Luận van thạc sĩ nâng cao hiệu quả phân cấp nguồn thu nhiệm vụ chi giữa các cấp chính quyền địa phương trường hợp tỉnh phú yên

Luận văn thạc sĩ phân tích hiệu quả phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi tại tỉnh Phú Yên, góp phần nâng cao quản lý chính quyền địa phương.

• Tác giả: Nguyễn Thị Oanh Phương
• Người hướng dẫn: TS. Huỳnh Thế Du
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Nâng cao hiệu quả phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa các cấp chính quyền địa phương: Trường hợp tỉnh Phú Yên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, HÌNH, HỘP
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Kết cấu đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Ngân sách Nhà nước
• 2.2. Phân biệt hàng hoá công quốc gia và hàng hoá công địa phương
• 2.3. Khung lý thuyết về phân cấp ngân sách
• 2.4. Nguyên tắc phân cấp quản lý ngân sách tại Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÂN CẤP NGUỒN THU, NHIỆM VỤ CHI GIỮA CÁC CẤP CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG TẠI TỈNH PHÚ YÊN
• 3.1. Khái quát đặc điểm tự nhiên, hành chính, xã hội
• 3.2. Mô hình tài chính công cấp huyện, xã năm 2014
• 3.3. Nguyên tắc phân cấp nguồn thu ngân sách tại Phú Yên
• 3.4. Nguyên tắc phân chia trách nhiệm chi tiêu tại Phú Yên
• 3.5. Đánh giá chuyển giao nguồn lực bằng bổ sung cân đối - bổ sung có mục tiêu
• 4. CHƯƠNG 4: KINH NGHIỆM THẾ GIỚI VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 4.1. Kinh nghiệm quốc tế về xu hướng phân cấp ngân sách giữa các cấp chính quyền địa phương
• 4.2. Khuyến nghị chính sách
• 4.3. Hạn chế của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nâng cao hiệu quả phân cấp ngân sách tại Phú Yên

Phú Yên, một tỉnh ven biển miền Trung, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc phân cấp ngân sách. Việc phân cấp ngân sách không chỉ ảnh hưởng đến khả năng quản lý tài chính của các cấp chính quyền mà còn tác động đến sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Nâng cao hiệu quả phân cấp ngân sách là một nhiệm vụ cấp bách nhằm đảm bảo tính chủ động và hiệu quả trong quản lý ngân sách.

1.1. Đặc điểm kinh tế xã hội của tỉnh Phú Yên

Phú Yên có nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp và thủy sản. Đặc điểm này tạo ra những thách thức trong việc phân bổ ngân sách, đặc biệt là trong việc phát triển cơ sở hạ tầng và dịch vụ công.

1.2. Vai trò của phân cấp ngân sách trong quản lý nhà nước

Phân cấp ngân sách giúp các cấp chính quyền địa phương có quyền tự chủ trong việc quyết định chi tiêu, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý và đáp ứng nhanh chóng nhu cầu của người dân.

II. Những thách thức trong phân cấp ngân sách tại Phú Yên

Mặc dù đã có những nỗ lực trong việc phân cấp ngân sách, nhưng Phú Yên vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu tính kỷ luật tài khóa và sự phụ thuộc vào ngân sách cấp trên đã làm giảm tính chủ động của các cấp chính quyền địa phương.

2.1. Tình trạng thiếu tính kỷ luật tài khóa

Việc thường xuyên xảy ra tình trạng số bổ sung từ ngân sách cấp trên vượt dự toán đã làm giảm tính chủ động trong quản lý ngân sách của các huyện.

2.2. Sự phụ thuộc vào ngân sách cấp tỉnh

Các huyện tại Phú Yên đều phải nhận bổ sung từ ngân sách cấp tỉnh, điều này dẫn đến việc thiếu tính tự chủ trong việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả phân cấp ngân sách tại Phú Yên

Để nâng cao hiệu quả phân cấp ngân sách, cần áp dụng các phương pháp cụ thể nhằm cải thiện cơ chế phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi. Những giải pháp này sẽ giúp các cấp chính quyền địa phương hoạt động hiệu quả hơn.

3.1. Cải cách cơ chế phân cấp nguồn thu

Cần quy định phân cấp nguồn thu dựa trên bản chất của từng sắc thuế và lợi thế phát triển của từng địa phương, từ đó đảm bảo công bằng và hiệu quả trong phân chia ngân sách.

