Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ngành chăn nuôi lợn tại Việt Nam giữ vị trí quan trọng trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp. Cùng với sự phát triển của các phương thức chăn nuôi công nghiệp, mô hình chăn nuôi lợn địa phương và lợn rừng lai bán hoang dã ngày càng phát triển nhằm cung cấp nguồn thực phẩm chất lượng cao, nhiều nạc, phù hợp thị hiếu tiêu dùng. Tuy nhiên, lợn rừng lai giai đoạn sơ sinh và theo mẹ thường có tỷ lệ hao hụt lớn do hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện và bản tính hoang dã khiến việc can thiệp, điều trị trực tiếp khi phát bệnh gặp nhiều khó khăn.

Bệnh viêm ruột hoại tử do trực khuẩn yếm khí sinh nha bào Clostridium perfringens (chủ yếu là type A và type C) gây ra là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tiêu chảy xuất huyết nặng và tỷ lệ chết cao ở lợn con. Mặc dù vắc xin Litter Guard (hãng Pfizer) đã được sử dụng phổ biến trên đàn lợn ngoại nuôi trang trại, việc khảo sát hiệu lực phòng bệnh của vắc xin này trên đàn lợn rừng lai nuôi bán hoang dã tại địa phương vẫn chưa có nhiều nghiên cứu cụ thể.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài gồm 2 nội dung chính:

  1. Đánh giá thực trạng và nguyên nhân gây bệnh viêm ruột hoại tử trên đàn lợn rừng lai giai đoạn theo mẹ và sau cai sữa nuôi tại cơ sở chăn nuôi bán hoang dã.
  2. Thử nghiệm sử dụng vắc xin Litter Guard tiêm phòng cho lợn nái mang thai để đánh giá hiệu lực bảo hộ phòng bệnh viêm ruột hoại tử và tỷ lệ nuôi sống của lợn rừng con giai đoạn bú sữa và sau cai sữa.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng: Đàn lợn rừng lai thế hệ F2 {♂ lợn rừng x ♀ F1 (♂ lợn rừng x ♀ địa phương)} giai đoạn theo mẹ và sau cai sữa đến 56 ngày tuổi, cùng đàn lợn nái sinh sản tại trại.
  • Địa điểm nghiên cứu: Cơ sở trại chăn nuôi động vật bán hoang dã thuộc Chi nhánh Nghiên cứu và Phát triển động thực vật bản địa, xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.
  • Thời gian thực hiện: Từ tháng 11 năm 2015 đến tháng 05 năm 2016.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cơ sở lý thuyết và sinh bệnh học

  • Đặc điểm sinh lý tiêu hóa lợn con: Trong 3 tuần đầu sau sinh, lợn con tiết rất ít axit clohydric (HCl) tự do trong dịch vị, dịch vị nhanh chóng liên kết với niêm dịch khiến dạ dày thiếu rào cản toan tính. Điều này tạo điều kiện cho vi sinh vật lên men và vi khuẩn đường ruột phát triển nhanh chóng. Lợn rừng con cần từ 8–12 tuần tuổi mới thích ứng hoàn toàn với nguồn thức ăn ngoài sữa mẹ.
  • Tác nhân gây bệnh: Trực khuẩn Clostridium perfringens (Gram dương, kỵ khí tuyệt đối, sinh nha bào). Trong đó:
    • C. perfringens type A: Thường trực trong đường tiêu hóa và đất, sinh độc tố alpha ($\alpha$-toxin) và độc tố ruột (enterotoxin), gây viêm ruột hoại tử thể tiết dịch, phân lỏng lẫn màng nhầy niêm mạc và vệt máu tươi.
    • C. perfringens type C: Sinh độc tố beta ($\beta$-toxin) gây hoại tử xuất huyết nặng ở niêm mạc không tràng và hồi tràng, bệnh xảy ra trầm trọng nhất ở lợn sơ sinh dưới 1 tuần tuổi với tỷ lệ tử vong từ 50% đến 100%.
  • Cơ chế miễn dịch qua vắc xin: Sử dụng vắc xin Litter Guard tiêm cho lợn nái chửa nhằm kích thích cơ thể mẹ tạo kháng thể đặc hiệu truyền qua sữa đầu (miễn dịch thụ động) để bảo vệ lợn con trong những tuần đầu đời.

Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp điều tra dịch tễ học lâm sàng: Theo dõi, ghi chép triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đại thể của toàn bộ đàn lợn theo dõi vào buổi sáng sớm và chiều tối hàng ngày; xác định tỷ lệ mắc theo tháng, theo lứa tuổi và triệu chứng lâm sàng đặc trưng.
  • Phương pháp thực nghiệm phân lô so sánh:
    • Lô thí nghiệm (TN): Gồm 10 lợn nái chửa được tiêm vắc xin Litter Guard với liều 2 ml/con vào thời điểm 2 tuần trước khi sinh (tiêm bắp hoặc dưới da); theo dõi toàn bộ 80 lợn con sinh ra.
    • Lô đối chứng (ĐC): Gồm 10 lợn nái chửa không tiêm vắc xin Litter Guard, nuôi dưỡng và chăm sóc trong cùng điều kiện; theo dõi toàn bộ 71 lợn con sinh ra.
  • Chỉ tiêu theo dõi: Số lượng và tỷ lệ lợn con mắc bệnh phân trắng, tiêu chảy, viêm phổi, viêm khớp, viêm ruột hoại tử; tỷ lệ mắc theo tháng và theo 3 nhóm tuổi (sơ sinh – 21 ngày tuổi, 22 – 35 ngày tuổi, 36 – 56 ngày tuổi); tỷ lệ chết do viêm ruột hoại tử; tỷ lệ nuôi sống đến khi cai sữa (35 ngày) và đến 56 ngày tuổi.
  • Phương pháp xử lý số liệu: Tính toán các tham số thống kê sinh học (số trung bình, độ lệch tiêu chuẩn, sai số trung bình) theo phương pháp của Nguyễn Văn Thiện và cs. (2002).

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của việc phát triển chăn nuôi lợn rừng lai theo hướng sản xuất hàng hóa đặc sản, phân tích nguy cơ thiệt hại do bệnh viêm ruột hoại tử gây ra ở lợn con trong điều kiện nuôi nhốt bán tự nhiên. Xác định mục tiêu đánh giá tình hình cảm nhiễm bệnh và khảo nghiệm hiệu quả của vắc xin Litter Guard trên đối tượng lợn rừng lai tại tỉnh Thái Nguyên.

Phần 2: Tổng quan nghiên cứu

  • Hệ thống hóa các đặc điểm sinh lý đường tiêu hóa của lợn sơ sinh và cơ chế hình thành phản xạ tiêu hóa đối với thức ăn nhân tạo.
  • Tổng quan đặc tính sinh học, phân loại type vi khuẩn C. perfringens (type A, B, C, D, E), cấu trúc kháng nguyên và độc tố ruột ($\alpha$, $\beta$, $\varepsilon$, $\iota$).
  • Phân tích bệnh lý học, phân loại 4 thể bệnh lâm sàng (quá cấp tính, cấp tính, bán cấp tính, mãn tính) và bệnh tích mổ khám đại thể ở các đoạn ruột non, hạch màng treo ruột.
  • Lược khảo các công trình nghiên cứu trên thế giới (chương trình nghiên cứu Clostridium của Liên minh Châu Âu giai đoạn 2001–2004) và các nghiên cứu tại Việt Nam (Viện Thú y, Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, các nghiên cứu của Huỳnh Thị Mỹ Lệ, Nguyễn Văn Sửu, Trần Thị Hạnh).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Quy định chi tiết địa bàn nghiên cứu tại trại chăn nuôi Chi nhánh Nghiên cứu và Phát triển động thực vật bản địa (xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, Thái Nguyên). Xây dựng quy trình phân lô thí nghiệm so sánh giữa 10 nái có tiêm vắc xin Litter Guard và 10 nái không tiêm, thiết lập biểu mẫu theo dõi lâm sàng và các công thức toán học tính tỷ lệ nhiễm, tỷ lệ chết, tỷ lệ khỏi bệnh và tỷ lệ nuôi sống.

Phần 4: Kết quả và thảo luận

Chương này được chia thành hai nội dung lớn: công tác phục vụ sản xuất tại trại và kết quả chuyên đề nghiên cứu khoa học.

