CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THANH TRA CHUYÊN NGÀNH HẢI QUAN 1. Tầm quan trọng của thanh tra chuyên ngành Hải quan Trước hết ta tìm hiểu khái niêm về thanh tra: Khái niệm "Thanh tra" có thể được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau: Thứ nhất: Thanh tra là một thiết chế công quyền nằm trong bộ máy hành chính nhà nước.về mặt thuật ngữ, theo từ điển tiếng Việt: thanh tra ( Cơ quan, cá nhân có thẩm quyền) xem xét tại chỗ việc làm của địa phương, tổ chức để phát hiện và ngăn chặn những gì trái với qui định” {Trung tâm từ điển tiếng Việt, Vietlex, nhà xuất bản Đà Nẵng 2009, Tr 1177}. Như vậy, thanh tra thường đi kèm với một chủ thể nhất định là “ người làm nhiệm vụ thanh tra”, “đoàn thanh tra” và được đặt trong phạm vi quyền hạn của một chủ thể nhất định. Đối với các quốc gia trên thế giới, mặc dù tồn tại nhiều hình thức tổ chức Nhà Nước và hệ thong pháp luật khác nhau, xuất phát từ đặc điểm chính trị, kinh tế, xã hội của từng quốc gia, nhưng hầu hết cơ cấu nhà nước của các quốc gia được chia làm ba loại hình chủ yếu là cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp.
Quá trình phát triển về kinh tế và xã hội đã thức đẩy sự phát triển, hoàn thiện của ba hệ thống cơ quan này và cũng từ đó đòi hỏi cần có sự giám sát giữa ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Điều này đặt ra yêu cầu phải có cơ chế giám sát, kiểm tra, thanh tra của các cơ quan có quyền lực Nhà nước đối với các cơ quan có chức năng điều hành bộ máy Nhà nước và sự giám sát, thanh tra được thành lập, có thể chia làm ba loại hình tiêu biểu là Thanh tra Quốc hội; hanh tra giám sát hành chính và thanh tra chuyên ngành. Mô hình thanh tra Quốc Hội được lập ở nhiều nước phát triển, phổ biến là ở các nước bắc Âu và Châu Mỹ, diển hình như Thụy Điển, Đan Mạch, Canada… Để giám sát hoạt động của các cơ quan hành chính Nhà nước, công chức Nhà nước thừa hành, nhằm tăng cường hiệu lực quản lý, chống các hiện tượng tiêu cực, tham nhũng, nhiều nước đã thành lập cơ quan thanh tra, giám sát hành chính. Điển hình là những nước ở khu vực châu Á, châu Phi, như Hàn Quốc, Trưng Quốc, Lào, Ai Cập… Đối với thanh tra chuyên ngành thì đây là loại hình thanhh tra được thành lập ở hầu hết các nước trên thế giới.
Thanh tra chuyên ngành được thành lập ở các Bộ, ngành với chức năng cơ bản là thanh tra các lĩnh vực do Bộ, ngành đó quản lý, nhằm bảo đảm thực hiện luật pháp, quyết định, chỉ thị, mệnh lệnh quản lý điều hành của Bộ trưởng được chấp hành và tuân thủ một cách nghiêm chỉnh. 9 Như vậy thì hoạt động thanh tra ở bất cứ lĩnh vực nào, ngành nào, quốc gia nào cũng nhằm mục đích ngăn ngừa các hành vi vi phạm pháp luật của mọi tổ chức, cá nhân, cơ quan, nhà nước, nhằm phát hiện và xử lý các hành vi viv phạm pháp luật; phát hiện sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách pháp luật để kiến nghị với cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền các biện pháp khắc phục; phát huy nhân tố tích cực; góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước; bảo vệ lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Thứ hai: Thanh tra được nhìn nhận là một chức năng quản lý nhà nước. về mặt thuật ngữ, thanh tra theo tiếng Anh- Inspect, từ này xuất phát từ gốc Latin là( In- Spectare) có nghĩa là “ nhìn vào bên trong” chỉ “ một sự xem xét từ bên ngoài vào đối tượng nhất định”.
Như vậy, với thuật ngữ trên, theo cách tiếp cận này có thể khẳng định trong bất kỳ hoạt động quản lý nào, để đảm bảo cho những mục tiêu đã đề ra đạt hiệu quả tốt, nhất thiết phải tiến hành công tác thanh tra, kiểm tra. Như vậy, Thanh tra, kiểm tra là một trong những chức năng hoạt động quản lý Nhà nước. Nếu không thanh tra, kiểm tra thì không biết việc quản lý tốt hay kém, hay nói cách khác, quản lý sẽ mất đi một chức năng thiết yếu và không thể đem laị hiệu quả. Như vậy, công tác thanh tra, kiểm tra gắn liền với hoạt đoọng quản lý.
