Chương 1: Lý luận cơ bản về hiệu quả thu ngân sách nhà nƣớc. Chương 2: Thực trạng hiệu quả thu ngân sách nhà nƣớc tại Cục thuế tỉnh Bình Phƣớc. Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả thu ngân sách nhà nƣớc tại Cục thuế tỉnh Bình Phƣớc. 1 CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HIỆU QUẢ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC Chƣơng 1 của luận văn sẽ trình bày các vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến đề tài nghiên cứu nhƣ: khái niệm, đặc điểm, vai trò của ngân sách nhà nƣớc; khái niệm, nguyên tắc và nguồn thu của ngân sách nhà nƣớc; Khái niệm và chỉ tiêu phản ánh hiệu quả thu ngân sách nhà nƣớc, sự cần thiết nâng cao hiệu quả thu ngân sách nhà nƣớc và các nhân tố ảnh hƣởng đến thu ngân sách nhà nƣớc.
NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Khái niệm ngân sách nhà nƣớc Từ điển Bách khoa toàn thƣ về kinh tế của Pháp định nghĩa: “Ngân sách là sự kiện của Nghị viện hoặc Hội đồng thảo luận và phê chuẩn mà trong đó, các nghiệp vụ tài chính (thu, chi) của một tổ chức công (nhà nƣớc, chính quyền, địa phƣơng, đơn vị công hoặc tƣ (doanh nghiệp, hiệp hội…) đƣợc dự kiến và cho phép”. Từ điển kinh tế thị trƣờng của Trung Quốc định nghĩa: “Ngân sách nhà nƣớc là kế hoạch thu chi tài chính hàng năm của nhà nƣớc đƣợc xét duyệt theo trình tự pháp định”. Từ điển thuật ngữ tài chính tín dụng (1995) của Viện nghiên cứu tài chính cho rằng: “Ngân sách đƣợc hiểu là dự toán và thực hiện mọi khoản thu nhập (tiền thu vào) và chi tiêu (tiền xuất ra) của bất kỳ một cơ quan, xí nghiệp, tổ chức, gia đình hoặc cá nhân trong một khoảng thời gian nhất định (thƣờng là một năm)”.
Theo Luật NSNN đã đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XIII, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 25 tháng 6 năm 2015 có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2017, cho rằng: “Ngân sách nhà nƣớc là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đƣợc dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc”. Khái niệm này có thể coi là cơ bản nhất trong các khái niệm đã nêu trong đề tài. 2 Năm ngân sách (còn đƣợc gọi là niên độ ngân sách hay năm tài chính hoặc tài khoá), mà trong đó, dự toán thu, chi tài chính của nhà nƣớc đã đƣợc phê chuẩn của Quốc hội có hiệu lực thi hành. Hiện nay, ở tất cả các nƣớc, năm ngân sách đều có thời hạn trong một năm dƣơng lịch, nhƣng thời điểm bắt đầu và kết thúc năm ngân sách ở mỗi nƣớc một khác.
Đa số các nƣớc, năm ngân sách trùng với năm dƣơng lịch, tức là bắt đầu từ 01/01 kết thúc vào 31/12 nhƣ Bỉ, Pháp, Hà Lan, Trung Quốc, Lào, Triều Tiên, Malaisia, Philipin… Ở các nƣớc khác. thời điểm bắt đầu và kết thúc năm ngân sách thƣờng rơi vào tháng 3 nhƣ: Apgranixtan (bắt đầu 21/3 năm trƣớc và kết thúc vào 20/3 năm sau), tháng 4 nhƣ: Anh, Nhật, Canada, Hongkong, Ấn Độ, Inđônêxia, Singapore (bắt đầu 01/4 năm trƣớc và kết thúc vào 31/3 năm sau),… Việc quy định năm ngân sách hoàn toàn là ý định chủ quan của nhà nƣớc. Tuy nhiên, ý định này cũng bắt nguồn từ những yếu tố tác động khác nhau, trong đó có 2 yêu cầu cơ bản là: - Đặc điểm hoạt động của nền kinh tế có liên quan tới nguồn thu của NSNN. - Đặc điểm hoạt động của cơ quan lập pháp (các kỳ họp của Quốc hội hoặc Nghị viện để phê chuẩn NSNN).