1. Công tác phục vụ sản xuất

  • Thực hiện công tác phối giống trực tiếp cho 15 lợn nái (14 nái phối đạt), tuyển chọn 14 lợn đực giống và 20 lợn nái hậu bị.
  • Chăm sóc, nuôi dưỡng đàn lợn thịt gồm 5 đàn với 132 con; thực hiện quy trình đỡ đẻ, bấm nanh, bấm số tai cho 210 lợn con (an toàn 201 con, đạt 95,71%) và tiêm sắt Fe-B12 cho 315 lợn con đạt tỷ lệ 100%.
  • Thực hiện công tác tiêm phòng định kỳ các loại vắc xin: Dịch tả lợn (175 con, tỷ lệ an toàn 98,28%), Phó thương hàn (171 con, 99,42%), Tụ dấu (160 con, 100%), Tai xanh - PRRS (180 con, 100%), Lở mồm long móng (179 con, 100%).
  • Tham gia điều trị các bệnh thường gặp: Bệnh phân trắng lợn con (điều trị 123 con, khỏi 98 con, đạt 79,67%), Hội chứng đường hô hấp (điều trị 65 con, khỏi 54 con, đạt 83,08%), Viêm tử cung lợn nái (điều trị 1 con, khỏi 100%). Riêng bệnh viêm ruột hoại tử ở lợn con (11 con mắc) có tỷ lệ điều trị khỏi là 0%, tỷ lệ chết đạt 100%.

2. Kết quả nghiên cứu chuyên đề về bệnh viêm ruột hoại tử

  • Tỷ lệ mắc bệnh chung ở lợn rừng con theo mẹ (n = 151 con theo dõi): Bệnh phân trắng lợn con có tỷ lệ mắc cao nhất (37,75%), tiếp theo là tiêu chảy (27,15%), viêm phổi (15,23%), viêm ruột hoại tử (7,28%) và viêm khớp (3,31%).
STT Tên bệnh Số con theo dõi (con) Số con mắc bệnh (con) Tỷ lệ mắc (%)
1 Bệnh phân trắng lợn con 151 57 37,75
2 Bệnh tiêu chảy 151 41 27,15
3 Bệnh viêm phổi 151 23 15,23
4 Bệnh viêm ruột hoại tử 151 11 7,28
5 Bệnh viêm khớp 151 5 3,31
  • Triệu chứng lâm sàng và bệnh tích của lợn mắc viêm ruột hoại tử (11 con mắc): Các biểu hiện gồm giảm ăn/bỏ bú (100%), mệt mỏi ủ rũ lười vận động (100%), phân màu nâu đỏ hoặc có máu (100%), gầy sút cân nhanh (100%), cơ quan tiêu hóa bị xung huyết/xuất huyết (100%) và chướng bụng (81,82% - tương ứng 9/11 con).
  • Tỷ lệ mắc viêm ruột hoại tử theo thời gian (419 lượt lợn con theo dõi từ tháng 12/2015 đến tháng 05/2016): Bệnh xuất hiện ở 5/6 tháng theo dõi với tỷ lệ chung là 2,63% (11 con mắc). Tỷ lệ mắc cao nhất vào tháng 2/2016 (4,23%), tiếp đến là tháng 1/2016 (3,33%), tháng 5/2016 (3,08%), tháng 3/2016 (2,63%), tháng 4/2016 (1,89%), và thấp nhất vào tháng 12/2015 (0,00%).
  • Tỷ lệ mắc bệnh theo lứa tuổi giữa hai lô thí nghiệm:
STT Nhóm tuổi theo dõi Lô Thí nghiệm (n = 80 con) Lô Đối chứng (n = 71 con)
Số con mắc (con) Tỷ lệ mắc (%) Số con mắc (con) Tỷ lệ mắc (%)
1 Sơ sinh – 21 ngày tuổi 1 1,25 5 7,04
2 22 – 35 ngày tuổi 1 1,25 3 4,23
3 36 – 56 ngày tuổi 0 0,00 1 1,41
Tổng Tính chung toàn giai đoạn 2 2,50 9 12,67

Tỷ lệ mắc bệnh tập trung cao nhất ở giai đoạn sơ sinh đến 21 ngày tuổi và giảm dần theo các giai đoạn lớn hơn. Tuy nhiên, ở giai đoạn sau cai sữa (36–56 ngày tuổi), bệnh vẫn xuất hiện ở lợn rừng lai lô đối chứng do thói quen gặm nhấm đất cát của giống này.

