Luận án tiến sĩ năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại việt nam trong bối cảnh tham gia hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên thái bình dương ts

Luận án tiến sĩ nghiên cứu năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại việt nam trong bối cảnh tham gia, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Phạm Thủy Tú
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Thanh Hà
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• SUMMARY OF THESIS
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự cần thiết của nghiên cứu
• 1.1.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.1.2. Tổng quan nghiên cứu
• 1.1.3. Khe hở nghiên cứu
• 1.1.4. Sự cần thiết nghiên cứu về năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng trong bối cảnh hội nhập CPTPP
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu nghiên cứu
• 1.4.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của luận án
• 1.6. Kết cấu của luận án
• 1.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Một số khái niệm liên quan đến nghiên cứu
• 2.1.1. Khái niệm hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng
• 2.1.2. Khái niệm tự do hóa tài chính
• 2.1.3. Khái niệm cạnh tranh và năng lực cạnh tranh
• 2.1.4. Khái niệm ổn định ngân hàng
• 2.2. Lý thuyết tự do hóa tài chính trong hội nhập quốc tế về ngân hàng
• 2.3. Lý thuyết liên quan đến năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại trong bối cảnh hội nhập
• 2.4. Lý thuyết về mức độ ổn định ngân hàng thương mại
• 2.5. Cơ sở lý thuyết về tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng
• 2.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng
• 2.7. Phương pháp xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức cho các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập CPTPP
• 2.8. Các bằng chứng thực nghiệm có liên quan đến nghiên cứu
• 2.8.1. Các nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại
• 2.8.2. Các nghiên cứu về mức độ ổn định của ngân hàng thương mại
• 2.8.3. Các nghiên cứu về tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng thương mại
• 2.8.4. Các nghiên cứu về hiệu ứng từ sự hiện diện của ngân hàng nước ngoài đến các ngân hàng thương mại nội địa
• 2.8.5. Các nghiên cứu về tác động của CPTPP đến ngành ngân hàng
• 2.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: DỮ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2010 – 2018
• 4.1.1. Vốn và tài sản
• 4.1.2. Hệ số an toàn vốn (CAR)
• 4.1.3. Huy động vốn và cho vay
• 4.1.4. Hiệu quả hoạt động kinh doanh
• 4.1.5. Vấn đề an toàn thanh khoản
• 4.1.6. Vấn đề nợ xấu
• 4.1.7. Một số yếu tố khác
• 4.2. Một số kết quả hoạt động ngân hàng trong khối CPTPP giai đoạn 2010 - 2018
• 4.2.1. Năng lực tài chính
• 4.2.2. Các chỉ tiêu đánh giá khả năng sinh lời
• 4.2.3. Mức độ phát triển và đóng góp của ngành ngân hàng đối với nền kinh tế
• 4.2.4. Mạng lưới hoạt động
• 4.3. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm
• 4.3.1. Kết quả ước lượng mô hình hồi quy năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.2. Kết quả ước lượng mô hình hồi quy mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.3. Kết quả ước lượng mô hình hồi quy tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.4. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.4.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu tổng quan
• 4.4.2. Thảo luận kết quả nghiên cứu thực nghiệm
• 4.5. Điểm mạnh, điểm yếu, triển vọng và thách thức đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam khi hội nhập CPTPP
• 4.5.1. Những điểm mạnh các ngân hàng thương mại Việt Nam trong khối CPTPP
• 4.5.2. Những yếu điểm của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong khối CPTPP
• 4.5.3. Cơ hội gia tăng năng lực cạnh tranh và tăng cường ổn định cho các ngân hàng thương mại Việt Nam khi gia nhập CPTPP
• 4.5.4. Những thách thức cho các ngân hàng thương mại Việt Nam trong việc gia tăng vị thế cạnh tranh và ổn định ngân hàng khi gia nhập CPTPP
• 4.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Kết quả nghiên cứu chính của luận án
• 5.2. Hàm ý chính sách nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập CPTPP
• 5.2.1. Nâng cao năng lực tài chính
• 5.2.2. Có chiến lược cạnh tranh hiệu quả tại các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 5.2.3. Mở rộng đầu tư, phát triển dịch vụ ngân hàng đến khách hàng
• 5.2.4. Mở rộng thị trường ra ngoài nước
• 5.2.5. Kịp thời ứng phó với những biến động từ nền kinh tế vĩ mô trong khối CPTPP
• 5.2.6. Nâng cao năng lực quản lý điều hành và phát triển nguồn nhân lực
• 5.2.7. Xây dựng hành lang pháp lý theo chuẩn mực quốc tế
• 5.3. Những hạn chế và hướng phát triển
• 5.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 3
• PHỤ LỤC 4
• PHỤ LỤC 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ

Tóm tắt

I. Năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng Việt Nam trong CPTPP

Luận án tập trung phân tích năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia Hiệp định CPTPP. Hiệp định này được đánh giá là có khuôn khổ tự do hóa tài chính cao, tác động sâu rộng đến hệ thống ngân hàng và nền kinh tế Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ năm 2010 đến 2018, kết hợp phương pháp định tính và định lượng để đo lường các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng.

1.1. Tác động của CPTPP đến ngân hàng Việt Nam

Hiệp định CPTPP tạo ra cả cơ hội và thách thức cho ngân hàng Việt Nam. Cơ hội bao gồm mở rộng thị trường, tăng cường hội nhập kinh tế, và tiếp cận công nghệ tiên tiến. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là sự cạnh tranh khốc liệt từ các ngân hàng nước ngoài và yêu cầu nâng cao quản lý rủi ro. Nghiên cứu chỉ ra rằng các ngân hàng thương mại Việt Nam cần cải thiện năng lực tài chính và chiến lược cạnh tranh để đối phó với những thay đổi này.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh

Các yếu tố như quy mô vốn chủ sở hữu, quy mô ngân hàng, và khả năng đa dạng hóa có tác động tích cực đến năng lực cạnh tranh. Ngược lại, tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng và tốc độ tăng trưởng GDP có tác động tiêu cực. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng năng lực cạnh tranh có mối quan hệ tích cực với ổn định ngân hàng, ủng hộ quan điểm 'cạnh tranh – dễ tổn thương'.

II. Thực trạng hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam

Luận án phân tích thực trạng hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2010-2018. Các chỉ tiêu như hệ số an toàn vốn (CAR), tỷ lệ nợ xấu, và hiệu quả kinh doanh được đánh giá chi tiết. Kết quả cho thấy, mặc dù có sự cải thiện đáng kể, các ngân hàng thương mại Việt Nam vẫn cần nâng cao quản lý rủi ro và phát triển bền vững.

