Chương 1: Cơ sở lý luận và của đề tài. Chương 2: Cơ sở thực tiễn và đề xuất một số biện pháp nâng cao kỹ năng đọc - hiểu hai đoạn trích. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1.
Những vấn đề chung về đọc hiểu tác phẩm văn chƣơng 1. Quan niệm về đọc văn Trong lịch sử nhân loại, khi nào xuất hiện những văn bản kí tự dưới hình thức cố định thì bắt đầu có hoạt động đọc. Vậy đọc là gì? Có rất nhiều quan về đọc. Tiêu biểu là công trình nghiên cứu của GS.
TS Nguyễn Thanh Hùng - người đã quan tâm sâu sắc và có những kiến giải mang tính khoa học về vấn đề đọc. Theo GS, đọc là quá trình chuyển hoá nội dung ý nghĩa từ kí tự sang âm thanh lời nói và âm vang trong óc. “Là sự thu nhận thông tin có nội dung ý nghĩa nào đó. Vì thế, đọc lại liên quan đến khả năng nhận thức, đến nhu cầu sống và giao tiếp của con người với sự sáng tạo ngày càng cao…” [17 tr.
Trong cuốn “Đọc và tiếp nhận văn chương", Nxb Giáo dục - 2002” tác giả khẳng định: “Đọc văn chương là đọc cái chủ quan của người viết bằng cách đồng hóa tâm hồn, tình cảm, suy nghĩ của mình vào trang sách. Hoạt động đó không chỉ là tái tạo âm thanh từ chữ viết mà còn là quá trình thức tỉnh cảm xúc, quá trình tri giác nhuần thấm tín hiệu để giải mã ngôn ngữ, mã nghệ thuật, mã văn hóa đồng thời với việc huy động vốn sống, kinh nghiệm cá nhân người đọc, để lựa chọn giá trị tư tưởng thẩm mĩ và ý nghĩa vốn có của tác phẩm. Đọc là đón đầu những gì mình đang đọc qua để kiểm chứng và đi tìm sự hợp sức của tác giả để tác phẩm được tái tạo trong tính cụ thể và giàu tưởng tượng” [14 Tr. Thạc sỹ Trần Đình Chung cũng có quan niệm và những kiến giải sâu sắc về đọc.
Đọc là một quá trình hoạt động tâm lý nhằm tiếp nhận ý nghĩa từ kí hiệu ngôn ngữ được in hay viết (Đại bách khoa toàn thư của Trung Quốc, quyển Giáo dục). Đọc có những nội dung phong phú sau: Đọc là quá trình tiếp nhận ý nghĩa từ văn bản, tất phải hiểu ngôn ngữ của văn bản (ngôn ngữ dân tộc, ngôn ngữ nghệ thuật, ngôn ngữ thể loại của văn bản) phải dựa vào tính tích cực của chủ thể (nhu cầu, hứng thú, năng lực) và tác động qua lại giữa chủ thể và văn bản. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đọc là quá trình giao tiếp và đối thoại với người tạo ra văn bản. Đó chính là tác giả, là xã hội, là văn hóa.
Đọc là quá trình tiêu dùng văn hóa văn bản như hưởng thụ, giải trí, học tập. Và đặc biệt hơn đọc là quá trình tạo ra năng lực người, năng lực hiểu mình, hiểu văn hóa và hiểu thế giới. Như thế, đọc là một hoạt động văn hóa có tầm nhân loại và có ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Là một khái niệm có tính lịch sử, là biểu hiện của sự tiến hóa của con người mang bản chất văn hóa nhận thức bằng ngôn từ để giao tiếp và phát triển cá thể cùng xã hội.