Phần 5: Kết luận, tồn tại và kiến nghị

Tổng kết các phát hiện về hiệu lực giảm tỷ lệ bệnh của vắc xin Litter Guard, mức độ tử vong tuyệt đối khi lợn con phát bệnh viêm ruột hoại tử, và đề xuất áp dụng vắc xin vào quy trình thú y định kỳ cho lợn nái chửa tại các trang trại nuôi lợn rừng lai.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

  1. Hiệu lực phòng ngừa bệnh viêm ruột hoại tử: Việc tiêm vắc xin Litter Guard cho lợn nái mang thai trước khi sinh 2 tuần đã giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh viêm ruột hoại tử ở lợn con từ 12,68% (lô đối chứng không tiêm) xuống còn 2,50% (lô thí nghiệm có tiêm).
  2. Mức độ nguy hiểm của bệnh: Tỷ lệ chết ở những lợn con phát bệnh viêm ruột hoại tử đạt 100% ở cả hai lô (toàn bộ 2 con mắc ở lô TN và 9 con mắc ở lô ĐC đều bị chết), chứng minh bệnh này khi đã bộc phát triệu chứng lâm sàng thì các phác đồ điều trị thông thường không đem lại hiệu quả.
  3. Hiệu quả cải thiện tỷ lệ nuôi sống:
STT Chỉ tiêu theo dõi Đơn vị Lô Thí nghiệm (TN) Lô Đối chứng (ĐC)
1 Số lợn nái theo dõi Con 10 10
2 Số lợn con đẻ ra Con 84 76
3 Số lợn con đưa vào nuôi Con 80 71
4 Số con sống đến cai sữa (35 ngày) Con 73 61
5 Tỷ lệ nuôi sống đến cai sữa % 91,25 85,91
6 Số con sống đến 56 ngày tuổi Con 71 57
7 Tỷ lệ nuôi sống đến 56 ngày tuổi % 88,75 80,28
8 Tỷ lệ nuôi sống so sánh tương đối (Lô ĐC / Lô TN) % 100,00 90,46

Tỷ lệ nuôi sống đến 56 ngày tuổi ở lô thí nghiệm đạt 88,75%, cao hơn rõ rệt so với lô đối chứng (80,28%).

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

  • Đưa vắc xin Litter Guard vào quy trình phòng bệnh bắt buộc cho đàn lợn nái mang thai tại các cơ sở chăn nuôi lợn rừng lai, tiêm định kỳ với liều 2 ml/con vào tuần thứ 13 của thai kỳ (khoảng 2 tuần trước khi đẻ).
  • Kết hợp nghiêm ngặt quy trình vệ sinh sát trùng chuồng trại bằng dung dịch Iodine 10% hoặc rắc vôi bột (định kỳ 2 lần/tuần trong chuồng và 1 lần/tuần khu vực xung quanh), đồng thời điều chỉnh nhiệt độ chuồng nuôi sau cai sữa duy trì ở mức 25–27°C để giảm stress cho lợn con.

Đóng góp của đề tài

  • Cung cấp số liệu thực nghiệm đầu tiên về việc sử dụng vắc xin Litter Guard trên đàn lợn rừng lai F2 nuôi theo phương thức bán hoang dã tại vùng miền núi phía Bắc (Thái Nguyên).
  • Làm sáng tỏ đặc điểm dịch tễ và bệnh cảnh lâm sàng của bệnh viêm ruột hoại tử trên lợn rừng lai, khẳng định giải pháp phòng bệnh qua sữa mẹ là biện pháp can thiệp tối ưu đối với đối tượng vật nuôi có tính hoang dã cao.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế:
    • Quy mô khảo nghiệm còn giới hạn ở 20 lợn nái (10 nái thí nghiệm, 10 nái đối chứng) tại một cơ sở chăn nuôi đơn lẻ trong thời gian 7 tháng.
    • Đề tài chưa tiến hành phân lập, định type huyết thanh chuyên sâu bằng kỹ thuật sinh học phân tử (PCR) đối với các chủng Clostridium perfringens thu nhận từ các ca bệnh thực tế tại trại.
    • Chưa định lượng được hiệu giá kháng thể đặc hiệu trong huyết thanh và sữa đầu của lợn nái sau khi tiêm vắc xin.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng quy mô thử nghiệm trên các đàn lợn rừng lai ở nhiều vùng sinh thái khác nhau.
    • Nghiên cứu xác định động thái kháng thể mẹ truyền ở lợn con theo từng mốc ngày tuổi để xác định thời điểm bổ sung vắc xin trực tiếp cho lợn sau cai sữa nếu cần thiết.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng sử dụng: Sinh viên ngành Thú y, Chăn nuôi - Thú y làm tài liệu tham khảo cho các khóa luận, chuyên đề nghiên cứu về bệnh truyền nhiễm đường tiêu hóa ở gia súc non.
  • Cơ sở thực tiễn: Kỹ sư chăn nuôi, bác sĩ thú y và chủ các trang trại chăn nuôi lợn rừng, lợn đặc sản có thể tham khảo trực tiếp:
    • Lịch tiêm phòng chi tiết cho lợn nái hậu bị, nái chửa, nái nuôi con và lợn con (Bảng 4.1 của khóa luận).
    • Phác đồ sử dụng vắc xin Litter Guard (thời điểm tiêm, liều lượng, đường tiêm).
    • Quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng giảm stress và kiểm soát thức ăn trong giai đoạn lợn con cai sữa.

