Báo Cáo Tổng Kết Đề Tài Nghiên Cứu Kinh Tế Chuyển Đổi Giữa Việt Nam Và Liên Bang Nga

Báo cáo nghiên cứu Luận văn báo cáo tổng kết đề tài theo nghị định thư hợp tác nghiên cứu nền kinh tế chuyển đổi của, thống kê phân tích số liệu, đánh giá xu hướng phát triển

• Người hướng dẫn: Gs, Ts. Nguyễn Đình Hương
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế chuyển đổi
• Đề tài: Nghiên cứu nền kinh tế chuyển đổi của Việt Nam và Liên bang Nga
• Loại tài liệu: Báo cáo tổng kết đề tài
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu kinh tế chuyển đổi

Quá trình kinh tế chuyển đổi tại Việt Nam và Liên Bang Nga đã diễn ra trong bối cảnh lịch sử đặc biệt. Những năm cuối thế kỷ XX, cả hai quốc gia đều trải qua những biến động lớn, từ hệ thống kinh tế kế hoạch sang kinh tế thị trường. Sự chuyển đổi này không chỉ là một thay đổi về mặt kinh tế mà còn là một cuộc cách mạng về tư duy và chính sách. Theo các nghiên cứu, sự chuyển đổi này đã tạo ra những cơ hội và thách thức lớn cho cả hai quốc gia. Việc so sánh giữa hai mô hình chuyển đổi này giúp rút ra những bài học quý giá cho phát triển kinh tế trong tương lai. Một trong những điểm nổi bật là sự khác biệt trong cách tiếp cận và thực hiện chính sách giữa hai nước. Việt Nam đã áp dụng chính sách đổi mới từ năm 1986, trong khi Liên Bang Nga bắt đầu quá trình cải cách vào đầu những năm 1990. Điều này dẫn đến những kết quả khác nhau trong việc phát triển kinh tế và xã hội.

1.1. Đặc điểm của kinh tế chuyển đổi

Kinh tế chuyển đổi tại Việt Nam và Liên Bang Nga có những đặc điểm riêng biệt. Ở Việt Nam, quá trình chuyển đổi diễn ra một cách từ từ và có sự kiểm soát của nhà nước, trong khi ở Liên Bang Nga, quá trình này diễn ra nhanh chóng và mạnh mẽ hơn, dẫn đến nhiều vấn đề xã hội nghiêm trọng. Sự khác biệt này phản ánh trong các chính sách kinh tế và chính sách xã hội mà mỗi quốc gia áp dụng. Việt Nam đã chú trọng đến việc duy trì ổn định xã hội trong khi thực hiện cải cách, trong khi Liên Bang Nga lại gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì trật tự xã hội trong bối cảnh cải cách kinh tế. Điều này cho thấy rằng, mặc dù cả hai quốc gia đều hướng tới phát triển kinh tế, nhưng cách thức và phương pháp thực hiện lại rất khác nhau.

II. Hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Liên Bang Nga

Hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Liên Bang Nga đã có một lịch sử lâu dài và phong phú. Hai nước đã thiết lập quan hệ hợp tác từ những năm 1950, và mối quan hệ này đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau. Hiện nay, hợp tác kinh tế giữa hai nước không chỉ dừng lại ở lĩnh vực thương mại mà còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác như đầu tư, công nghệ, và giáo dục. Theo các nghiên cứu, việc tăng cường hợp tác kinh tế sẽ giúp cả hai quốc gia tận dụng được lợi thế của nhau, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững. Một trong những lĩnh vực hợp tác nổi bật là thương mại quốc tế, nơi mà cả hai nước đều có thể khai thác thị trường của nhau để gia tăng xuất khẩu và nhập khẩu hàng hóa.

2.1. Thương mại quốc tế

Thương mại quốc tế giữa Việt Nam và Liên Bang Nga đã có những bước tiến đáng kể trong những năm gần đây. Việt Nam xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản, thủy sản sang Nga, trong khi Nga cung cấp cho Việt Nam các sản phẩm công nghiệp và năng lượng. Sự gia tăng thương mại này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho cả hai bên mà còn góp phần củng cố mối quan hệ chính trị và văn hóa. Theo thống kê, kim ngạch thương mại giữa hai nước đã tăng trưởng đều đặn, cho thấy tiềm năng hợp tác kinh tế còn rất lớn. Việc ký kết các hiệp định thương mại tự do cũng đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc mở rộng hợp tác kinh tế giữa hai nước.