3.2. Tăng cường quyền tự chủ cho chính quyền địa phương

Bãi bỏ quy định tỷ lệ phân chia ngân sách cấp huyện, xã, cho phép chính quyền cấp tỉnh tự quyết định mức thuế phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Phú Yên

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc nâng cao hiệu quả phân cấp ngân sách không chỉ giúp cải thiện tình hình tài chính của các huyện mà còn thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu sẽ là cơ sở để đề xuất các chính sách phù hợp.

4.1. Kết quả từ các mô hình phân cấp ngân sách thành công

Các mô hình phân cấp ngân sách thành công từ các tỉnh khác có thể được áp dụng tại Phú Yên để cải thiện hiệu quả quản lý ngân sách.

4.2. Đánh giá tác động của phân cấp ngân sách đến phát triển địa phương

Việc phân cấp ngân sách hiệu quả sẽ tạo ra nguồn lực cần thiết cho các huyện, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng dịch vụ công.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho phân cấp ngân sách tại Phú Yên

Nâng cao hiệu quả phân cấp ngân sách tại Phú Yên là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Các giải pháp đề xuất sẽ giúp cải thiện tình hình tài chính của các cấp chính quyền địa phương, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của tỉnh.

5.1. Tầm quan trọng của việc cải cách phân cấp ngân sách

Cải cách phân cấp ngân sách không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo ra động lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

5.2. Định hướng phát triển phân cấp ngân sách trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các mô hình phân cấp ngân sách hiệu quả từ các địa phương khác, đồng thời lắng nghe ý kiến của người dân để điều chỉnh chính sách phù hợp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quản trị tài chính công địa phương đóng vai trò cốt lõi trong việc bảo đảm quyền tự chủ và nâng cao năng lực quản lý kinh tế - xã hội của chính quyền cơ sở. Tại tỉnh Phú Yên – địa bàn duyên hải Nam Trung Bộ có diện tích tự nhiên 5.060 km² cùng quy mô dân số 887.374 người phân bổ trên 09 đơn vị hành chính cấp huyện – công tác phân cấp ngân sách giai đoạn 2011–2015 theo Nghị quyết số 163/2010/NQ-HĐND đã ghi nhận tốc độ tăng trưởng thu cân đối ngân sách nhà nước bình quân 8%/năm và chi cân đối tăng 9%/năm. Tuy nhiên, tính độc lập tài khóa của các huyện, thị xã, thành phố vẫn đối mặt với thách thức nghiêm trọng: nguồn thu cân đối tại chỗ chỉ đáp ứng trung bình 43% nhu cầu chi thường xuyên, khiến 100% đơn vị cấp huyện phải nhận trợ cấp cân đối từ cấp tỉnh với tỷ lệ trợ cấp bình quân lên tới 40% tổng chi ngân sách.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa chính quyền cấp tỉnh và cấp huyện tại Phú Yên; bóc tách nguyên nhân gây suy giảm kỷ luật tài khóa và méo mó động lực tăng thu; từ đó thiết lập hệ thống giải pháp chính sách công khả thi cho giai đoạn 2016–2020. Nghiên cứu mang giá trị thực tiễn cao khi giải quyết bài toán thu hẹp khoảng cách tài khóa theo chiều dọc (giữa tỉnh và huyện) và chiều ngang (giữa 09 huyện, thị xã, thành phố thuộc các vùng địa lý khác nhau), đồng thời cung cấp luận cứ khoa học giúp các nhà hoạch định chính sách địa phương tối ưu hóa phân bổ nguồn lực công, xóa bỏ cơ chế xin - cho và nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết Liên bang tài khóa (Fiscal Federalism) của Wallace Oates (1972), nhấn mạnh nguyên tắc phân cấp cung ứng hàng hóa công địa phương: mỗi dịch vụ công cần được đảm trách bởi cấp chính quyền đại diện gần dân nhất và có phạm vi bao quát tối thiểu để nội hóa chi phí cùng lợi ích phát sinh. Bên cạnh đó, khung lý thuyết về trợ cấp liên chính phủ được vận dụng nhằm phân tích hai mục tiêu then chốt: mục tiêu xã hội (đảm bảo công bằng hàng dọc thông qua chia sẻ nguồn thu và công bằng hàng ngang qua cơ chế ngang bằng hóa) và mục tiêu kinh tế (phân bổ tối ưu nguồn lực khan hiếm).

