chương 1. Quan niệm về đọc văn Hoạt động đọc từ xa xưa đã tích lũy vô vàn những dạng thức đọc, kiểu đọc, dạng đọc, phương pháp đọc, kĩ năng đọc, kĩ thuật đọc khác nhau. Song cho đến nay lịch sử nghiên cứu vẫn chưa có những tiêu chí cụ thể để phân loại một cách rạch ròi ranh giới khoa học giữa chúng. Vậy đọc là gì? Và câu trả lời cũng rất phong phú.
Có người cho rằng: “Đọc là phát âm các chữ cái và tổng hợp chúng thành từ ngữ” “Đọc là hiểu những gì trên trang giấy” [ 17, Tr. Người khác lại nêu ra: “Đọc là quá trình phức tạp bao gồm sự kết hợp của các khả năng cảm nhận, tâm lí ngôn ngữ và nhận thức” (Adam, 1990). TS Nguyễn Thanh Hùng – một người giành cả cuộc đời mình để nghiên cứu vấn đề đọc - khẳng định: “Đọc là một hành động của con người nhằm mục đích hình thành và nắm vững ý nghĩa từ văn bản trong quá trình nhận thức của việc đọc để mở rộng cảm giác và xúc cảm bằng sự nếm trải của người đọc. Với ý nghĩa đó, kinh nghiệm đọc sẽ được hình thành nhờ nắm vững các đơn vị hữu cơ trong việc đọc văn bản nói chung trước khi đọc hiểu tác phẩm văn chương ” [15, Tr.
Bên cạnh đó, GS Nguyễn Thanh Hùng đã lí giải khá sâu sắc và rất khoa học về vấn đề đọc văn: “Đọc văn chương là đọc cái chủ quan của người viết bằng cách đồng hóa tâm hồn, tình cảm, suy nghĩ của mình vào trang sách. Hoạt động đó không chỉ là tái tạo âm thanh từ chữ viết mà còn là quá trình thức tỉnh cảm xúc, quá trình tri giác nhuần thấm tín hiệu để giải mã ngôn từ, mã nghệ thuật, mã văn hóa đồng thời với việc huy động vốn sống, kinh nghiệm cá nhân người đọc, để lựa chọn giá trị tư tưởng thẩm mĩ và ý nghĩa vốn có của tác phẩm. Đọc là đón đầu những gì mình đang đọc qua để kiểm chứng và đi tìm sự hợp sức của tác giả để tác phẩm được tái tạo trong tính cụ thể và giàu tưởng tượng ” [15, Tr. 9 z Trong cuốn “Phương pháp dạy học văn” Tập 1, Nxb Đại học Sư phạm – 2004, các tác giả đã khẳng định rằng: “Đọc văn để tiếp nhận, lĩnh hội, đọc văn để hiểu và cảm nhận văn, có ấn tượng và định hình biểu tượng về tác phẩm văn.
Người đọc văn phải làm sống lại hình tượng nghệ thuật từ văn bản tác phẩm rồi chuyển hình tượng đó vào trong đầu trở thành biểu tượng, ấn tượng của mình ” [20, Tr. Tiến sĩ Nguyễn Trọng Hoàn quan niệm: Đọc là một hoạt động nhận thức nhằm hiểu nghĩa thông qua quá trình chủ thể người đọc làm việc với văn bản. Trước văn bản người đọc vận dụng những kiến thức đã có cùng với những gợi ý (trực tiếp và gián tiếp, hiển ngôn và hàm ngôn) trong bài đọc để hiểu ý nghĩa tác phẩm. Dù có rất nhiều những cách lí giải riêng về quan niệm đọc văn.
Song nhìn chung các quan niệm của các nghiên cứu trên đều tập vào các vấn đề chung của đọc như sau: Đọc là một hoạt động nhằm lĩnh hội và hiểu được các tầng ý nghĩa của văn bản ( từ tầng ngôn từ đến tầng nghệ thuật cũng như tầng ý nghĩa vị nhân sinh của văn bản đó). Quá trình lĩnh hội đó phải dựa vào khả năng chủ động, tích cực và sáng tạo của chủ thể đọc khi khám phá tác phẩm. Đọc chính là quá trình thấu hiểu và cảm thông cũng như đối thoại với các nhà văn. Thông qua đó, người đọc sẽ vận dụng một cách sáng tạo những kiến thức có trong tác phẩm vào trong cuộc sống của mình.
