Ctenocephalides was equivalent to the average completion time of Ctenocephalides life cycle of 20.