Tiến sĩ Nguyễn Trọng Hoàn quan niệm: Đọc là một hoạt động nhận thức nhằm hiểu nghĩa thông qua quá trình chủ thể người đọc làm việc với văn bản. Trước văn bản người đọc vận dụng những kiến thức đã có cùng với những gợi ý (trực tiếp và gián tiếp, hiển ngôn và hàm ngôn) trong bài đọc để hiểu ý nghĩa tác phẩm. Quan niệm về hiểu văn Hiểu là nhận ra, giải thích và áp dụng. Hiểu không hạn chế vào tri thức về đối tượng, không hạn chế vào kinh nghiệm chủ quan mà mở rộng chủ quan của mình tới những chân trời mới, tự mở rộng bản thân mình.
Hiểu là hội ngộ, gặp gỡ, giao tiếp, cảm thông, hội nhập. Từ đó, hiểu là sống, là ý thức của chủ thể đang tác động tới cuộc sống. Theo GS, hiểu tức là nắm vững và vận dụng được. Hiểu tức là biết kỹ và làm tốt.
Hiểu một đối tượng không chỉ dừng ở quan sát nắm bắt bề ngoài. Quan trọng hơn cả, hiểu tác phẩm văn chương là phát hiện ra và đánh giá mối quan hệ hữu cơ giữa các tầng cấu trúc trên, trong tính chỉnh thể và toàn vẹn của tác phẩm. Tri thức cần có để đọc - hiểu mối quan hệ phức tạp, đa dạng ấy trong tác phẩm văn chương. Với sự kiến giải, giáo sư đã đưa ra khái niệm “Đọc hiểu văn chương là phân tích mối quan hệ biện chứng giữa ba tầng cấu trúc của tác phẩm, tìm ra sự quy chiếu và giá trị riêng của nó” [13 tr.
TS Nguyễn Thanh Hùng quan niệm, “Hiểu là nắm vững và vận dụng được. Hiểu tức là biết kĩ và làm tốt. Hiểu một đối tượng không chỉ dừng ở quan sát nắm bắt cái bề ngoài. Càng là đối tượng phi vật chất như các tác phẩm văn 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chương lại càng không thể chỉ dùng năng lực quan sát”.
Vì thế, muốn đọc hiểu tác phẩm văn chương, người đọc phải được trang bị những tri thức nhiều loại. Tri thức để hiểu cấu trúc ngôn ngữ là đời sống xã hội (Ngôn ngữ và tiếng mẹ đẻ). “Tri thức để hiểu cấu trúc thẩm mỹ là thể loại, là thi pháp, là phương thức trình bày nghệ thuật. Tri thức tối cần thiết để hiểu cấu trúc tư tưởng là quan niệm nghệ thuật về con người, là thế giới quan, là triết học, chính trị, tôn giáo, đạo đức,…” [16, tr.
Bản chất đọc - hiểu Đọc hiểu là hành động nhận thức tích cực. Nói đến bản chất của bất kỳ sự vật, hiện tượng nào trong tự nhiên, xã hội và con người là nói đến đặc tính cốt lõi nhất của chúng để phân biệt ranh giới giữa chúng với những sự vật, hiện tượng khác trong thế giới khách quan. Bản chất chỉ ra tính độc đáo, riêng biệt của sự vật hiện tượng để nó là chính nó mà không lẫn với một đối tượng nào khác. Tìm ra được bản chất của sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan là việc làm không dễ dàng.
Nghiên cứu sự vật, hiện tượng trong mối quan hệ tương tác có quy luật như thế sẽ nhận ra bản chất của việc đọc hiểu là một hoạt động của con người trong đó có các hoạt động thu và phát tín hiệu để hiểu nhau. Đọc là lao động cơ bắp diễn ra với luồng mắt theo dõi lia lướt trên dòng chữ, trang viết, là sự điều tiết của cơ quan phát âm là toàn bộ cơ thể được trưng thu như tay cầm sách, chân nâng đỡ sức mạnh phát âm. Đọc hiểu là quá trình phân tích, tổng hợp so sánh, liên tưởng, ghi nhớ, suy luận diễn ra liên tục trong một khoảng thời gian. Đọc mang bản chất lao động tất cả.