2.1. Vốn và tài sản

Quy mô vốn chủ sở hữu và tổng tài sản của các ngân hàng thương mại Việt Nam tăng trưởng ổn định trong giai đoạn nghiên cứu. Tuy nhiên, sự gia tăng này chưa đồng đều giữa các ngân hàng, đặc biệt là các ngân hàng nhỏ và vừa. Điều này đặt ra yêu cầu về việc tăng cường năng lực tài chính và quản lý rủi ro.

2.2. Hiệu quả kinh doanh

Các chỉ số như ROA, ROE, và NIM cho thấy hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại Việt Nam có xu hướng cải thiện. Tuy nhiên, sự chênh lệch giữa các ngân hàng vẫn còn lớn, đòi hỏi các giải pháp đồng bộ để nâng cao năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng.

III. Hàm ý chính sách và khuyến nghị

Luận án đưa ra các hàm ý chính sách nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng trong bối cảnh hội nhập CPTPP. Các khuyến nghị bao gồm cải cách chính sách ngân hàng, tăng cường quản lý rủi ro, và phát triển thị trường tài chính theo chuẩn mực quốc tế.

3.1. Cải cách chính sách ngân hàng

Cần xây dựng hành lang pháp lý phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế, đặc biệt là trong lĩnh vực tài chính ngân hàng. Điều này giúp các ngân hàng thương mại Việt Nam tăng cường năng lực cạnh tranh và đối phó hiệu quả với các thách thức từ hội nhập kinh tế.

3.2. Phát triển nguồn nhân lực

Nâng cao năng lực quản lý và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt để các ngân hàng thương mại Việt Nam duy trì ổn định ngân hàng và tăng cường năng lực cạnh tranh trong bối cảnh CPTPP.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế và tự do hóa tài chính là xu thế tất yếu chi phối cấu trúc hệ thống ngân hàng toàn cầu. Trong bối cảnh Việt Nam chính thức ký kết Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) vào tháng 3/2018 tại Chile và có hiệu lực từ ngày 14/01/2019, ngành ngân hàng Việt Nam đứng trước bước ngoặt chuyển đổi mang tính lịch sử. Với quy mô 11 quốc gia thành viên, bao phủ 500 triệu dân, đóng góp trên 10.000 tỷ USD (tương đương 13,5% GDP toàn cầu và 14% tổng thương mại thế giới), cam kết xóa bỏ 11.000 dòng thuế cùng việc mở cửa sâu rộng lĩnh vực dịch vụ tài chính, CPTPP tạo ra khuôn khổ tự do hóa tài chính ở mức độ rất cao. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (Mã số: 9 34 02 01) của nghiên cứu sinh Phạm Thủy Tú tại Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đoàn Thanh Hà và TS. Đào Lê Kiều Oanh, là công trình tiên phong nghiên cứu toàn diện chủ đề: "Năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ sự khan hiếm các công trình thực nghiệm kết hợp đồng thời việc đo lường sức mạnh thị trường (năng lực cạnh tranh) và mức độ ổn định tài chính của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) trong một khuôn khổ hội nhập tự do hóa tài chính thế hệ mới như CPTPP. Đa số các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chỉ tiếp cận đơn lẻ bằng phương pháp định tính, hoặc phân tích trong giai đoạn trước năm 2016 khi CPTPP chưa ký kết và tiến trình tái cơ cấu xử lý nợ xấu theo Quyết định 254/QĐ-TTg cùng lộ trình áp dụng Basel II (Thông tư 41/2016/TT-NHNN) còn ở giai đoạn sơ khởi. Đặc biệt, tác động từ sự hiện diện của các định chế tài chính nước ngoài đối với tính ổn định và sức mạnh thị trường của NHTM nội địa chưa được lượng hóa bằng các mô hình kinh tế lượng vững chắc.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi 1 (RQ1): Thực trạng hoạt động của các NHTM Việt Nam ra sao khi so sánh với 10 quốc gia thành viên trong khối CPTPP?
• Câu hỏi 2 (RQ2): Mức độ và chiều hướng tác động của các yếu tố nội tại và vĩ mô đến năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam như thế nào?
• Câu hỏi 3 (RQ3): Mức độ và chiều hướng tác động của các yếu tố nội tại, vĩ mô và sự hiện diện của ngân hàng nước ngoài đến mức độ ổn định của các NHTM Việt Nam ra sao?
• Câu hỏi 4 (RQ4): Mối quan hệ tương quan giữa năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các NHTM Việt Nam ủng hộ giả thuyết lý thuyết nào?
• Câu hỏi 5 (RQ5): Các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (SWOT) của hệ thống NHTM Việt Nam trong bối cảnh hội nhập CPTPP là gì?
• Câu hỏi 6 (RQ6): Những hàm ý chính sách nào có giá trị thực tiễn giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và giữ vững ổn định hệ thống ngân hàng?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu chính được kiểm định bao gồm:

• Giả thuyết H1: Quy mô vốn chủ sở hữu, quy mô tổng tài sản, quy mô tín dụng, tăng trưởng tài sản và đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực đến mức độ ổn định của NHTM.
• Giả thuyết H2: Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng và quy mô huy động vốn có tác động tiêu cực đến mức độ ổn định và năng lực cạnh tranh của NHTM.
• Giả thuyết H3: Sự hiện diện của các tổ chức tài chính nước ngoài tại thị trường nội địa tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực đến năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các NHTM trong nước.
• Giả thuyết H4: Năng lực cạnh tranh (đo bằng chỉ số Lerner) có tác động tích cực đến mức độ ổn định ngân hàng (đo bằng chỉ số Z-score), ủng hộ quan điểm "Cạnh tranh - Dễ tổn thương" (Competition - Fragility/Vulnerability).

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ giữa Lý thuyết Tự do hóa Tài chính (McKinnon, 1973; Shaw, 1973), Lý thuyết Kinh tế Tổ chức Ngành (NEIO), Lý thuyết Cạnh tranh Cổ điển và Tân cổ điển (Adam Smith, 1776; Karl Marx; Panzar & Rosse, 1987), Lý thuyết Giá trị Đặc quyền (Charter Value Theory - Keeley, 1990) và Khung phân tích an toàn vi mô CAMELS.