Hệ thống phân tích tích hợp mô hình phương trình cân bằng tài khóa địa phương:

$$A = B + t \times C + T$$

Trong đó:

• $A$ là tổng chi ngân sách địa phương.
• $B$ là nguồn thu địa phương hưởng 100%.
• $C$ là nguồn thu phân chia giữa các cấp theo tỷ lệ $t$.
• $T$ là khoản chuyển giao bổ sung từ ngân sách cấp trên.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: phân cấp ngân sách, hàng hóa công địa phương, trợ cấp cân đối, trợ cấp có mục tiêu và kỷ luật tài khóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp phân tích số liệu tài chính thứ cấp. Dữ liệu được thu thập từ nguồn chính thức bao gồm Quyết toán ngân sách tỉnh Phú Yên giai đoạn 2010–2014, Báo cáo quyết toán thu - chi ngân sách cấp huyện năm 2014 của Sở Tài chính tỉnh Phú Yên, Niên giám Thống kê tỉnh Phú Yên năm 2014 và các Kết luận thanh tra tài chính chuyên đề.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm toàn bộ tổng thể 09 đơn vị hành chính cấp huyện của tỉnh Phú Yên (gồm Thành phố Tuy Hòa, Thị xã Sông Cầu, các huyện Đồng Xuân, Đông Hòa, Sông Hinh, Sơn Hòa, Phú Hòa, Tây Hòa, Tuy An). Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện tuyệt đối cho 03 tiểu vùng sinh thái - kinh tế đặc thù: vùng ven biển, vùng đồng bằng và vùng miền núi. Phương pháp phân tích so sánh cơ cấu, tỷ trọng, đối chiếu dự toán - quyết toán và phương pháp nghiên cứu tình huống (case study) được triển khai nhằm bóc tách các bất cập trong quản lý tài nguyên và phân bổ chi sự nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tính tự chủ tài khóa cấp huyện ở mức rất thấp và có sự phân hóa sâu sắc giữa các tiểu vùng. Số liệu quyết toán năm 2014 cho thấy khả năng tự cân đối chi thường xuyên của các huyện chênh lệch rõ rệt: Thành phố Tuy Hòa tự chủ cao nhất đạt 93%, trong khi huyện Tây Hòa chỉ đạt 24% và Tuy An đạt 25%. Tất cả 09 đơn vị cấp huyện đều phải phụ thuộc vào nguồn bổ sung cân đối từ cấp tỉnh với tỷ trọng dao động từ 20% (Tuy Hòa) đến 48% (Tây Hòa, Phú Hòa).

Thứ hai, cơ chế phân cấp nguồn thu tồn tại nhiều điểm nghẽn và bất hợp lý:

• Phân công quản lý thuế theo quy mô doanh nghiệp (doanh nghiệp có vốn điều lệ từ 10 tỷ đồng trở lên thuộc Cục Thuế tỉnh quản lý và điều tiết về tỉnh) đã tước đi phần lớn nguồn thu tiềm năng của cấp huyện.
• Nguồn thu thuế giá trị gia tăng tập trung áp đảo ở đô thị trung tâm (Tuy Hòa đạt 97.479 triệu đồng), trong khi các sắc thuế như thuế tiêu thụ đặc biệt hay tiền sử dụng đất bị phân bổ không tương thích giữa nơi phát sinh doanh thu và nơi tiêu dùng (Tây Hòa không phát sinh thuế tiêu thụ đặc biệt).
• Việc phân cấp 100% thuế tài nguyên cho cấp huyện thiếu cơ chế kiểm soát liên vùng dẫn đến xung đột lợi ích, điển hình như dự án nạo vét cửa sông Đà Diễn (kinh phí gần 12 tỷ đồng theo hình thức tận thu cát xuất bán) gây sạt lở nhà dân tại khu vực xóm Rớ, buộc ngân sách phải bố trí dự án kè chống xói lở với tổng vốn 150 tỷ đồng.

Thứ ba, cơ cấu chi ngân sách mất cân đối nghiêm trọng khi chi thường xuyên chiếm bình quân 77% tổng chi cân đối, trong khi chi đầu tư phát triển chỉ đạt 14%. Trong chi thường xuyên, sự nghiệp giáo dục đào tạo chiếm tỷ trọng lớn nhất với 57%, quản lý hành chính chiếm 24%. Định mức phân bổ cứng 80% lương - 20% chi công việc tạo ra áp lực tài chính nặng nề khi lương cơ sở tăng. Đặc biệt, tình trạng tuyển dụng giáo viên hợp đồng ngoài chỉ tiêu biên chế diễn ra nghiêm trọng (Tây Hòa vượt 230 người tương ứng 7,64 tỷ đồng; Đồng Xuân vượt 203 người tương ứng 6,73 tỷ đồng; Phú Hòa vượt 197 người tương ứng 6,58 tỷ đồng), buộc các huyện phải cắt giảm kinh phí chi chuyên môn hoặc sử dụng sai nguồn kết dư.