Đọc là hoạt động nhất định tác động vào đối tượng để nhận thức và cải tạo bản thân. Đọc là lao động là hoàn toàn có lý. Đọc sáng tạo trong đọc là nằm ở đâu? Hoạt động đọc hiểu diễn ra với ngôn ngữ. Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu thứ hai trong hoạt động sống của con người.
Nó bỏ qua những phản xạ có điều kiện mà đi thẳng vào kí hiệu ngôn ngữ. Chúng ta đều biết, ngôn ngữ là hình thức vật chất bảo tồn ý nghĩa chung của cộng đồng xã hội để người nói, người nghe, người viết, người đọc hiểu nhau và bổ sung phần cá nhân của mình vào. Nói cách khác, khi sử dụng ngôn ngữ, người viết, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người nói đều phải dùng hệ thống mã hóa đã được quy ước để người đọc, người nghe có cơ sở hiểu những gì được truyền đạt. Nhưng vì hoạt động nói hay viết được thực hiện với mục đích nào đó trong một ngữ cảnh, văn cảnh nhất định nên người nghe, người đọc không phải chỉ tiếp thu những ý chung, nghĩa chung của thông báo mà còn xen vào đó cả tính sáng tạo của mình.
Vì vậy, người đọc phải tận dụng năng lực tư duy, vốn tri thức và kinh nghiệm sống để hiểu trọn vẹn ý nghĩa không được nói ra một cách trực tiếp hiển ngôn mà hàm chứa và chìm sâu vào phương thức biểu hiện ngầm ẩn. Đọc quả là hoạt động sáng tạo vì đó là quá trình phát hiện ra sự sáng tạo của người viết và cả người đọc như đã nói, và nếu có điều kiện lại bổ sung thêm ý nghĩa bên ngoài dự liệu và ý đồ của tác phẩm. Đọc với bất cứ hình thức kiểu dạng gì cũng là một hoạt động cụ thể hóa bằng các thao tác, hành động và kĩ năng. Trước hết, đọc hiểu là hoạt động đọc.
Đọc để thu nhận thông tin, chính là học hỏi để hiểu những gì trước đó chưa hiểu. Quá trình học hỏi của việc đọc hiểu trước hết là để biết một điều gì đó đúng hay sai để mở rộng tầm hiểu biết và biết rõ bản chất vấn đề trong tương quan với các dữ liệu cho rằng đọc là học mà chỉ vận dụng mỗi trí nhớ thì sẽ không thu nhận được gì thêm ngoài thông tin. Đọc mà đưa vào nhận thức một trình độ mới của việc nắm vững ý nghĩa được tác giả ngụ ý và thể hiện sự ngụ ý ấy như thế nào thì việc đọc để học đã được khai sáng. Đọc nhiều không đồng nghĩa với việc học nhiều và đọc có hiệu quả.
Cần phân biệt cách học bằng việc đọc. Sự phân biêt này có quan hệ mật thiết với toàn bộ vấn đề đọc và mối quan hệ giữa việc đọc với giáo dục nói chung. Đừng nghĩ rằng đọc và nghe là thụ động. Nói và nghe, viết, đọc đều là hành động chủ động liên quan đến tính tích cực của con người.
Đọc một văn bản, người đọc có thể tiếp thu một lượng thông tin ít hay nhiều và nắm vững ý nghĩa văn bản đến đâu, đạt mức độ nào đều phụ thuộc vào các dạng thức hoạt động thể hiện trong thao tác và hành động, kĩ năng cụ thể được dùng đến trong quá trình đọc. Tóm lại, đọc là một hoạt động phức tạp bao gồm trong đó những hành động liên tiếp. Ai thực hiện nhiều hành động phù hợp hơn sẽ đọc tốt hơn. Không 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tìm thấy nội dung ý nghĩa trong văn bản thì việc đọc trở nên hư ảo, vô bản chất.