Đóng góp đột phá của luận án được định lượng trên mẫu nghiên cứu gồm 31 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2010 – 2018 (cập nhật các chỉ báo đến quý 3/2019). Mẫu nghiên cứu chiếm tới 9.556.489 tỷ đồng, tương đương 99,78% tổng tài sản của toàn hệ thống NHTM Việt Nam tại thời điểm 31/12/2018 (tổng tài sản 35 NHTM là 9.577.568 tỷ đồng), cùng dữ liệu từ 11 ngân hàng có vốn nước ngoài và hệ thống dữ liệu so sánh 11 quốc gia CPTPP.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và trong nước về mối quan hệ giữa tự do hóa tài chính, năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng phân hóa thành bốn dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lý thuyết tự do hóa tài chính. McKinnon (1973) và Shaw (1973) lập luận rằng việc xóa bỏ kìm hãm tài chính (financial repression), tự do hóa lãi suất và tín dụng sẽ thúc đẩy tích lũy vốn và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực. King và Levine (1993) khẳng định phát triển tài chính thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dài hạn. Ngược lại, trường phái Tân cổ điển với đại diện tiêu biểu là Stiglitz (1981) cảnh báo rủi ro thông tin bất đối xứng, lựa chọn đối nghịch và tâm lý ỷ lại khi tự do hóa thiếu kiểm soát. Caprio và Klingebiel (1996) chỉ ra hàng loạt cuộc khủng hoảng ngân hàng mang tính hệ thống tại các thị trường mới nổi bắt nguồn từ tiến trình mở cửa vội vã.

Dòng nghiên cứu thứ hai liên quan đến phương pháp đo lường năng lực cạnh tranh và cấu trúc thị trường. Tiếp cận phi cấu trúc nổi bật với mô hình Panzar và Rosse (1987) thông qua chỉ số H (Claessens, 2001; Carbó et al., 2009; Soedarmono et al., 2011) và chỉ số Lerner đo lường sức mạnh định giá thị trường dựa trên hàm chi phí biên (Berger et al., 2009; Fungáčová et al., 2013; Fu et al., 2014).

Dòng nghiên cứu thứ ba tập trung vào ổn định ngân hàng và đo lường rủi ro phá sản. Khởi nguồn từ chỉ số Z-score của Edward I. Altman (1968), các học giả tài chính ngân hàng hiện đại (Lepetit & Strobel, 2013; Beck et al., 2013) đã phát triển chỉ số Z-score kết hợp tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA), hệ số an toàn vốn (CAR) và độ lệch chuẩn của ROA ($\sigma_{ROA}$) nhằm phản ánh khoảng cách đến bờ vực mất khả năng thanh toán.

Dòng nghiên cứu thứ tư giải quyết tranh luận lý thuyết kinh điển giữa hai trường phái đối nghịch:

1. Quan điểm "Cạnh tranh - Ổn định" (Competition - Stability View): Đại diện bởi Boyd và De Nicoló (2005), cho rằng sức mạnh thị trường cao cho phép ngân hàng áp lãi suất cho vay cao, dẫn đến rủi ro đạo đức của người vay và làm gia tăng nợ xấu; do đó cạnh tranh gia tăng sẽ thúc đẩy sự ổn định hệ thống.
2. Quan điểm "Cạnh tranh - Dễ tổn thương / Bất ổn" (Competition - Fragility / Vulnerability View): Khởi xướng bởi Keeley (1990), Berger et al. (2009), Fungáčová et al. (2013), lập luận rằng cạnh tranh gay gắt làm xói mòn giá trị đặc quyền (charter value), giảm biên lợi nhuận, buộc các ngân hàng phải chấp nhận rủi ro tín dụng cao hơn để bù đắp thâm hụt lợi nhuận, từ đó làm gia tăng nguy cơ đổ vỡ.

Vị thế học thuật của luận án được định vị vững chắc bằng việc so sánh đối chiếu với ít nhất hai nghiên cứu quốc tế tiêu biểu: công trình của Fu, Lin và Molyneux (2014) trên 14 quốc gia khu vực Châu Á – Thái Bình Dương và nghiên cứu của Fungáčová et al. (2013) tại các nền kinh tế chuyển đổi Trung và Đông Âu. Luận án đã lấp đầy khoảng trống tri thức khi kiểm định thực nghiệm mô hình đồng thời giữa năng lực cạnh tranh và ổn định tài chính trong bối cảnh một nền kinh tế chuyển đổi đang thực thi cam kết thương mại tự do thế hệ mới CPTPP.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm Lý thuyết Giá trị Đặc quyền (Charter Value Theory) của Keeley (1990) và trường phái "Cạnh tranh - Dễ tổn thương" của Berger et al. (2009). Bằng chứng thực nghiệm khẳng định chỉ số Lerner có tương quan đồng biến có ý nghĩa thống kê với chỉ số Z-score ($p < 0,01$). Điều này xác nhận rằng tại thị trường tài chính Việt Nam, sức mạnh thị trường và khả năng định giá vượt chi phí biên của các NHTM giúp gia tăng bộ đệm lợi nhuận giữ lại, củng cố vốn tự có và nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc phá sản.

                           MÔ HÌNH LÝ THUYẾT ĐỀ XUẤT
                          

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (propositions) được chuẩn hóa:

• Mệnh đề P1: Năng lực thị trường bậc cao tạo tiền đề trực tiếp để duy trì sự an toàn hệ thống thông qua tích lũy vốn nội bộ.
• Mệnh đề P2: Quá trình mở cửa thị trường theo cam kết CPTPP tạo ra hiệu ứng lan tỏa (spillover effect) công nghệ và quản trị từ các ngân hàng nước ngoài, lấn át hiệu ứng chèn ép tiêu cực, thúc đẩy cả năng lực cạnh tranh lẫn mức độ ổn định của NHTM nội địa.
• Mệnh đề P3: Chiến lược đa dạng hóa thu nhập phi tín dụng đóng vai trò phân tán rủi ro danh mục, nâng cao năng lực chống sốc thanh khoản.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Tự do hóa Tài chính (McKinnon-Shaw), Lý thuyết Cạnh tranh Tổ chức Ngành (NEIO) và Lý thuyết Ổn định Hệ thống (Altman-Roy). Cách tiếp cận này khắc phục triệt để tính phân mảnh của các nghiên cứu trước đó vốn chỉ khảo sát riêng lẻ khía cạnh cạnh tranh hoặc rủi ro vỡ nợ.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa toán học và kinh tế lượng:

1. Năng lực cạnh tranh: Đại diện bởi chỉ số Lerner ($Lerner_{it}$), phản ánh mức độ độc quyền định giá: $$Lerner_{it} = \frac{P_{it} - MC_{it}}{P_{it}}$$ Trong đó $P_{it}$ là giá đầu ra bình quân (tổng doanh thu hoạt động trên tổng tài sản), $MC_{it}$ là chi phí biên được ước lượng từ hàm tổng chi phí biến đổi dạng Translog ba yếu tố đầu vào (chi phí vốn, chi phí lao động, chi phí tài sản cố định).
2. Mức độ ổn định ngân hàng: Đo lường bằng chỉ số $ZscoreMH2_{it}$: $$Zscore_{it} = \frac{ROA_{it} + CAR_{it}}{\sigma(ROA)_{it}}$$ Chỉ số Z-score đo lường số lượng độ lệch chuẩn mà lợi nhuận trên tài sản phải sụt giảm trước khi vốn chủ sở hữu bị xóa sạch, phản ánh trực tiếp xác suất phá sản nghịch đảo.
3. Mức độ thâm nhập của ngân hàng nước ngoài: Lượng hóa qua tỷ lệ tổng tài sản của các tổ chức tài chính nước ngoài trên toàn hệ thống tín dụng ($F_ASSET$) và mật độ mạng lưới chi nhánh nước ngoài ($F_BRANCH$).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho hệ thống ngân hàng thuộc nền kinh tế đang phát triển trong giai đoạn chuyển đổi cơ cấu, nơi các NHTM Nhà nước vẫn nắm giữ tỷ trọng tài sản chi phối và hệ thống quản trị đang trong lộ trình chuyển đổi tiệm cận chuẩn mực Basel II.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ triết lý nghiên cứu thực chứng hậu thực nghiệm (Post-positivism) kết hợp Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu phối hợp đa phương pháp (Mixed-methods design):

• Phần định tính: Phân tích ma trận SWOT, đối chuẩn so sánh (benchmarking) 11 quốc gia CPTPP dựa trên bộ chỉ báo vĩ mô và tài chính của Ngân hàng Thế giới (WB), Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).
• Phần định lượng: Thiết kế phân tích dữ liệu bảng đa tầng (Multi-level Panel Data Analysis) với 3 cấp độ biến: Cấp độ vi mô đặc trưng ngân hàng (CAMELS), Cấp độ trung gian ngành ngân hàng (Lerner, tỷ trọng tài sản ngân hàng ngoại) và Cấp độ vĩ mô nền kinh tế (Tăng trưởng GDP, Lạm phát CPI).

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm toàn bộ 31 NHTM Việt Nam (gồm 4 NHTM Nhà nước và 27 NHTM Cổ phần) thỏa mãn điều kiện hoạt động liên tục, có đầy đủ báo cáo tài chính kiểm toán và báo cáo thường niên giai đoạn 2010 – 2018.

                           MA TRẬN THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt thông qua tam giác đạc (triangulation):

1. Tam giác đạc dữ liệu: Đối chiếu chéo giữa cơ sở dữ liệu quốc tế Bankscope, báo cáo tài chính hợp nhất có kiểm toán của 31 NHTM, Báo cáo thường niên Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Niêm giám Tổng cục Thống kê và Báo cáo Triển vọng Kinh tế Thế giới (WEO) của IMF.
2. Tam giác đạc phương pháp: Kết hợp ước lượng hàm chi phí Translog phi tuyến để tính chi phí biên ($MC$), kiểm định đa cộng tuyến qua ma trận tương quan Pearson, kiểm định lựa chọn mô hình qua F-test, Breusch-Pagan LM test và Hausman test.

Độ giá trị cấu trúc (construct validity) và độ tin cậy được bảo đảm thông qua việc chuẩn hóa các biến số tài chính theo thông lệ quốc tế của IMF và Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia.

Data và phân tích

Đặc điểm thống kê mô tả mẫu nghiên cứu phản ánh sự gia tăng liên tục về quy mô tài sản, vốn chủ sở hữu và chất lượng hoạt động của hệ thống ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2010 – 2018:

• Tổng tài sản 31 NHTM tại 31/12/2018 đạt 9.556.489 tỷ đồng (chiếm 99,78% toàn hệ thống).
• Hệ số an toàn vốn (CAR) bình quân toàn hệ thống năm 2018 đạt mức xấp xỉ 12,14% (nhóm NHTM Cổ phần đạt 11,24%, nhóm NHTM Nhà nước đạt 9,52%).
• Tỷ lệ thu nhập lãi thuần cận biên (NIM) bình quân dao động từ 2,7% đến 3,1%.

Quy trình kinh tế lượng được thực hiện trên phần mềm Stata 14.0 qua các bước:

1. Ước lượng hàm chi phí Translog để tính $MC_{it}$: $$\ln(TC_{it}) = \alpha_0 + \alpha_1 \ln(Q_{it}) + \frac{1}{2}\alpha_2 (\ln Q_{it})^2 + \sum_{k=1}^3 \beta_k \ln(W_{kit}) + \frac{1}{2}\sum_{k=1}^3\sum_{j=1}^3 \gamma_{kj}\ln(W_{kit})\ln(W_{jit}) + \sum_{k=1}^3 \delta_k \ln(Q_{it})\ln(W_{kit}) + \varepsilon_{it}$$ Trong đó $Q$ là tổng tài sản; $W_1, W_2, W_3$ lần lượt là giá vốn, giá lao động và giá tài sản vật chất.
2. Thiết lập ba mô hình hồi quy dữ liệu bảng:

• Mô hình 1 (Đo lường năng lực cạnh tranh - Lerner): $$Lerner_{it} = \beta_0 + \beta_1 Lerner_{it-1} + \beta_2 EQU_{it} + \beta_3 SIZE_{it} + \beta_4 LOAN_{it} + \beta_5 PROV_{it} + \beta_6 GROWTH_{it} + \beta_7 DIV_{it} + \beta_8 F_ASSET_{t} + \beta_9 INF_t + \beta_{10} GDP_t + u_{it}$$
• Mô hình 2 (Đo lường mức độ ổn định - Zscore): $$Zscore_{it} = \alpha_0 + \alpha_1 Zscore_{it-1} + \alpha_2 EQU_{it} + \alpha_3 SIZE_{it} + \alpha_4 LOAN_{it} + \alpha_5 PROV_{it} + \alpha_6 GROWTH_{it} + \alpha_7 DIV_{it} + \alpha_8 F_ASSET_t + \alpha_9 INF_t + \alpha_{10} GDP_t + e_{it}$$
• Mô hình 3 (Tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng): $$Zscore_{it} = \gamma_0 + \gamma_1 Lerner_{it} + \sum \gamma_k Controls_{it} + \nu_{it}$$