Thứ tư, chi đầu tư phát triển phụ thuộc tới hơn 70% vào nguồn vốn bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp trên (tại Thị xã Sông Cầu, vốn hỗ trợ chiếm 75% chi đầu tư phát triển). Tình trạng "nắm to buông nhỏ" khiến cấp huyện chỉ được phê duyệt dự án nhóm C nhưng thiếu hụt nguồn lực triển khai.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phân cấp tài khóa tại Phú Yên phản ánh rõ nét sự mâu thuẫn giữa phân cấp hình thức và tập trung quyền lực thực tế. Khi trực quan hóa qua biểu đồ cột chồng về cơ cấu thu - chi hoặc đồ thị phân tán so sánh tỷ lệ quyết toán/dự toán thu bổ sung, có thể thấy hiện tượng số bổ sung có mục tiêu vượt xa dự toán đầu năm (nhiều huyện vượt trên 200%), minh chứng cho sự lỏng lẻo trong kỷ luật tài khóa.

Nguyên nhân căn bản bắt nguồn từ cơ chế lập ngân sách đầu vào thay vì đầu ra, tạo nên "trò chơi cút bắt" giữa Sở Tài chính và UBND cấp huyện (cấp huyện tìm cách giấu thu, tăng dự toán chi để nhận trợ cấp cao; cơ quan tài chính cấp tỉnh cố gắng ép dự toán thu cao, cắt giảm chi). Tương đồng với phát hiện của các nghiên cứu quốc tế tại Trung Quốc và Philippines, việc chuyển giao ngân sách thiếu công thức minh bạch dài hạn và cơ chế thưởng vượt thu bị triệt tiêu sau mỗi chu kỳ ổn định 5 năm đã làm xói mòn nỗ lực khai thác nguồn thu bền vững tại địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả phân cấp tài khóa giai đoạn 2016–2020, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Cải cách cơ chế phân cấp nguồn thu theo bản chất sắc thuế: Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Yên cần bãi bỏ phân loại quản lý thu thuần túy theo quy mô vốn doanh nghiệp; chuyển đổi phương thức phân chia thuế giá trị gia tăng và thuế tiêu thụ đặc biệt theo tiêu chí quy mô dân số và sức mua thực tế; phân cấp thuế tài nguyên gắn liền với quy hoạch vùng và trách nhiệm bảo vệ môi trường, chấm dứt tình trạng khai thác cạn kiệt tài nguyên cục bộ.
2. Chuyển đổi phương thức quản lý chi thường xuyên theo kết quả đầu ra (Output-based budgeting): Sở Tài chính và Sở Giáo dục & Đào tạo cần xóa bỏ tỷ lệ cứng 80% lương - 20% chi công việc; xây dựng định mức chi giáo dục dựa trên số lượng học sinh đến trường và chất lượng đào tạo; phân bổ chi sự nghiệp y tế dựa trên lượt bệnh nhân khám chữa bệnh thực tế thay vì số giường bệnh danh nghĩa; chấm dứt tình trạng lạm dụng hợp đồng lao động ngoài chỉ tiêu biên chế tỉnh giao.
3. Minh bạch hóa công thức trợ cấp và hoàn thiện cơ chế khuyến khích tài khóa: Xây dựng công thức bổ sung cân đối ngân sách khách quan dựa trên khoảng cách tài khóa chuẩn hóa; bãi bỏ nguyên tắc nâng sàn dự toán thu năm sau dựa trên số thực thu vượt dự toán của năm liền trước; cam kết duy trì tỷ lệ điều tiết và cơ chế thưởng vượt thu ổn định tối thiểu 5 năm để tạo động lực nuôi dưỡng nguồn thu cho cấp huyện.
4. Tăng quyền tự chủ đi đôi với trách nhiệm giải trình trong chi đầu tư công: Nâng hạn mức phân cấp thẩm định dự án nhóm B, C cho Ủy ban nhân dân cấp huyện; trao quyền giám sát trực tiếp cho chính quyền cơ sở đối với các công trình trên địa bàn do tỉnh làm chủ đầu tư; ưu tiên sử dụng nguồn tăng thu và kết dư ngân sách cho quỹ dự phòng và chi đầu tư kết cấu hạ tầng then chốt.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và dữ liệu thực chứng chuyên sâu, phục vụ thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan dân cử (HĐND, UBND, Sở Tài chính, Sở Kế hoạch & Đầu tư tỉnh Phú Yên và các địa phương tương đồng): Vận dụng làm căn cứ rà soát, sửa đổi quy chế phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi cho các thời kỳ ổn định ngân sách tiếp theo.
• Các nhà hoạch định chính sách công và cán bộ tài chính - kế toán cấp huyện, thị xã: Nắm bắt phương pháp lập dự toán ngân sách hiện đại, quản trị rủi ro thâm hụt tài khóa và tối ưu hóa phân bổ định mức chi sự nghiệp giáo dục, y tế.
• Giảng viên, nghiên cứu viên chuyên ngành Kinh tế học khu vực công, Chính sách công và Quản lý công: Sử dụng làm tài liệu tham khảo giảng dạy, nghiên cứu tình huống (case study) về liên bang tài khóa và cải cách tài chính công tại các nền kinh tế đang chuyển đổi.
• Học viên cao học, sinh viên ngành Tài chính - Ngân hàng, Luật Kinh tế và Quản trị công: Khai thác khung lý thuyết chuẩn tắc, mô hình phân tích định lượng tài khóa và phương pháp luận tiếp cận chính sách trong các công trình nghiên cứu khoa học.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao phân cấp nguồn thu theo quy mô doanh nghiệp lại gây bất lợi cho ngân sách cấp huyện?