III. Chính sách kinh tế và phát triển

Chính sách kinh tế của Việt Nam và Liên Bang Nga trong quá trình chuyển đổi đã có những điểm tương đồng và khác biệt. Cả hai quốc gia đều nhận thức được tầm quan trọng của việc cải cách chính sách để thúc đẩy phát triển kinh tế. Tuy nhiên, cách thức thực hiện và nội dung chính sách lại khác nhau. Việt Nam đã áp dụng chính sách đổi mới với mục tiêu phát triển bền vững, trong khi Liên Bang Nga lại tập trung vào việc cải cách nhanh chóng để khôi phục nền kinh tế sau thời kỳ khủng hoảng. Điều này dẫn đến những kết quả khác nhau trong việc phát triển kinh tế và xã hội. Các nghiên cứu cho thấy rằng, việc áp dụng chính sách phù hợp với điều kiện thực tế của mỗi quốc gia là rất quan trọng để đạt được mục tiêu phát triển.

3.1. Chính sách phát triển kinh tế

Chính sách phát triển kinh tế của Việt Nam tập trung vào việc cải cách và mở cửa nền kinh tế, khuyến khích đầu tư nước ngoài và phát triển các ngành công nghiệp chủ lực. Trong khi đó, Liên Bang Nga lại chú trọng đến việc khôi phục và phát triển các ngành công nghiệp truyền thống, đồng thời tìm kiếm các nguồn đầu tư mới từ nước ngoài. Sự khác biệt này phản ánh trong các chiến lược phát triển kinh tế của mỗi quốc gia. Việt Nam đã thành công trong việc thu hút đầu tư nước ngoài và phát triển các khu công nghiệp, trong khi Liên Bang Nga vẫn đang gặp khó khăn trong việc thu hút đầu tư và cải cách các ngành công nghiệp. Điều này cho thấy rằng, việc xây dựng chính sách phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện thực tế là rất quan trọng để đạt được thành công.

Nội dung chính

PHÂN TÍCH SO SÁNH NỀN KINH TẾ CHUYỂN ĐỔI VIỆT NAM VÀ LIÊN BANG NGA: MÔ HÌNH, THỰC TRẠNG VÀ BÀI HỌC THỂ CHẾ

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Core Research Question): Tại sao cùng xuất phát từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung mệnh lệnh, Liên bang Nga và Việt Nam lại lựa chọn hai lộ trình chuyển đổi kinh tế hoàn toàn khác nhau, và những nhân tố thể chế, cấu trúc vĩ mô nào đã quyết định sự phân hóa sâu sắc về kết quả phát triển kinh tế – xã hội giữa hai quốc gia?
• Phương pháp luận tổng quát (Methodology Snapshot): Đề tài khoa học hợp tác theo Nghị định thư giữa Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Việt Nam) và Học viện Kinh tế Plekhanov (Liên bang Nga) áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành, phối hợp giữa kinh tế học so sánh (Comparative Economics), kinh tế học thể chế (Institutional Economics), khảo sát thực địa song phương và phỏng vấn chuyên gia kinh tế cấp cao.
• Phát hiện chính (Key Findings):
  • "Liệu pháp sốc" (Shock Therapy) dựa trên chủ nghĩa tiền tệ cực đoan (Radical Monetarism) tại Nga đã phá vỡ hệ thống sản xuất thực, gây lạm phát phi mã, nợ công vượt 130% GDP và dẫn đến cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng năm 1998.
  • Ngược lại, chiến lược tiệm tiến ("Dò đá qua sông") của Việt Nam thông qua công cuộc Đổi mới từ năm 1986 đã thành công trong việc duy trì ổn định chính trị – xã hội, tạo lập nền kinh tế thị trường nhiều thành phần định hướng XHCN, giải quyết triệt để bài toán thiếu hụt lương thực và bảo toàn năng lực sản xuất nội địa.
• Hàm ý chính sách (Implications): Công trình khẳng định quá trình chuyển đổi kinh tế không thể sao chép máy móc các mô hình tân tự do phương Tây mà phải dựa trên điều kiện văn hóa, cấu trúc thể chế nội sinh và sự điều tiết chiến lược, linh hoạt của Nhà nước.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

Thực trạng tri thức và bối cảnh lịch sử

Cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, sự sụp đổ của hệ thống Xã hội Chủ nghĩa tại Liên Xô và Đông Âu đã kích hoạt một trong những làn sóng biến đổi địa chính trị – kinh tế lớn nhất lịch sử nhân loại. Quá trình chuyển dịch từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang kinh tế thị trường được triển khai trên diện rộng tại hơn 27 quốc gia.

Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, các tài liệu học thuật quốc tế chủ yếu bị chi phối bởi các nhà kinh tế học Tân tự do (Neoliberalism) thuộc trường phái Đồng thuận Washington (Washington Consensus), cổ xúy cho việc tư nhân hóa ồ ạt, tự do hóa giá cả tức thì và tinh giản tối đa vai trò của Nhà nước.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Hầu hết các công trình nghiên cứu trước đây tại Nga chỉ tập trung mổ xẻ mâu thuẫn nội tại hoặc phân tích kinh nghiệm tư nhân hóa đơn lẻ; trong khi các nghiên cứu tại Việt Nam chủ yếu nhìn nhận cải cách của Nga từ góc độ quan hệ đối ngoại. Chưa có một công trình nghiên cứu quy mô, mang tính hệ thống và trực tiếp so sánh đối đầu (head-to-head comparison) giữa hai đại diện tiêu biểu:

1. Liên bang Nga: Nơi khai sinh mô hình kinh tế chỉ huy tập trung cao độ, áp dụng liệu pháp sốc với tốc độ cực nhanh.
2. Việt Nam: Quốc gia đang phát triển đi lên từ nông nghiệp lạc hậu, áp dụng cải cách từng bước, có kiểm soát và kết hợp hài hòa giữa thị trường và quản lý nhà nước.

Tính cấp thiết và tác động tiềm năng

Công trình nghiên cứu do GS. TS. Nguyễn Đình Hương chủ nhiệm đóng vai trò là cầu nối tri thức quan trọng. Việc phân tích so sánh hai mô hình chuyển đổi không chỉ giải mã nguyên nhân của các đợt suy thoái và thành công lịch sử, mà còn cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực tiễn để Việt Nam tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phòng tránh các "bẫy" khủng hoảng tiền tệ và phân hóa xã hội sâu sắc.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận (Methodology & Approach)

Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

Đề tài áp dụng khung phân tích Kinh tế học So sánh (Comparative Economics) kết hợp với Lý thuyết Thể chế Mới (New Institutional Economics). Cách tiếp cận này giúp xem xét nền kinh tế không phải là một "cỗ máy tĩnh", mà là một hệ thống xã hội phức hợp chịu sự chi phối bởi lịch sử, văn hóa, cấu trúc quyền lực chính trị và các quan hệ quốc tế.

Phương pháp thu thập dữ liệu (Data Collection)

• Hợp tác khảo sát song phương: Nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Kinh tế Quốc dân đã phối hợp trực tiếp cùng các nhà khoa học của Học viện Kinh tế Plekhanov tiến hành khảo sát thực địa tại các trung tâm kinh tế của cả hai nước.
• Hội thảo khoa học quốc tế: Tổ chức các diễn đàn trao đổi học thuật đa phương nhằm đối chiếu dữ liệu gốc, thu thập góc nhìn đa chiều từ các chuyên gia từng trực tiếp tham gia điều hành chính sách cải tổ tại Nga và Việt Nam.
• Hệ thống dữ liệu thứ cấp: Thu thập, chuẩn hóa và dịch thuật hệ thống văn kiện chính sách, số liệu thống kê vĩ mô, các báo cáo tài chính của Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Viện Hàn lâm Khoa học Nga.

Kỹ thuật phân tích và độ tin cậy (Analysis & Validity)

• Phân tích mô hình hóa: Phân tích bản chất của phương trình cân bằng vĩ mô và mô hình "hộp đen kinh tế" của trường phái duy tiền tệ, từ đó chứng minh sự bất khả thi khi áp dụng giả định thị trường hoàn hảo vào một cấu trúc đang khủng hoảng.
• Độ tin cậy (Reliability): Việc đối chiếu chéo giữa dữ liệu lý thuyết và thực tiễn vận hành giúp công trình loại bỏ các nhận định chủ quan, giáo điều, phản ánh chân thực các mâu thuẫn nội tại của hai nền kinh tế.