Mực đích của thanh tra là bảo dảmđể cơ quan quản lý thi hànhpháp luật nghiêm minh và phát hiện những hành vi phạm trong quản lý nhà nước, vi phạm pháp luật của tổ chức cá nhân. Từ đây có thể kết luận: “Thanh tra là một chức năng thiết yếu của quản lý nhà nước, là hoạt động kiểm tra xem xét việc làm của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân; thường được thực hiện bởi một cơ quan chuyên trách theo một trình tự, thủ tục do pháp luật qui định nhằm kết luận đúng sai, đánh giá ưu điểm, khuyết điểm, phát huy nhân tố tích cực, phòng ngừa, xử lý các vi phạm, góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của nhà nước, các quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức cá nhân”. Từ tiếp cận trên cho thấy hoạt động thanh tra ở nước ta từ trước đến nay chiếm một vị trí vô cùng quan trọng trong quản lý nhà nước. Thấy rõ tầm quan trọng của công tác thanh tra cho nên chỉ sau ba tháng từ khi nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa được thành lập, ngày 23-11-1975, Hồ Chủ Tịch đã ký sắc lệnh số 64/SL thành lập Ban Thanh tra đặc biệt.
Sắc lệnh nêu rõ:” “Chính phủ sẽ thành lập ngay một ban thanh tra đặc biệt, có ủy nhiệm là đi giám sát tất cả các công việc và các nhân viên của Ủy ban nhân dân và các cơ quan Chính phủ”, đây là thuật ngữ “thanh tra” xuất hiện, quyền thanh tra từ đây được xác lập và chính thức giao cho Chính phủ. Thứ ba: tiếp cận từ góc độ pháp luật. văn bản đầu tiên về công tác thanh tra là sắc lệnh số 64/SL thành lập Ban Thanh tra đặc biệt thuộc Chính phủ. Tiếp đến là Hiến 10 pháp năm 1946 đã được quốc hội thông qua.
Đay là văn bản pháp lý đầu tiên của nhà nước đã qui định về hoạt động thanh tra, kiểm tra. Tuy nhiên ccs qui định còn chưa cụ thể và giao cho một cơ aun chuyên trách nào, mà chỉ qui định giao quyền “kiểm soát” đối với Chính phủ cho Thường vụ Nghị viện, “Khi Nghị viện không họp, Ban Thường vụ có quyền kiểm soát, phê bình Chính phủ”( khoản C, Điều 36, Hiến pháp 19460). Cuộc cánh mạng giải phóng dân tộc, giải phóng đất nước thành công, trải qua bao thăng trầm của lịch sử, đất nước ta ngày càng có uy tín trên trường Quốc tế và khu vực, các quyền và nghĩa vụ của tổ chức thanh tra ngày càng được hoàn thiện cho phù hợp với sự phát triển và hội nhập quốc tế của đất nước, từ Hiến pháp năm 1959, 1980,1992 cho đến Hiến pháp năm 2013 là Hiến pháp của thời kỳ đổi mới tại khoản 5 Điều 96 có ghi “Thống nhất quản lý nền hành chính quốc gia; thực hiện quản lý về cán bộ, công chức, viên chức và công vụ trong các cơ quan nhà nước; tổ chức công tác thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống quan liêu, tham nhũng trong bộ máy nhà nước; lãnh đạo công tác của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Ủy ban nhân dân các cấp; hướng dẫn, kiểm tra Hội đồng nhân dân trong việc thực hiện văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên; tạo điều kiện để Hội đồng nhân dân thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn do luật định; ” và Điều 100 có ghi: “Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành văn bản pháp luật để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình, kiểm tra việc thi hành các văn bản đó và xử lý các văn bản trái pháp luật theo quy định của luật. Những qui định của Hiến pháp và pháp luật nêu trên thấy rõ khái niệm thanh tra, vị trí, vai trò của thanh tra ngày một nâng cao, khẳng định hoạt động thanh tra, kiểm tra là một hoạt động không thể thiếu được trong quản lý nhà nước.
Qua hoạt động thanh tra các cơ quan quản lý nhà nước tự kiểm tra, đánh giá được hoạt động của mình bảo đảm thực hiện các chức năng nhiệm vụ quản lý nhà nước đúng với qui định của pháp luật, đồng thời giám sát và phát hiện những việc làm sai trái gây thiệt hại tài sản, ngân sách nhà nước. mặt khác qua công tác thanh tra, kiểm tra phần nào ngăn ngừa được sai phạm, tiêu cực qua đó nhận ra những sơ hở của chính sách pháp luật để kịp thời kiến nghị khắc phục. Cũng theo tiếp cận từ góc độ pháp luật, chức năng chung của thanh tra được ghi rõ trong Luật Thanh tra năm 2013. Điều 2 của Luật Thanh tra qui định: “Mục đích hoạt động thanh tra nhằm phát hiện sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách, pháp luật để kiến nghị với cơ quan nhà nước có thẩm quyền biện pháp khắc phục; phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi vi phạm pháp luật; giúp cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện đúng quy định của pháp luật; phát huy nhân tố tích cực; góp phần nâng cao hiệu lực, 11 hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước; bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Cũng theo luật này thì thanh tra Nhà nước được hiểu như sau: “Thanh tra nhà nước là hoạt động xem xét, đánh giá, xử lý theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Thanh tra nhà nước bao gồm thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành. Trong đó thanh tra hành chính là: là hoạt động thanh tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trực thuộc trong việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn được giao. Sự cần thiết của thanh tra chuyên ngành của Hải quan Khái niệm thanh tra chuyên ngành: Thanh tra chuyên ngành là hoạt động thanh tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo ngành, lĩnh vực đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc chấp hành pháp luật chuyên ngành, quy định về chuyên môn – kỹ thuật, quy tắc quản lý thuộc ngành, lĩnh vực đó.