Cơ chế hiện hành quy định Cục Thuế tỉnh trực tiếp quản lý và điều tiết nguồn thu từ doanh nghiệp có vốn điều lệ từ 10 tỷ đồng trở lên hoặc nằm trong khu công nghiệp về ngân sách tỉnh. Quy định này khiến cấp huyện gánh chịu toàn bộ chi phí hạ tầng và dịch vụ công phát sinh nhưng không được hưởng nguồn thuế tương xứng, dẫn đến cạn kiệt nguồn thu và mất cân đối thu - chi nghiêm trọng.

Tỷ lệ phân bổ ngân sách giáo dục 80% lương - 20% hoạt động chuyên môn bộc lộ hạn chế gì?

Khi mức lương cơ bản điều chỉnh tăng qua các năm, ngân sách chỉ cấp bù phần chênh lệch lương, trong khi 20% chi công việc vẫn bị cố định theo mức giá cũ, không tính đến trượt giá. Hạn chế này làm suy giảm nghiêm trọng nguồn kinh phí mua sắm thiết bị dạy học, bảo trì trường lớp và thúc đẩy tình trạng sử dụng sai nguồn kinh phí tại các trường học.

"Trò chơi cút bắt" trong lập dự toán ngân sách giữa các cấp chính quyền diễn ra như thế nào?

Trong quá trình thương thảo ngân sách hàng năm, cấp huyện có động cơ che giấu nguồn thu thực tế và kê khai tăng nhu cầu chi tiêu để tối đa hóa khoản trợ cấp cân đối từ tỉnh. Ngược lại, Sở Tài chính thường tìm cách giao chỉ tiêu thu cao và thắt chặt định mức chi nhằm giảm quy mô trợ cấp, làm suy giảm tính minh bạch và độ tin cậy của kế hoạch tài chính.

Điểm nghẽn lớn nhất trong phân cấp chi đầu tư phát triển cấp huyện tại Phú Yên là gì?

Phân cấp chi đầu tư phát triển mắc kẹt ở tình trạng "phân quyền nhưng không phân nguồn". Cấp huyện được giao thẩm quyền phê duyệt dự án nhóm C nhưng nguồn vốn phụ thuộc tới trên 70% vào các khoản bổ sung có mục tiêu từ cấp trên. Sự thiếu chủ động về vốn khiến các dự án cơ sở thường xuyên thi công kéo dài, chậm tiến độ và giảm hiệu quả kinh tế.

Bài học quốc tế nào có giá trị tham khảo thiết thực nhất cho Phú Yên?