Ở nƣớc ta, năm ngân sách bắt đầu từ 01/01 và kết thúc vào 31/12 hàng năm. Điều này phù hợp với các kỳ họp của Quốc hội. - Kỳ họp thứ nhất vào tháng 6, thƣờng dành để xem xét tình hình chấp hành NSNN. - Kỳ họp thứ hai vào tháng 11, tháng 12 để thảo luận và phê chuẩn NSNN năm tài chính tiếp theo.
Từ các khái niệm nêu trên, có thể rút ra một số điểm đặc trƣng của ngân sách nhƣ sau: 3 - Ngân sách là một bảng liệt kê, trong đó dự kiến và cho phép thực hiện các khoản thu, chi bằng tiền của một chủ thể nào đó (nhà nƣớc, bộ, xí nghiệp, gia đình, cá nhân). - Ngân sách tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định, thƣờng là một năm. Nhƣ vậy, dựa trên cơ sở các nghiên cứu và quan sát hiện thực có thể khái niệm NSNN nhƣ sau: NSNN là toàn bộ các khoản thu- chi của nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nƣớc. Đặc điểm của ngân sách nhà nƣớc Tài chính nhà nƣớc là hệ thống các quan hệ kinh tế, gắn liền với quá trình phân phối các nguồn lực tài chính của xã hội để hình thành và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung nhằm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ kinh tế- xã hội của nhà nƣớc trong từng thời kỳ nhất định.
Các quan hệ kinh tế trong quan hệ tài chính nhà nƣớc bao gồm: - Thứ nhất: Quan hệ tài chính giữa nhà nƣớc với các tổ chức kinh tế thông qua việc phân phối kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh dƣới hình thức động viên thuế, phí để hình thành nguồn thu của ngân sách nhà nƣớc. Ngƣợc lại, thông qua các khoản chi, NSNN thực hiện việc đầu tƣ và tài trợ hoạt động của các doanh nghiệp nhƣ: xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế, trợ giá, trợ vốn, bao tiêu để tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp cạnh tranh phát triển. Quan hệ giữa nhà nƣớc với các doanh nghiệp có thể đƣợc coi nhƣ mối quan hệ trung tâm của hệ thống tài chính, và đó là quan hệ chủ đạo trong hệ thống tài chính nhà nƣớc. Quan hệ tài chính giữa nhà nƣớc và doanh nghiệp là đầu mối trong phân phối các nguồn lực tài chính, quyết định đến quan hệ tích tụ, tập trung vốn và ảnh hƣởng đến cả quy mô và cơ chế vận hành của hệ thống tài chính, có tính chất quyết định đền việc hình thành cơ chế quản lý tài chính và trực tiếp tác động tích cực đến quá trình kinh tế.
Thông qua mối quan hệ đó, nhà nƣớc thực hiện kiểm tra thƣờng xuyên, toàn diện các hoạt động kinh doanh, môi trƣờng kinh doanh và tuân thủ pháp luật tài chính. Trên cơ sở 4 đó, nhà nƣớc thực hiện điều chỉnh, hoàn thiện chính sách, cơ chế tài chính ngân sách thích ứng với quá trình tăng trƣởng và phát triển kinh tế. - Thứ hai: Quan hệ tài chính giữa nhà nƣớc với các cơ quan chức năng của nhà nƣớc (các cơ quan hành chính sự nghiệp hay các lĩnh vực không sản xuất vật chất). Các cơ quan này tuy không trực tiếp sản xuất và tạo ra nguồn lực tài chính, nhƣng gián tiếp, cũng góp phần phát triển kinh tế thông qua các hoạt động văn hóa, giáo dục, y tế, phúc lợi xã hội và an ninh quốc phòng.