Từ đó nâng tầm hiểu biết của mình về xã hội, hình thành và phát huy những năng lực của bản thân. Nhìn chung, có thể thấy đọc là một hoạt động có ý thức văn hóa và mang tính giáo dục sâu sắc. Khái niệm đọc xuất hiện từ lâu và được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm, cho đến nay nó đã nhanh chóng phổ biến và đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong hoạt động nhận thức của con người. Đọc chính là sự thể hiện những nhận thức của con người thông qua ngôn từ để giao tiếp và phát triển cá thể cùng xã hội.
Quan niệm về hiểu văn “Hiểu” nói chung theo quan niệm của Kinh thánh là: “lặn sâu vào thế giới bí ẩn bên trong”, còn theo triết học Nga hiện đại thì: “hiểu là đưa ra một cách thức để nhận thức sự vật ”, nhìn chung đều có hàm nghĩa “hiểu” là giải quyết mối quan hệ phức tạp bên trong của sự vật, đối tượng khác. “Hiểu” có nhiều mức độ. Cơ bản nhất là phải hiểu được ý nghĩa của các kí hiệu, hiểu trên bề mặt, hiểu nghĩa đen, hiểu hiển ngôn; tiếp đến là phải hiểu được ý nghĩa, tính ám chỉ trong từng con chữ; và cuối cùng là hiểu sâu sắc, hiểu vượt ra ngoài văn bản trong sự liên hệ với cuộc sống, với tương lai.TS Nguyễn Thanh Hùng thì: “Hiểu văn bản nói chung là nắm vững nội dung tư tưởng của người viết, chủ sở hữu của văn bản ấy trong quá trình thực hiện chức năng giao tiếp của mình”. Nói một cách khái quát là: “Hiểu một văn bản là biết rõ và hiểu đúng, nắm vững nội dung cụ thể của văn bản và vận dụng được những tư tưởng chứa đựng trong văn bản” [ 15, Tr 23].
Đề cập đến vấn đề hiểu văn bản, các nhà nghiên cứu đều thống nhất việc hiểu có nhiều cấp độ, từ đơn giản đến sâu sắc. Nhưng một điều đặc biệt là đối với văn bản văn học thì người đọc không chỉ hiểu được giá trị tư tưởng, tình cảm mà tác giả gửi gắm qua tác phẩm mà còn hiểu cái hay, cái đẹp đằng sau ngôn ngữ. Nhìn chung bản chất tâm lí của sự hiểu là biến cái của người khác thành cái vừa của mình – vừa của người khác. Hiểu bao giờ cũng là tự hiểu, nghĩa là biến cái được hiểu thành kiến thức, quan điểm, niềm tin của mình.
Có thể thấy biên độ của hiểu đã được đẩy ra mọi mức độ nhận biết cho tới mức độ cao nhất là đánh giá, vận dụng. Vậy việc đọc - hiểu tác phẩm văn chương cũng phải đảm bảo việc biết rõ và hiểu đúng, phải nắm vững và vận dụng được tư tưởng thẩm mĩ và thái độ đánh giá của nhà văn đối với hiện thực được phản ánh để người đọc, đọc hiểu các tác phẩm văn chương cùng thể loại, cùng khuynh hướng văn học hay cùng quan điểm nghệ thuật. Bản chất việc đọc - hiểu Đọc - hiểu là một thuật ngữ kép dùng chỉ chỉ một hoạt động có mục đích cụ thể của con người. Đó là hoạt động tự lĩnh hội tri thức bằng hoạt động trí tuệ.