Các kiểm định khuyết tật mô hình (phương sai thay đổi, tự tương quan) được xử lý triệt để bằng kỹ thuật ước lượng sai số chuẩn mạnh (Robust Standard Errors / Cluster SE) đảm bảo tính không chệch và hiệu quả của các ước lượng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích thực nghiệm đem lại năm phát hiện đột phá có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc:

STT	Biến số tác động	Chiều hướng tác động đến Ổn định ($Zscore$)	Chiều hướng tác động đến Cạnh tranh ($Lerner$)	Ý nghĩa thực nghiệm & Giá trị kiểm định
1	Năng lực cạnh tranh ($Lerner$)	Dương (+)	-	$p < 0,01$; Khẳng định quan điểm "Cạnh tranh - Dễ tổn thương". Sức mạnh thị trường giúp gia cố độ ổn định.
2	Quy mô vốn CSH ($EQU$) & Tài sản ($SIZE$)	Dương (+)	Dương (+)	$p < 0,01$; Vốn tự có dày tạo đệm hấp thụ sốc; lợi thế quy mô tối ưu hóa chi phí biên.
3	Quy mô tín dụng ($LOAN$) & Tăng trưởng ($GROWTH$)	Dương (+)	Dương (+)	$p < 0,05$; Tín dụng hiệu quả tạo nguồn thu vững chắc; tăng trưởng tài sản mở rộng thị phần.
4	Hiện diện NH Nước ngoài ($F_ASSET$, $F_BRANCH$)	Dương (+)	Dương (+)	$p < 0,05$; Hiệu ứng lan tỏa công nghệ và chuẩn mực quản trị lấn át áp lực đào thải cạnh tranh.
5	Dự phòng RRTD ($PROV$) & Huy động ($DEP$)	Âm (-)	Âm (-)	$p < 0,01$; Dự phòng nợ xấu bào mòn vốn; áp lực chi phí huy động vốn cao làm giảm biên lãi.

Thứ nhất, luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác nhận mối quan hệ đồng biến giữa năng lực cạnh tranh (chỉ số Lerner) và mức độ ổn định tài chính (Z-score). Kết quả này bác bỏ giả thuyết "Cạnh tranh - Ổn định" trong bối cảnh Việt Nam và ủng hộ mạnh mẽ lý thuyết "Cạnh tranh - Dễ tổn thương".

Thứ hai, chỉ số Lerner và Z-score của 31 NHTM Việt Nam có xu hướng gia tăng rõ rệt trong giai đoạn 2015 – 2018. Điều này minh chứng cho thành công bước đầu của Đề án Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011 – 2015 và 2016 – 2020, giúp hệ thống phục hồi sức mạnh tài chính và khả năng sinh lời.

Thứ ba, sự gia tăng tỷ trọng tài sản của các tổ chức tài chính nước ngoài ($F_ASSET$) có tác động tích cực đến mức độ ổn định và sức mạnh thị trường của NHTM nội địa. Điều này phản ánh hiệu ứng lan tỏa (spillover effect) vượt trội: sự xuất hiện của các ngân hàng quốc tế chuẩn mực đã thúc đẩy các NHTM Việt Nam phải tái cấu trúc công nghệ, đổi mới quản trị rủi ro và nâng cấp dịch vụ ngân hàng số.

Thứ tư, tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng ($PROV$) có tác động âm mạnh nhất và có ý nghĩa thống kê cao nhất ($p < 0,01$) đối với cả năng lực cạnh tranh lẫn mức độ ổn định. Nợ xấu tích tụ buộc các ngân hàng phải trích lập dự phòng quy mô lớn, làm sụt giảm trực tiếp lợi nhuận ròng và xói mòn hệ số an toàn vốn CAR.

Thứ năm, biến số vĩ mô tăng trưởng GDP có mối quan hệ nghịch biến nhẹ với chỉ số Lerner trong một số điều kiện biên, cho thấy khi nền kinh tế tăng trưởng nóng, sự mở rộng tín dụng ồ ạt làm gia tăng cạnh tranh gay gắt giữa các tổ chức tín dụng, kéo giảm biên lãi cận biên nếu thiếu cơ chế kiểm soát chất lượng nợ chặt chẽ.

                           KẾT QUẢ TÁC ĐỘNG TỔNG HỢP

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Luận án bổ sung bằng chứng thực nghiệm giá trị vào kho tàng nghiên cứu kinh tế ngân hàng quốc tế về sự tương tác giữa sức mạnh thị trường và an toàn vi mô tại các thị trường mới nổi thuộc khối CPTPP.
• Về mặt phương pháp luận: Khung tích hợp Translog Lerner và Modified Z-score mở ra phương pháp tiếp cận chuẩn mực cho các nghiên cứu đánh giá tác động của các hiệp định tự do hóa thương mại thế hệ mới (như EVFTA, RCEP).
• Về mặt thực tiễn quản trị NHTM:
  • Chiến lược tăng vốn tự có: Bắt buộc các NHTM phải chủ động tăng vốn cấp 1 thông qua phát hành cổ phiếu, giữ lại lợi nhuận hoặc tìm kiếm cổ đông chiến lược nước ngoài theo hạn mức CPTPP để đáp ứng Basel II/III.
  • Chuyển dịch cơ cấu doanh thu: Giảm dần tỷ trọng phụ thuộc vào tín dụng truyền thống (vốn chịu rủi ro trích lập dự phòng cao), đẩy mạnh tỷ trọng thu nhập ngoài lãi thông qua dịch vụ thanh toán quốc tế, tài trợ thương mại trong chuỗi cung ứng CPTPP, ngân hàng số và ngân hàng bán lẻ.
  • Quản trị rủi ro tín dụng hiện đại: Chuyển đổi từ mô hình trích lập dự phòng thụ động sang mô hình quản trị rủi ro tích hợp, thẩm định dòng tiền chuỗi giá trị xuất nhập khẩu.
• Về mặt chính sách và điều hành vĩ mô (NHNN & Chính phủ):
  • Tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý hướng tới chuẩn mực Basel II và Basel III (hoàn thiện Thông tư 41/2016/TT-NHNN).
  • Điều hành hạn mức tăng trưởng tín dụng linh hoạt gắn liền với chất lượng tài sản và năng lực quản trị rủi ro của từng ngân hàng.
  • Xây dựng lộ trình mở cửa thị trường tài chính minh bạch theo đúng cam kết Chương 11 (Dịch vụ Tài chính) của CPTPP, bảo đảm không gian chính sách phòng vệ an toàn tài chính quốc gia.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu mang tính khách quan:

1. Giới hạn khung thời gian: Dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm kết thúc ở năm 2018 (với một số chỉ tiêu cập nhật năm 2019), là giai đoạn ngay trước khi CPTPP chính thức vận hành và trước cú sốc đại dịch COVID-19, do đó chưa đo lường được các biến động cấu trúc phát sinh sau năm 2020.
2. Giới hạn về dữ liệu phi tài chính: Mô hình kinh tế lượng chủ yếu khai thác dữ liệu báo cáo tài chính kế toán đã kiểm toán; các yếu tố vô hình như năng lực chuyển đổi số, chất lượng văn hóa quản trị rủi ro chưa được lượng hóa trực tiếp trong hàm chi phí.
3. Giới hạn mẫu so sánh: Việc so sánh thực trạng hoạt động với 10 quốc gia thành viên CPTPP chủ yếu dừng ở cấp độ thống kê mô tả đối chuẩn do sự khác biệt lớn về chuẩn mực kế toán (IFRS so với VAS) và cấu trúc dữ liệu vi mô giữa các quốc gia.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) được định hình qua năm hướng đi cụ thể:

• Ứng dụng mô hình GMM hệ thống động (System GMM) hoặc mô hình ngưỡng (Threshold Panel Regression) trên chuỗi dữ liệu kéo dài sau năm 2020 để kiểm định tính phi tuyến của mối quan hệ Cạnh tranh - Ổn định.
• Tích hợp biến số chuyển đổi số ngân hàng (FinTech / BigTech penetration) và rủi ro an ninh mạng vào hàm chi phí biên và mô hình ổn định tài chính.
• Khảo sát tác động truyền dẫn xuyên biên giới (cross-border financial contagion) giữa các thị trường tài chính thành viên CPTPP.
• Mở rộng phân tích sang chuẩn mực phát triển bền vững ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) và rủi ro tín dụng xanh trong khuôn khổ tài chính khí hậu của các FTA thế hệ mới.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra chuỗi giá trị tác động toàn diện trên các phương diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học và chuyên gia phân tích kinh tế ngân hàng. Khung phân tích của luận án cung cấp mô hình mẫu về đánh giá tác động của hội nhập tài chính quốc tế đối với hệ thống ngân hàng thương mại.
• Tái cấu trúc ngành ngân hàng: Kết quả nghiên cứu cung cấp căn cứ định lượng thúc đẩy các ngân hàng thương mại Việt Nam tái cơ cấu danh mục tài sản, chủ động hạ tỷ trọng chi phí huy động vốn ($DEP$), tăng cường đệm vốn tự có ($EQU$) và tối ưu hóa hệ thống phân phối mạng lưới chi nhánh, POS/ATM.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở thực chứng vững chắc để Ngân hàng Nhà nước và Ban chỉ đạo đàm phán hội nhập kinh tế quốc tế hoạch định chính sách quản lý thận trọng vĩ mô (macroprudential policies), chủ động kích hoạt các điều khoản ngoại lệ về an toàn tài chính quốc gia đã ký kết trong CPTPP khi thị trường xảy ra biến động mạnh.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Giữ vững sự ổn định của hệ thống NHTM (chiếm gần 10 triệu tỷ đồng tài sản) là điều kiện tiên quyết bảo đảm an toàn hệ thống tài chính quốc gia, duy trì dòng vốn tín dụng lành mạnh tài trợ cho các ngành kinh tế mũi nhọn xuất khẩu tận dụng ưu đãi thuế quan CPTPP, từ đó bảo vệ công ăn việc làm và tăng trưởng kinh tế bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

                              ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc kiểm định và xác nhận giá trị vững chắc của Lý thuyết Giá trị Đặc quyền (Charter Value Theory) khởi xướng bởi Keeley (1990) và phát triển bởi Berger et al. (2009) trong môi trường ngân hàng Việt Nam. Luận án chỉ ra rằng trong điều kiện tự do hóa tài chính CPTPP, việc bảo vệ và gia tăng sức mạnh thị trường hợp lý (thể hiện qua chỉ số Lerner cao) là yếu tố sống còn giúp ngân hàng tích lũy bộ đệm lợi nhuận giữ lại, ngăn ngừa hành vi chấp nhận rủi ro quá mức, từ đó củng cố độ ổn định tài chính (Z-score cao).

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm?

So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (thường chỉ dùng thống kê mô tả hoặc chỉ số cạnh tranh tĩnh), luận án đã:

1. Kết hợp đồng thời hàm chi phí cận biên Translog phi tuyến 3 đầu vào để ước lượng chỉ số Lerner động theo từng ngân hàng qua từng năm.
2. Thiết lập mô hình hồi quy đa biến dữ liệu bảng kiểm soát đồng thời các yếu tố nội tại CAMELS, biến đại diện mở cửa ngân hàng nước ngoài ($F_ASSET$, $F_BRANCH$) và biến vĩ mô.
3. So sánh đối chuẩn toàn diện với hệ thống tài chính 10 nước thành viên CPTPP trên cùng một hệ quy chiếu chỉ tiêu quốc tế.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện phản trực giác nhất là: Sự gia tăng hiện diện của các định chế tài chính nước ngoài không gây chèn ép tiêu cực làm suy yếu ngân hàng nội địa, mà ngược lại, có tác động tích cực có ý nghĩa thống kê đến năng lực cạnh tranh và độ ổn định của các NHTM Việt Nam. Dữ liệu chứng minh hiệu ứng lan tỏa (spillover effect) về công nghệ, văn hóa quản trị rủi ro và áp lực nâng cao chất lượng dịch vụ đã lấn át hiệu ứng cạnh tranh tiêu cực.

4. Giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp minh bạch không?

Hoàn toàn minh bạch và chi tiết. Luận án trình bày đầy đủ: công thức hàm chi phí Translog, cách thức đo lường biến phụ thuộc và biến độc lập, nguồn trích xuất dữ liệu từ báo cáo tài chính kiểm toán của 31 NHTM giai đoạn 2010 – 2018 (chiếm 99,78% tổng tài sản hệ thống), các lệnh kiểm định kinh tế lượng trên Stata 14.0 và bảng thống kê mô tả chi tiết tại phụ lục.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu trung và dài hạn tập trung vào:

• Đo lường tác động của chuyển đổi số và FinTech đối với cấu trúc thị trường ngân hàng.
• Đánh giá khả năng chống chịu của hệ thống NHTM trước các cú sốc kinh tế vĩ mô toàn cầu hậu đại dịch và xung đột địa chính trị.
• Nghiên cứu mô hình ngân hàng mở (Open Banking) và luân chuyển dữ liệu tài chính xuyên biên giới theo cam kết thương mại kỹ thuật số của CPTPP.