Kinh nghiệm từ Philippines và Trung Quốc chỉ ra rằng việc mở rộng phân cấp tài chính nếu không đi kèm hệ thống điều chuyển ngân sách theo công thức chuẩn hóa sẽ làm sâu sắc thêm bất bình đẳng liên vùng. Phú Yên cần áp dụng mô hình phân chia thuế giá trị gia tăng theo quy mô dân số và xây dựng tiêu chí trợ cấp minh bạch để bảo đảm năng lực cung ứng dịch vụ công đồng đều.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng phân cấp tài khóa tại Phú Yên giai đoạn 2011–2015, chỉ rõ tỷ lệ tự chủ thu cân đối của cấp huyện chỉ đạt trung bình 43% chi thường xuyên.
• Bóc tách thành công 03 điểm nghẽn then chốt: phân cấp thu theo quy mô doanh nghiệp gây triệt tiêu nguồn thu cơ sở, định mức chi đầu vào 80/20 gây méo mó chi sự nghiệp giáo dục, và chi đầu tư bị động phụ thuộc hơn 70% vào trợ cấp cấp trên.
• Khẳng định tính cấp thiết của việc chuyển đổi từ quản lý tài chính theo yếu tố đầu vào sang quản trị ngân sách theo kết quả đầu ra, bảo đảm sự tương thích giữa quyền hạn chi tiêu và thẩm quyền nguồn thu.
• Đóng góp hệ thống 04 nhóm giải pháp và lộ trình thực thi rõ ràng cho giai đoạn 2016–2020, hướng tới xóa bỏ cơ chế xin - cho và thiết lập kỷ luật tài khóa bền vững tại địa phương.
• Chính quyền địa phương các cấp cần khẩn trương rà soát lại quy chế phân cấp ngân sách, chuẩn hóa công thức trợ cấp tài khóa và nâng cao trách nhiệm giải trình nhằm kiến tạo nền tài chính công hiện đại, phục vụ hiệu quả mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH CHƢƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT ------------------ NGUYỄN THỊ OANH PHƢƠNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ PHÂN CẤP NGUỒN THU, NHIỆM VỤ CHI GIỮA CÁC CẤP CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƢƠNG: TRƢỜNG HỢP TỈNH PHÚ YÊN LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG TP. Hồ Chí Minh – Năm 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH CHƢƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT ------------------ NGUYỄN THỊ OANH PHƢƠNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ PHÂN CẤP NGUỒN THU, NHIỆM VỤ CHI GIỮA CÁC CẤP CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƢƠNG: TRƢỜNG HỢP TỈNH PHÚ YÊN Chuyên ngành: Chính sách công Mã ngành: 60340402 LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC TS. HUỲNH THẾ DU TP. Hồ Chí Minh – Năm 2016 -i- LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện.

Các đoạn trích dẫn và số liệu sử dụng trong luận văn đều đƣợc dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi. Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của Trƣờng Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh hay Chƣơng trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright. Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 26 tháng 8 năm 2016 Học viên Nguyễn Thị Oanh Phƣơng -ii- LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn và tri ân sâu sắc nhất đến toàn thể các thầy cô và nhân viên của Chƣơng trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright đã truyền đạt kiến thức, cách thức nhìn nhận vấn đề trên nhiều phƣơng diện và dành sự quan tâm, tôn trọng đến tất cả học viên của chƣơng trình. Đặc biệt xin gửi lời cảm ơn sự động viên, giúp đỡ tận tình của Tiến sĩ Huỳnh Thế Du đã hƣớng dẫn tôi hoàn thành tốt luận văn.

Xin chân thành cảm ơn Giám đốc Sở Tài chính Phú Yên đã tạo mọi điều kiện để tôi có cơ hội theo học chƣơng trình này và các phòng trực thuộc Sở Tài chính Phú Yên đã cung cấp số liệu, những thông tin thiết yếu và những lời nhận xét trong quá trình tôi thực hiện luận văn. Cảm ơn các bạn lớp MPP7 đã hỗ trợ, động viên tôi trong suốt thời gian qua. Cuối cùng xin cảm ơn những ngƣời thân yêu nhất trong gia đình đã luôn bên cạnh ủng hộ, đồng hành cùng tôi trong suốt hai năm học. Nguyễn Thị Oanh Phƣơng Học viên lớp MPP7, Chƣơng trình giảng dạy Kinh tế Fulbright -iii- TÓM TẮT LUẬN VĂN Phú Yên là tỉnh thuộc duyên hải Nam Trung bộ, có 09 đơn vị ngân sách cấp huyện.

Đánh giá chung về thực trạng phân cấp tại 09 đơn vị ngân sách cấp huyện tồn tại bất cập, phân cấp ngân sách thiếu tính kỷ luật tài khóa khi thƣờng xuyên xảy ra tình trạng số bổ sung từ ngân sách cấp trên thƣờng xuyên vƣợt dự toán với mức độ lớn. Nguồn thu cân đối ngân sách chỉ đáp ứng đƣợc trung bình 43% chi thƣờng xuyên. Các địa phƣơng phải nhận bổ sung cân đối từ ngân sách cấp tỉnh với mức trung bình 40%. Đây là nguyên nhân cơ bản làm giảm tính chủ động trong điều hành quản lý ngân sách của cấp huyện.

