Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ TRUYỆN NGẮN SAU 1975 VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA LÊ MINH KHUÊ 1. Vài nét về truyện ngắn 1. Khái niệm So với tiểu thuyết, những tài liệu lý thuyết bàn về truyện ngắn không nhiều và tương đối thống nhất. Theo các nhà nghiên cứu, khái niệm và thể loại truyện ngắn chỉ được xác lập trong nền văn học hiện đại vào khoảng cuối thế kỉ XIX… Theo cách hiểu phổ biến, truyện ngắn là một truyện kể có dung lượng ngắn, cốt truyện thường tập trung vào một biến cố gọn và đơn giản, diễn ra trong một phạm vi không gian và thời gian nhỏ với một số ít nhân vật.
Theo Lại Nguyên Ân: “Truyện ngắn là một thể loại tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội. Nét nổi bật của truyện ngắn là dung lượng; tác phẩm truyện ngắn thích hợp với việc người tiếp nhận (độc giả) đọc nó liền một mạch không nghỉ” [24, tr. Từ điển thuật ngữ văn học thì cho rằng: “Khác với tiểu thuyết, là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thường hướng đến việc khắc họa một hình tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người” [29, tr. Do có chung tính chất là tự sự, ranh giới giữa truyện ngắn và tiểu thuyết đôi khi chỉ mang tính chất tương đối.
Được sinh ra từ những câu chuyện kể hằng ngày rất đỗi dung dị, tự nhiên, truyện ngắn hình thành và phát triển vượt bậc với sức mạnh dẻo dai phi thường qua sự sáng tạo của nhiều thế hệ nhà văn. Đến nay truyện ngắn đã khẳng định vị trí của mình trong hệ thống thể loại tự sự của văn học thế giới cũng như văn học Việt Nam. Đặc trưng Hệ thống hóa từ các tài liệu bàn về truyện ngắn trong và ngoài nước, chúng tôi tổng hợp và chỉ ra một số đặc trưng cơ bản của truyện ngắn như sau: * Dung lượng nhỏ (Tính chất ngắn gọn, cô đúc) Xét trong tương quan với các thể loại tự sự khác, truyện ngắn nổi bật lên ở dung lượng “nhỏ” hay tính chất ngắn gọn, cô đúc. Dung lượng phổ biến của một truyện ngắn thường từ 3 đến 50 trang.
Những cách gọi này tương ứng với các khái niệm đoản thiên tiểu thuyết (truyện ngắn), trung thiên tiểu thuyết (truyện vừa), trường thiên tiểu thuyết (truyện dài) vốn phổ biến ở Việt Nam vào thời kỳ đầu của văn xuôi tự sự hiện đại. Tuy vậy, tính chất của truyện ngắn không chỉ nằm ở dung lượng nhỏ mà quan trọng hơn là những quy luật cấu tạo đặc thù của truyện ngắn. Dung lượng “nhỏ” vừa 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là khối lượng câu chữ vừa là nội dung phản ánh của truyện ngắn, đồng thời còn là quy tắc sáng tạo của nhà văn. Đọc một truyện ngắn, độc giả phải khám phá được một vấn đề về cuộc sống nào đó, được bồi đắp thêm những xúc cảm đẹp đẽ cho tâm hồn.
Các tác giả truyện ngắn thường hướng tới việc khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét đặc trưng, bản chất trong quan hệ nhân sinh hay trong đời sống tâm hồn. Về tác động, do tính chất cô đúc, truyện ngắn thường có sự cô đọng và sức truyền tải mạnh mẽ. Theo nhận định của các nhà lý luận nước ngoài thì việc xác định chính xác ranh giới giữa truyện ngắn và truyện dài là một vấn đề phức tạp. Hiện nay, định nghĩa truyện ngắn được nhiều người quan niệm dùng cho các tác phẩm không dài quá 20,000 từ và không ngắn hơn 1000 từ.
Như vậy, chúng ta có thể thấy đây là thể tài không bị quy định nghiêm ngặt về khối lượng chữ viết. Truyện ngắn vẫn có độ co giản hợp lý, tùy theo nội dung tác giả chuyển tải sẽ có hình thức phù hợp. * Nhất quán ở các phương thức biểu hiện Nếu như tiểu thuyết mang tính tổng hợp thì truyện ngắn bộc lộ rõ nhất khuynh hướng khắc họa “tính chất đơn nhất… về mặt chọn tình thế… giọng điệu… nhân vật…” [69,tr. Bàn về vấn đề này, tác giả Huỳnh Như Phương trong cuốn Trường phái hình thức Nga và văn xuôi tự sự, Tự sự học, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, trang 73 đã viết: “Có thể so sánh việc đọc tiểu thuyết với một cuộc đi dạo xuyên qua những địa điểm khác nhau và giả định có một lần âm thầm quay lại; còn đọc truyện ngắn thì giống như leo lên một ngọn đồi để thưởng lãm toàn cảnh thiên nhiên từ một độ cao”.
Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn có xu hướng đi sâu vào mô tả một hiện tượng, phát hiện một nét đặc trưng cốt lỗi trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của con người. Vì thế, trong truyện ngắn, nhân vật có vai trò hết sức quan trọng, là trụ cột của sáng tác, là nơi gửi gắm quan niệm nhân sinh đối với thế giới với con người của nhà văn. Truyện ngắn cũng thường có ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp. Nhân vật trong truyện ngắn được xây dựng như là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người.