Đọc hiểu vừa là năng lực, vừa là kĩ năng cần rèn luyện của con người. Bàn về đọc hiểu, trong cuốn trong chuyên luận: “Đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường” - Nxb Giáo dục năm 2008, GS. TS Nguyễn Thanh Hùng đã đặt đọc hiểu tác phẩm văn chương trong mối quan hệ với mục đích: “Đọc để hiểu giá trị đích thực của tác phẩm”. Một lần nữa tác giả lại khẳng định: “Đọc – hiểu là một khái niệm khoa học chỉ ra mức độ cao nhất của hoạt động học; đọc – hiểu đồng thời cũng chỉ ra năng lực văn của người đọc” [14].
Tác giả Phạm Thu Hương trong cuốn “Đọc hiểu và chiến thuật đọc hiểu trong nhà trường phổ thông” đã trích dẫn ý kiến của sPGS. TS Nguyễn Thái Hòa về đọc – hiểu như sau: “Đọc – hiểu là một kĩ năng tích hợp không chỉ riêng trong học Tiếng Việt, Văn mà còn quan trọng trong học tập và nhận thức nói chung. Một cách khái quát, đọc – hiểu dù đơn giản hay phức tạp đều là hành vi ngôn ngữ, sử dụng một loạt thủ pháp và thao tác cơ bản bằng cơ quan thị giác, thính giác để tiếp nhận, phân tích, giải mã và ghi nhớ nội dung thông tin, cấu trúc văn bản ” [17, Tr. Tuy nhiên, dù đứng ở góc độ nào, khái quát - triết học hay cụ thể - thao tác – định hướng thực hành đều cho thấy bản chất của đọc hiểu văn chương là một quá trình lao động sáng tạo mang tính thẩm mĩ nhằm phát hiện ra những giá trị của tác phẩm trên cơ sở phân tích đặc trưng văn bản.
Đọc văn chương với bất kì hình thức nào cũng là một dạng thức lao động mang tính chủ động và tích cực. Trước hết đọc hiểu là một hoạt động đọc. Ban đầu đọc như một hoạt động cơ bắp diễn ra với luồng mắt theo dõi nhìn lướt trên dòng chữ, trang viết, là sự điều tiết của cơ quan phát âm, là toàn bộ cơ thể được hoạt động như tay cầm sách, chân nâng đỡ sức mạnh phát âm. Lúc này đọc đồng nghĩa với 12 z khả năng ghi nhớ chữ viết, kí tự… Đây chính là cấp độ đọc thấp nhất của đọc, đọc mới dừng ở mức tái hiện thông thường.
Tiếp đến cho thấy mục đích chính của đọc là để hiểu những ý tưởng, những thông điệp trong tài liệu. Không hiểu, việc đọc sẽ trở nên trống rỗng và vô nghĩa giống như chúng ta nhìn mà không thấy vậy. Hay nói như Durkin thì “cốt lõi của của việc đọc là sự hiểu”. Cho nên đọc tiếp theo phải gắn liền với hiểu, người đọc phải tiếp nhận thông tin, phân tích, giải mã, nhận xét, bình giá nội dung thông tin và cả người phát ra thông tin.
Ở đây, người đọc sẽ khám phá ra nghĩa của các từ, tức “nhận ra kí hiệu và nghĩa của kí hiệu”, hiểu được các từ đó liên kết với nhau như thế nào nhằm chuyển tải bức thông điệp gì, và chúng có tác động như thế nào đến tình cảm, nhận thức cũng như hành vi của người đọc. Đọc hiểu văn bản thực chất là quá trình người đọc kiến tạo ý nghĩa của văn bản đó thông qua hệ thống các hoạt động, hành động, thao tác nhất định. Đây là một hoạt động không đơn giản diễn ra trong một thời gian ngắn mà nó xuyên suốt trong cả một quá trình. Hay nói như GS Trần Đình Sử: “Đọc là tìm ra ý nghĩa trong một thông điệp được tổ chức bằng hệ thống kí hiệu.
Nhưng ý nghĩa là một vấn đề rất khó của khoa học nhân văn hiện đại… Theo thói quen ta tạm dùng một từ ý nghĩa… Nghĩa được biểu hiện trong văn bản, gắn với nội dung của văn bản ấy. Còn nghĩa là nội dung văn bản trong cách cảm nhận của người đọc ” [26, Tr 20].