Tất cả ngân sách cấp huyện tại tỉnh Phú Yên đều phải nhận một khoản bổ sung từ NSTƢ thông qua ngân sách cấp tỉnh nên khung lý thuyết chính đƣợc sử dụng là mục tiêu của trợ cấp ngân sách phải đảm bảo đƣợc: i) Về mặt xã hội: đảm bảo đƣợc công bằng hàng dọc và công bằng hàng ngang; ii) Về mặt kinh tế: đảm bảo nguồn lực phân bố một cách hiệu quả. Xét về phân cấp nguồn thu ngân sách tại tỉnh Phú Yên có hai bất cập: Thứ nhất, cơ chế phân cấp nguồn thu chƣa đảm bảo phân chia ngân sách công bằng, hiệu quả giữa các huyện, địa phƣơng phát sinh nguồn thu lớn có lợi thế về điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên. Thứ hai, nguồn lực ngân sách cấp huyện, xã bị hạn chế vì ba nguyên nhân: i) Quy định phân cấp nguồn thu theo quy mô doanh nghiệp, nguồn thu của các doanh nghiệp lớn sẽ đƣợc điều tiết về nguồn thu của tỉnh, cấp huyện chỉ đƣợc hƣởng nguồn thu thuế của các doanh nghiệp vừa và nhỏ; ii) Các loại sắc thuế và mức thuế suất đều đƣợc thông qua bởi Quốc hội và đƣợc áp dụng thống nhất trên phạm vi toàn quốc, chính quyền địa phƣơng không có quyền tự chủ đối với nguồn thu lớn này; iii) Cơ chế thƣởng vƣợt dự toán thu chƣa khuyến khích địa phƣơng tăng thu vì cơ chế thƣởng chỉ áp dụng trong thời kỳ ổn định ngân sách, đến hết thời kỳ ổn định ngân sách, số giao dự toán căn cứ trên số thu năm gần nhất. Xét về phân chia trách nhiệm chi tiêu có ba bất cập.

Thứ nhất, việc phân cấp chi ngân sách chƣa gắn liền với kết quả đầu ra đối với chất lƣợng cung cấp dịch vụ công mà chủ yếu vẫn đƣợc phân bổ dựa trên hệ thống tiêu chí, định mức phân bổ NS theo yếu tố đầu vào. Thứ hai, việc ngân sách cấp huyện có quá ít nguồn kinh phí tự chủ để sử dụng, trong khi nhiệm vụ chi thƣờng xuyên khá lớn dẫn đến việc mƣợn tạm nguồn, sử dụng sai nguồn. Nhiệm vụ chi của cấp trên dồn cho cấp dƣới chi, nhƣng lại không cấp kinh phí. Thứ ba, đối với chi đầu tƣ -iv- phát triển, chính quyền cấp tỉnh gần nhƣ đƣợc quyền tự quyết đối với các dự án đầu tƣ từ NSĐP, còn chính quyền cấp huyện có vẻ nhƣ bị bỏ quên vì phân cấp theo quy mô dự án.

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa các cấp chính quyền địa phƣơng. Nâng cao hiệu quả phân cấp nguồn thu: Thứ nhất, quy định về phân cấp nguồn thu căn cứ vào bản chất của từng sắc thuế, lợi thế phát triển của từng địa phƣơng, cụ thể: Thuế TNDN hạn chế phân cấp nguồn thu theo quy mô doanh nghiệp, đối với các doanh nghiệp lớn, liên quan đến nhiều khu vực địa lý nên là khoản thu phân chia giữa cấp tỉnh và huyện; Thuế GTGT, TTĐB nên phân chia theo sức mua, dân số từng địa phƣơng; Thuế tài nguyên nên phân cấp theo mức độ quan trọng của tài nguyên, đồng thời nâng cao công tác quy hoạch, tăng cƣờng giám sát trong việc khai thác tài nguyên để mang lại lợi ích tối ƣu nhất. Thứ hai, bãi bỏ quy định tỷ lệ phân chia cho ngân sách cấp huyện, xã, thị trấn đƣợc quy định mức tối thiểu trong luật NSNN. Chính quyền cấp tỉnh có thể tự quyết định tùy điều kiện từng địa phƣơng mà ban hành thuế của huyện, xã trong khung cho phép của trung ƣơng.