Câu hỏi thường gặp

1. Vắc xin Litter Guard được tiêm cho đối tượng nào và vào thời điểm nào trong quy trình chăn nuôi?

Theo quy trình thí nghiệm trong khóa luận, vắc xin Litter Guard được tiêm cho lợn nái mang thai ở tuần thai thứ 13 (tức 2 tuần trước khi đẻ), liều lượng 2 ml/con bằng đường tiêm bắp hoặc tiêm dưới da. Mục đích là để lợn mẹ tạo kháng thể truyền sang lợn con qua sữa đầu nhằm tạo miễn dịch thụ động.

2. Tỷ lệ tử vong của lợn rừng con khi đã mắc bệnh viêm ruột hoại tử trong nghiên cứu này là bao nhiêu?

Tỷ lệ tử vong của lợn rừng con mắc bệnh viêm ruột hoại tử được ghi nhận là 100%. Trong suốt thời gian theo dõi, toàn bộ 11 lợn con mắc bệnh (bao gồm 2 con ở lô thí nghiệm và 9 con ở lô đối chứng) đều bị chết và việc điều trị bằng các phác đồ thông thường không mang lại kết quả.

3. Những triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đặc trưng nhất ở lợn rừng con mắc viêm ruột hoại tử là gì?

Tất cả 11 lợn mắc bệnh (tỷ lệ 100%) đều có các triệu chứng: giảm ăn/bỏ bú, mệt mỏi ủ rũ lười vận động, phân màu nâu đỏ hoặc có máu tươi, lợn gầy và sút cân nhanh chóng, niêm mạc cơ quan tiêu hóa bị xung huyết và xuất huyết. Ngoài ra có 81,82% số con có biểu hiện chướng bụng do vi khuẩn sinh hơi trong lòng ruột.

4. Hiệu quả sử dụng vắc xin Litter Guard đối với tỷ lệ nuôi sống của lợn con đến 56 ngày tuổi được thể hiện như thế nào?

Ở lô có tiêm phòng vắc xin Litter Guard (lô TN), tỷ lệ lợn con nuôi sống đến 56 ngày tuổi đạt 88,75% (71/80 con). Ở lô không tiêm phòng (lô ĐC), tỷ lệ nuôi sống đến 56 ngày tuổi chỉ đạt 80,28% (57/71 con). Như vậy, tỷ lệ nuôi sống ở lô đối chứng chỉ bằng 90,46% so với lô thí nghiệm.

5. Tại sao lợn rừng lai ở giai đoạn sau cai sữa (36–56 ngày tuổi) vẫn có nguy cơ mắc bệnh viêm ruột hoại tử?

Khóa luận chỉ ra rằng ngoài giai đoạn bú sữa (sơ sinh – 21 ngày tuổi) có nguy cơ mắc cao nhất do hệ tiêu hóa thiếu axit HCl tự do, lợn rừng lai sau cai sữa vẫn mắc bệnh (ghi nhận 1,41% ở lô ĐC) do đặc tính sinh học thích ủi đất, gặm nhấm thức ăn thô và chất độn chuồng nhiễm nha bào Clostridium perfringens tồn tại ngoài môi trường.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Xuân Luân đã đánh giá chi tiết đặc điểm lâm sàng, bệnh tích và thiệt hại do bệnh viêm ruột hoại tử gây ra trên đàn lợn rừng lai nuôi tại Thái Nguyên với tỷ lệ tử vong lên tới 100% ở những cá thể phát bệnh. Kết quả thực nghiệm khẳng định việc tiêm phòng vắc xin Litter Guard cho lợn nái chửa trước khi sinh 2 tuần có hiệu quả rõ rệt, giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh ở lợn con từ 12,68% xuống 2,50% và nâng tỷ lệ nuôi sống đến 56 ngày tuổi từ 80,28% lên 88,75%. Công trình cung cấp cơ sở thực nghiệm vững chắc cho việc hoàn thiện quy trình phòng bệnh truyền nhiễm ở lợn rừng lai nuôi bán hoang dã.