Kết luận

1. Khẳng định tính phù hợp của lý thuyết "Cạnh tranh - Dễ tổn thương": Chứng minh thực nghiệm mối quan hệ tương quan đồng biến chặt chẽ giữa sức mạnh thị trường (chỉ số Lerner) và mức độ ổn định tài chính (chỉ số Z-score) của 31 NHTM Việt Nam giai đoạn 2010 – 2018.
2. Định lượng toàn diện các yếu tố quyết định nội tại: Khẳng định vai trò quyết định của quy mô vốn chủ sở hữu ($EQU$), tổng tài sản ($SIZE$), quy mô tín dụng ($LOAN$), tốc độ tăng trưởng ($GROWTH$) và đa dạng hóa nguồn thu ($DIV$) trong việc gia tăng sức mạnh cạnh tranh và hệ số an toàn hoạt động.
3. Chỉ rõ các yếu tố rủi ro bào mòn hệ thống: Lượng hóa tác động tiêu cực nghiêm trọng của tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng ($PROV$) và chi phí huy động vốn cao ($DEP$) đến năng lực thị trường và an toàn vốn của NHTM.
4. Minh chứng hiệu ứng lan tỏa tích cực từ hội nhập CPTPP: Xác nhận sự hiện diện của các tổ chức tài chính nước ngoài là động lực thúc đẩy NHTM nội địa nâng cấp chuẩn mực quản trị và năng lực cạnh tranh.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ: Cung cấp lộ trình 7 nhóm giải pháp chiến lược khả thi từ nâng cao năng lực tài chính, áp dụng Basel II/III, đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ số, đến hoàn thiện hành lang pháp lý phòng ngừa rủi ro hệ thống.
6. Đặt nền móng học thuật mở ra ba hướng nghiên cứu mới: Mở đường cho các nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế lượng ngân hàng trong bối cảnh thương mại kỹ thuật số, liên kết tài chính đa quốc gia CPTPP và tài chính xanh bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, nhằm cung cấp thông tin khái quát về vấn đề nghiên cứu của luận án, tác giả trình bày những vấn đề cơ bản và tổng quan nhất của nghiên cứu bao gồm: sự cần thiết của nghiên cứu, mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp và dữ liệu nghiên cứu, đóng góp mới và kết cấu của luận án. Sự cần thiết của nghiên cứu 1. Bối cảnh nghiên cứu Hội nhập kinh tế thế giới theo xu thế tự do hóa tài chính được coi là hướng đi thích hợp trong bối cảnh hiện nay và được nhiều quốc gia thực hiện, trong đó có Việt Nam. Để mở rộng quy mô và thị trường hợp tác thương mại quốc tế, các quốc gia tiến hành tự do hóa tài chính từng bước thông qua các hiệp định thương mại tự do (FTA) với các đối tác trong khu vực tham gia.

Hiện nay, theo tổng hợp từ (Trung tâm WTO và Hội nhập, 2020), Việt Nam có thể được xem là một trong những nước có số lượng FTA được ký kết nhiều nhất thế giới, với 16 FTA. Việc ký kết các hiệp định thương mại được kỳ vọng giúp Việt Nam tăng khả năng khai thác nguồn lực và cơ hội toàn cầu để đẩy nhanh công cuộc phát triển, đồng thời gia cường năng lực thích ứng của quốc gia với sự đổi thay và biến động trong thị trường quốc tế. Trong các FTA đã được kí kết, Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (The Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership – sau đây gọi là Hiệp định CPTPP) được xem là hiệp định thương mại tự do có quy mô và tầm cỡ lớn, có tác động sâu và rộng trên nhiều quan hệ thương mại giữa các quốc gia trong khối thành viên. Trải qua nhiều cuộc đàm phán, Hiệp định CPTPP được chính thức kí kết tại Chile vào tháng 3 năm 2018.

Khối CPTPP có 11 thành viên với tổng dân số 500 triệu người, tổng GDP vượt hơn 10 nghìn tỷ USD, chiếm khoảng 13,5% GDP toàn cầu và khoảng 14% tổng thương mại thế giới. CPTPP là hiệp định thương mại có quy mô rộng và được đánh giá là chứa nhiều “tham vọng”. Quan chức cấp cao của các nước tham gia đàm phán đều tin tưởng rằng việc xây dựng thành công Bản mô tả các lĩnh vực đàm phán chính của hiệp định sẽ tạo cơ sở và động 2 lực cần thiết để kết thúc đàm phán hiệp định thành công. CPTPP được xác định là một hiệp định mang tính bước ngoặc về thương mại của thế kỷ 21, thiết lập một tiêu chuẩn mới cho thương mại toàn cầu và đưa ra những vấn đề thuộc thế hệ mới có khả năng tăng cường năng lực cạnh tranh của các nước thành viên CPTPP trong nền kinh tế toàn cầu.

Khi có hiệu lực, CPTPP sẽ loại bỏ 11.000 dòng thuế của các bên và có khả năng sẽ đóng vai trò như một khuôn mẫu cho các điều ước mậu dịch trong tương lai. Nội dung CPTPP đã xây dựng được khung tổng thể của một hiệp định thương mại thế hệ mới, góp phần tăng cường hơn nữa mối quan hệ thương mại và đầu tư, tạo cơ sở cho việc hình thành một Khu vực thương mại tự do trên toàn khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời hỗ trợ việc làm, tăng trưởng kinh tế, nâng cao mức sống tại các quốc gia. Theo (Vụ Chính sách thương mại đa biên, 2018), các nội dung cam kết trong hiệp định CPTPP mang 5 đặc trưng chính như sau: Thứ nhất, Tiếp cận thị trường toàn diện: bãi bỏ thuế quan và các hàng rào khác đối với thương mại hàng hóa và đầu tư giữa các nước thành viên, tạo ra và duy trì việc làm ngày càng nhiều. Mục tiêu của CPTPP là thúc đẩy hàng hóa của các nước thành viên được tiếp cận thị trường của nhau một cách toàn diện, miễn thuế cũng như các hạn chế về dịch vụ được đồng loạt xóa bỏ nhằm tạo ra cơ hội mới cho người lao động và doanh nghiệp cũng như những lợi ích trực tiếp cho người tiêu dùng.