Thứ ba, giao dự toán thu nên căn cứ theo tình hình thực tế phát sinh nguồn thu tại địa phƣơng. Bãi bỏ cơ chế thƣởng vƣợt dự toán thu chỉ áp dụng trong thời kỳ ổn định ngân sách. Nâng cao hiệu quả phân chia trách nhiệm chi tiêu: Thứ nhất, quản lý nhiệm vụ chi theo kết quả đầu ra. Vì cơ chế hiện tại là dựa vào nguồn lực hiện có và các chế độ, tiêu chuẩn, định mức hiện hành để xây dựng dự toán, dẫn đến hiệu quả quản lý ngân sách thấp, nhƣ phân bổ sự nghiệp giáo dục nên dựa vào số lƣợng học sinh đến trƣờng, không nên áp dụng tỷ lệ cứng 80% lƣơng -20% chi công việc; định mức chi y tế không nên căn cứ vào số giƣờng bệnh mà dựa vào số lƣợng bệnh nhân thực tế đến khám chữa bệnh để phân bổ chi phí,.

Thứ hai, chi tiêu đƣợc thực hiện ở cấp nào trực tiếp cung ứng dịch vụ công có hiệu quả nhất, nhiệm vụ chi cấp nào do cấp đó đảm bảo. Tránh tình trạng cùng một nhiệm vụ chi đƣợc phân ra cho quá nhiều cấp mà không có sự xác định ranh giới, dẫn đến chồng chéo, xô đẩy giữa các cấp chính quyền. Thứ ba, tăng cƣờng thẩm quyền đối với chính quyền cấp huyện trong khâu giám sát thi công các công trình xây dựng tại huyện nhƣng do cấp tỉnh làm chủ đầu tƣ nhằm nâng cao hiệu quả đầu tƣ xây dựng cơ bản. -v- MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii TÓM TẮT LUẬN VĂN. iii MỤC LỤC. v DANH MỤC VIẾT TẮT. vii DANH MỤC BẢNG, HÌNH, HỘP.

viii DANH MỤC PHỤ LỤC. ix CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU. Mục tiêu nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Kết cấu đề tài. 4 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT.

Ngân sách Nhà nƣớc. Phân biệt hàng hoá công quốc gia và hàng hoá công địa phƣơng. Khung lý thuyết về phân cấp ngân sách. Nguyên tắc phân cấp quản lý ngân sách tại Việt Nam.

7 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÂN CẤP NGUỒN THU, NHIỆM VỤ CHI GIỮA CÁC CẤP CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƢƠNG TẠI TỈNH PHÚ YÊN. Khái quát đặc điểm tự nhiên, hành chính, xã hội. Mô hình tài chính công cấp huyện, xã năm 2014. Nguyên tắc phân cấp nguồn thu ngân sách tại Phú Yên.

Nguyên tắc phân chia trách nhiệm chi tiêu tại Phú Yên. Đánh giá chuyển giao nguồn lực bằng bổ sung cân đối - bổ sung có mục tiêu. 26 CHƢƠNG 4: KINH NGHIỆM THẾ GIỚI VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH. Kinh nghiệm quốc tế về xu hƣớng phân cấp ngân sách giữa các cấp chính quyền địa phƣơng.

Khuyến nghị chính sách. Hạn chế của đề tài. 31 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 34 -vii- DANH MỤC VIẾT TẮT TỪ VIẾT TẮT Ý NGHĨA GTGT Giá trị gia tăng HĐND Hội đồng nhân dân NSĐP Ngân sách địa phƣơng NSNN Ngân sách nhà nƣớc NSTƢ Ngân sách trung ƣơng SN Sự nghiệp TNCN Thu nhập cá nhân TNDN Thu nhập doanh nghiệp TTĐB Tiêu thụ đặc biệt UBND Uỷ ban nhân dân -viii- DANH MỤC BẢNG, HÌNH, HỘP Bảng 3.1: Quyết toán nguồn thu ngân sách cấp huyện theo từng sắc thuế năm 2014.2: Tình trạng sử dụng giáo viên hợp đồng tại một số huyện thuộc tỉnh Phú Yên .1: So sánh số Quyết toán/Dự toán thu bổ sung ngân sách cấp huyện tại tỉnh Phú Yên năm 2014 .1: Cơ cấu thu - chi ngân sách cấp huyện tỉnh Phú Yên năm 2014 .2: Cơ cấu nguồn thu theo từng sắc thuế ngân sách cấp huyện năm 2014 .3: Cơ cấu số thu đƣợc hƣởng theo từng cấp ngân sách năm 2014 .4: Thu, chi ngân sách cấp huyện và bổ sung từ ngân sách cấp trên năm 2014 .5: Cơ cấu chi ngân sách cấp huyện năm 2014 tỉnh Phú Yên.6: Cơ cấu chi theo từng nội dung chi thƣờng xuyên cấp huyện năm 2014 tỉnh Phú Yên .