Quan hệ tài chính giữa nhà nƣớc và các cơ quan chức năng của nhà nƣớc đƣợc biểu hiện qua việc cấp phát kinh phí của ngân sách nhà nƣớc cho các đơn vị dự toán từ trung ƣơng đến địa phƣơng thuộc lĩnh vực quản lý nhà nƣớc, sự nghiệp, văn hóa, giáo dục, y tế, xã hội,… Các hoạt động này sẽ tạo ra nguồn lực tài chính tiềm ẩn và tạo ra những tiềm năng cho phát triển kinh tế và khai thác gián tiếp các nguồn lực tài chính. - Thứ ba: Quan hệ tài chính giữa nhà nƣớc với các tầng lớp dân cƣ thông qua nghĩa vụ nộp thuế, phí của các thể nhân; thông qua các hình thức tín dụng nhà nƣớc (trái phiếu, tín phiếu…) và các nguồn đóng góp tự nguyện của ngƣời dân (nhà nƣớc và nhân dân cùng làm, xổ số kiến thiết, đóng góp tự nguyện), là một bộ phận quan trọng hình thành nguồn thu ngân sách nhà nƣớc. Về phía nhà nƣớc, quan hệ này đƣợc hoàn trả trực tiếp bằng các công trình phúc lợi công cộng về kinh tế- văn hóa- xã hội. Ngoài ra, nhà nƣớc còn thực hiện các khoản trợ cấp xã hội từ ngân sách nhƣ chính sách thƣơng binh xã hội, học bổng, cứu tế xã hội, trợ cấp cho những ngƣời không nơi nƣơng tựa và các chƣơng trình phúc lợi an sinh nhƣ: nƣớc sạch, vệ sinh môi trƣờng, trƣờng học, bệnh viện, trạm xá và các công tác xã hội nhân đạo khác.
Tất cả những mặt trên suy cho cùng cũng là quan hệ kinh tế, vì mục đích kinh tế và hƣớng tới an sinh cho mọi tầng lớp dân cƣ. - Thứ tƣ: Quan hệ giữa nhà nƣớc với các định chế tài chính quốc tế, với các chính phủ và các tổ chức phi chính phủ. 5 Những quan hệ nói trên thể hiện rõ nội dung kinh tế- xã hội của NSNN, nhìn trên góc độ NSNN vừa là phạm trù kinh tế vừa là công cụ kinh tế trọng yếu của nhà nƣớc. Tóm lại: Ngân sách nhà nƣớc có các đặc điểm chủ yếu sau đây: -> Hoạt động ngân sách nhà nƣớc là hoạt động phân phối lại các nguồn tài chính, nó thể hiện ở hai lãnh vực thu và chi của nhà nƣớc; -> Hoạt động thu chi ngân sách nhà nƣớc luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế - chính trị của nhà nƣớc và việc thực hiện các chức năng của nhà nƣớc, đƣợc nhà nƣớc tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định; -> Ngân sách nhà nƣớc luôn gắn chặt với sở hữu nhà nƣớc, luôn chứa đựng những lợi ích chung, lợi ích công cộng; -> Ngân sách nhà nƣớc cũng có những đặc điểm nhƣ các quỹ tiền tệ khác.
Nét khác biệt của ngân sách nhà nƣớc với tƣ cách là một quỹ tiền tệ tập trung của nhà nƣớc, nó đƣợc chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng, sau đó mới đƣợc chi dùng cho những mục đích đã định; -> Hoạt động thu chi của ngân sách nhà nƣớc đƣợc thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu.Vai trò của ngân sách nhà nƣớc Ngân sách nhà nƣớc có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng và đối ngoại của đất nƣớc. Cần hiểu rằng, vai trò của ngân sách nhà nƣớc luôn gắn liền với vai trò của nhà nƣớc theo từng giai đoạn nhất định. Đối với nền kinh tế thị trƣờng, ngân sách nhà nƣớc đảm nhận vai trò quản lý vĩ mô đối với toàn bộ nền kinh tế, xã hội.