Cùng với nhân vật, cốt truyện được coi là thành phần không kém phần quan trọng, cốt yếu và có vai trò đặc biệt quan trọng trong truyện ngắn. Cốt truyện có chức năng bộc lộ các mâu thuẫn quan trọng trong đời sống nên nhà văn có thể khai thác nó từ các sự kiện có thật trong đời sống, từ các tác phẩm văn học, từ kinh nghiệm sống của bản thân hoặc tưởng tượng. Khác với tiểu thuyết, truyện ngắn đặc biệt quan tâm đến khoảnh khắc trong cuộc đời nhân vật. Do đó, nhà văn phải tìm ra được một tình huống truyện - tức thời điểm một sự việc, một sự kiện xảy ra đối với nhân vật, đưa nhân vật vào tình thế phải 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đối đầu, phải bộc lộ tích cách và hành động, tức là vấn đề chính của truyện ngắn được mở ra.
Với mỗi truyện ngắn, người viết phải phải sáng tạo cho được một tình huống truyện. Tác giả xây dựng truyện ngắn thường dựa trên việc khai thác một mối xung đột, một sự tan vỡ, một sai lầm hay tương phản để tìm ra cái khoảnh khắc giá trị cho truyện ngắn của mình. Trong xây dựng truyện ngắn, nhà văn còn đặc biệt chú ý đến yếu chi tiết và kết cấu tác phẩm. Truyện ngắn luôn đòi hỏi nhà văn phải không ngừng sáng tạo trong việc quan sát, tìm tòi, chọn lựa và xây dựng chi tiết nghệ thuật.
Chi tiết được coi là nội dung của truyện ngắn. Chính chi tiết sẽ cụ thể cho chủ đề chung mà tác giả muốn diễn đạt. Nó vừa là phương tiện cho nhà văn khắc họa nhân vật vừa góp phần thể hiện chủ đề, tư tưởng của truyện ngắn. Nhà văn Nguyễn Công Hoan đã từng định nghĩa “Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết” [51, tr.
Nhà văn khi sáng tạo truyện ngắn cũng rất chú ý đến cách tổ chức tác phẩm. Truyện ngắn có thể được kết cấu xâu chuỗi theo trình tự thời gian hoặc theo hành động sự kiện, kết cấu tâm lý, kết cấu lắp ghép hoặc kết cấu đồng hiện. Nhìn chung thì các thủ pháp kết cấu trong truyện ngắn thể hiện cá tính sáng tạo của nhà văn và quyết định sự thành công của truyện ngắn Việc tổ chức truyện ngắn còn phụ thuộc vào nghệ thuật sử dụng ngôn từ nghệ thuật của tác giả. Đó là “thứ ngôn ngữ cô đọng, chính xác, trong sáng và vang lên theo cách của mình.
Chính thứ ngôn ngữ này truyền đạt tư tưởng, xây dựng tính cách, khiến cho truyện ngắn tràn đầy nhạc điệu” [51, tr. Ngôn ngữ truyện ngắn là ngôn ngữ được ý thức cao độ nhưng vẫn giản dị, chính xác và tươi tắn. * Tính hiệu quả cao Việc sáng tạo truyện ngắn cũng đặt ra một yêu cầu cao đối với nhà văn là mỗi truyện ngắn bắt buộc phải để lại một ấn tượng. Việc đọc truyện ngắn đem lại cho độc giả sự thỏa mãn và hưng phấn về trí óc lẫn tinh thần.
Đọc truyện ngắn chính là khám phá sự vô tận về đời sống con người, sự học hỏi làm giàu thêm cho tâm hồn con người như Vương Trí Nhàn đã nhận xét: “Cái đặc điểm duy nhất cũng rõ nhất của truyện ngắn là nằm trong chính sự ngắn gọn của nó, với điều kiện là sự ngắn gọn này đủ tạo nên một hiệu quả nhất định” [68, tr. Vì vậy, mỗi truyện ngắn hay phải đọng lại những âm vang sâu lắng trong lòng người đọc. * Tính năng động kịp thời trước các vấn đề thời sự Có thể nói, truyện ngắn là một hình thức nghệ thuật biểu hiện cuộc sống hiện đại phù hợp nhất. Truyện ngắn ngày càng trở nên hấp dẫn người đọc và không kém phần thu hút người viết vì những đổi thay không ngừng của thể loại.
Dó đó, truyện ngắn có sức mạnh nội tại lớn lao. Người ta có thể cho phép tiểu thuyết quay về khái quát một giai đoạn đã qua, nhưng truyện ngắn sẽ trực tiếp tác động mạnh mẽ và kịp 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thời đến xã hội tại thời điểm hiện tại, cơ động và linh hoạt nắm bắt nhạy bén, đồng thời phản ánh mọi mặt của cuộc sống, nên thể loại này thực sự phù hợp với những đổi thay không ngừng của cuộc sống hiện đại. Vài nét về nghệ thuật tự sự 1. Khái niệm Khái niệm Tự sự/ Trần thuật (narration): là một khái niệm đã có từ xưa.
Từ Platon, Aristote người ta đã biết phân biệt các loại tự sự/trần thuật: tự sự/trần thuật lịch sử khác tự sự/trần thuật nghệ thuật. Ngày nay, tự sự/trần thuật không còn giản đơn là việc kể chuyện, mà là một phương pháp không thể thiếu để giải thích, lý giải quá khứ, có nguyên lý riêng. Roland Barthes quan niệm: “Đã có bản thân lịch sử loài người, thì đã có tự sự” còn J.Miller thì cho rằng: “Tự sự là cách để ta đưa các sự việc vào một trật tự, và từ trật tự ấy mà chúng có được ý nghĩa. Tự sự là cách tạo nghĩa cho sự kiện, biến cố”.
Muốn hiểu một sự vật nào thì người ta kể câu chuyện về sự vật đó. Bản chất của tự sự ngày nay được hiểu là một sự truyền đạt thông tin, là quá trình phát ra đơn phương trong quá trình giao tiếp. Văn bản là cụm thông tin được phát ra.