Thứ hai, Hiệp định khu vực toàn diện: các nước tham gia CPTPP nhất trí xây dựng một biểu thuế thống nhất cũng như các quy tắc xuất xứ chung để giúp các doanh nghiệp tận dụng được hiệp định một cách dễ dàng hơn. Cách tiếp cận mang tính khu vực này sẽ giúp thúc đẩy mạng lưới thương mại khu vực, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp và khuyến khích sử dụng các sản phẩm đầu vào của CPTPP. Điều này góp phần tạo thuận lợi cho sự phát triển sản xuất và chuỗi cung ứng giữa các thành viên trong CPTPP, đồng thời hỗ trợ mục tiêu tạo việc làm, nâng cao mức sống, cải thiện phúc lợi xã hội và tăng cường phát triển bền vững ở các nước thành viên. Thứ ba, Các vấn đề thương mại xuyên suốt: hình thành khung hiệp định trên cơ sở những thỏa thuận đã thực hiện trong khuôn khổ APEC và các diễn đàn khác và bằng việc đưa vào CPTPP có 4 vấn đề mới và mang tính xuyên suốt bao gồm: 3 Gắn kết môi trường chính sách: các cam kết sẽ thúc đẩy thương mại giữa các nước thành viên thông qua việc tạo môi trường trao đổi thương mại gắn kết và hiệu quả giữa các nước trong CPTPP.

Tạo thuận lợi thúc đẩy năng lực cạnh tranh và kinh doanh: các cam kết sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh trong nước và khu vực của từng nền kinh tế CPTPP và thúc đẩy hội nhập kinh tế cũng như tạo thêm việc làm thông qua phát triển sản xuất và chuỗi cung ứng khu vực; Doanh nghiệp vừa và nhỏ: các cam kết sẽ giải quyết những quan ngại của doanh nghiệp vừa và nhỏ về các vấn đề khó khăn trong việc hiểu và vận dụng các hiệp định thương mại bên cạnh đó khuyến khích họ giao thương quốc tế; Phát triển: đẩy mạnh tự do hóa thị trường một cách toàn diện và mạnh mẽ, cải thiện tình hình thương mại và đầu tư, tăng cường kỷ cương và các cam kết khác, bao gồm việc thiết lập các cơ chế giúp các thành viên trong CPTPP thực thi hiệu quả và tận dụng được tối đa những lợi ích mà Hiệp định mang lại, qua đó góp phần tăng cường vai trò của những thể chế quan trọng đối với quản lý và phát triển kinh tế. Góp phần đáng kể vào việc thúc đẩy những ưu tiên phát triển kinh tế của từng thành viên CPTPP; Thứ tư, Những vấn đề mới trong thương mại: tích cực thúc đẩy thương mại và đầu tư đối với cá sản phẩm và dịch vụ mang tính sáng tạo, trong đó có nền kinh tế kỹ thuật số và công nghệ xanh, đảm bảo một môi trường kinh doanh lành mạnh trên toàn bộ khu vực CPTPP. Thứ năm, Hiệp định mở: cho phép cập nhật hiệp định phù hợp khi cần thiết để giải quyết các vấn đề thương mại nảy sinh trong tương lai cũng như các vấn đề mới phát sinh trong quá trình mở rộng Hiệp định để kết nạp thêm các thành viên mới. Nói cách khác, mục tiêu cuối cùng của Hiệp định CPTPP là mở rộng cho các quốc gia khác trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Các nhóm đàm phán đang tham vấn với những nước bày tỏ quan tâm đến việc tham gia hiệp định, nhằm giúp các nước này nhận thức được các mục tiêu CPTPP đã nhất trí theo đuổi. Tính mở của CPTPP có ưu điểm là chỉ bằng đàm phán CPTPP, một nước có thể cùng có FTA với nhiều nước đối tác. Đây cũng chính là lý do các nước tham gia khó đạt được sự nhất trí và thời gian đàm phán bị kéo dài. Hoạt động ngân hàng là huyết mạch của nền kinh tế, chính vì vậy việc thực thi các cam kết trong CPTPP sẽ có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến lĩnh vực tài chính ngân hàng các 4 nước thành viên nói chung và các ngân hàng thương mại Việt Nam nói riêng.

Nhìn chung, các nội dung được cam kết thuộc lĩnh vực dịch vụ tài chính của CPTPP hướng tới đẩy mạnh sự phát triển của thị trường dịch vụ tài chính ở các nước thành viên như: Mở rộng cam kết về mở cửa thị trường đi kèm với cơ chế minh bạch hóa tạo cơ hội tiếp cận thị trường tốt hơn cho các nhà đầu tư nước ngoài; Áp dụng cơ chế bảo hộ đầu tư nhằm bảo đảm đầy đủ lợi ích của các nhà đầu tư; Bảo đảm không gian chính sách để thực hiện các biện pháp quản lý thận trọng nhằm xây dựng một nền tài chính vĩ mô ổn định. Đối với Việt Nam, các cam kết trong hiệp định CPTPP mở rộng (so với WTO) đối với một số loại hình dịch vụ mới như: Mở cửa dịch vụ nhượng tái bảo hiểm qua biên giới; Dành đối xử quốc gia cho các nhà cung cấp dịch vụ chứng khoán nước ngoài đối với một số dịch vụ như xử lý dữ liệu tài chính qua biên giới; dịch vụ tư vấn và các dịch vụ phụ trợ qua biên giới liên quan tới giao dịch tài khoản tự doanh hoặc tài khoản của khách hàng; Mở cửa dịch vụ quản lý danh mục đầu tư qua biên giới; Tăng cường không gian chính sách và sự linh hoạt các quy định thông qua bổ sung các điều khoản mới về “rút lui”, “gia nhập” và “rà soát lại” hiệp định. Như vậy, mức độ tự do hóa tài chính trong khuôn khổ CPTPP rất cao dù các nước thành viên được quyền chủ động thực hiện các biện pháp củng cố tính ổn định tài chính và tính thống nhất của hệ thống tài chính của mình. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng như các nước thành viên được áp dụng các ngoại lệ cần thiết, gồm các biện pháp thận trọng bảo vệ an ninh quốc gia, quyền lợi và thông tin cá nhân; chính sách về tỷ giá, tiền tệ nhằm bảo đảm môi trường đầu tư ổn định, an toàn.

Đối với lĩnh vực dịch vụ tài chính trong CPTPP, mặc dù yêu cầu cung cấp nhiều cơ hội tiếp cận thị trường và đầu tư qua biên giới nhưng vẫn đảm bảo rằng, các nước trong CPTPP có đủ năng lực điều hành thị trường và các tổ chức tài chính cũng như thực hiện các biện pháp khẩn cấp trong trường hợp khủng hoảng. Ngành Ngân hàng Việt Nam đóng vai trò trung gian rất quan trọng trong việc kết nối mọi hoạt động của nền kinh tế, là tiền đề của phát triển kinh tế xã hội, cũng sẽ không nằm ngoài các tác động, ảnh hưởng từ CPTPP.