---

Phát hiện chính của nghiên cứu (Major Research Findings)

1. Khuyết tật chí tử của "Mô hình Tiền tệ" và Liệu pháp sốc tại Nga

Nghiên cứu chỉ ra rằng các nhà cải cách kinh tế Nga đầu thập niên 1990 đã sai lầm khi đơn giản hóa nền kinh tế thành một "hộp đen" với hai biến số duy nhất: thâm hụt ngân sách/lượng tiền cung ứng (đầu vào) và tỷ lệ lạm phát (đầu ra).

• Giả định về tốc độ quay vòng tiền cố định ($V$) và phản ứng tức thời của tổng cung ($T$) trong phương trình trao đổi đã hoàn toàn sụp đổ trong thực tế.
• Khi chính phủ siết chặt cung tiền để dập lạm phát, dòng vốn không chảy vào sản xuất công nghiệp mà dịch chuyển nhanh sang đầu cơ thương mại ngắn hạn. Kết quả là năng lực sản xuất trong nước tê liệt, nguồn cung sụt giảm nghiêm trọng, đẩy giá cả tăng phi mã. Đỉnh điểm là cuộc khủng hoảng nợ công và sụp đổ đồng Rúp năm 1998 với tỷ lệ nợ nước ngoài lên tới 130% GDP.

2. Sự thành công của chiến lược tiệm tiến "Dò đá qua sông" tại Việt Nam

Trái ngược với Nga, Việt Nam thực hiện chuyển đổi theo hướng tiếp cận thực tiễn, linh hoạt, tôn trọng quy luật khách quan:

• Khởi đầu từ nông nghiệp: Thay vì tư nhân hóa ồ ạt các doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn ngay từ đầu, Việt Nam kích hoạt động lực sản xuất từ nông nghiệp thông qua cơ chế khoán sản phẩm (Chỉ thị 100, Nghị quyết 10), biến Việt Nam từ nước thiếu đói triền miên thành quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.
• Xây dựng thể chế song hành: Từng bước mở rộng quyền tự chủ cho doanh nghiệp, thừa nhận kinh tế tư nhân và thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trước khi thực hiện các bước tự do hóa tài chính phức tạp.

3. Bản chất "Kinh tế thời chiến" của mô hình Stalin cũ

Nghiên cứu đã bóc tách bản chất cấu trúc của nền kinh tế Xô Viết trước chuyển đổi: mang đậm tính chất quân sự hóa với cấu trúc mệnh lệnh một chiều, áp dụng cơ chế "ràng buộc ngân sách mềm" (Soft Budget Constraint) theo định nghĩa của Janos Kornai. Mô hình này ưu tiên thái quá cho công nghiệp nặng và luyện kim (khuôn mẫu công nghiệp thế kỷ 19), dẫn đến sự lãng phí tài nguyên khổng lồ và hoàn toàn bỏ lỡ làn sóng Cách mạng Khoa học – Công nghệ lần thứ ba (vi điện tử, bán dẫn, công nghệ thông tin).

4. Vai trò quyết định của cấu trúc Văn hóa – Đạo đức xã hội

Chuyển đổi kinh tế không chỉ đơn thuần là việc ban hành các đạo luật kinh tế mới. Phân tích theo trường phái văn hóa – xã hội (dẫn chiếu nghiên cứu của Akhiezer) chứng minh rằng: sự thiếu hụt các chuẩn mực đạo đức kinh doanh thị trường, khoảng trống pháp lý và sự xói mòn niềm tin xã hội đã dẫn đến tình trạng "chiếm đoạt tài sản nhà nước" (state capture) và tham nhũng tràn lan trong giai đoạn đầu chuyển đổi tại Nga.

---

Đóng góp khoa học và giá trị học thuật (Scientific Contributions)

1. Đóng góp về mặt lý luận (Theoretical Contributions)

• Giải phóng tư duy lý luận về Chủ nghĩa Xã hội: Khẳng định bản chất cốt lõi của CNXH không nằm ở hình thức sở hữu nhà nước độc tôn hay sự bài trừ kinh tế hàng hóa, mà là hướng tới một xã hội phồn vinh, bình đẳng và văn minh.
• Khôi phục và phát triển tư tưởng Chính sách Kinh tế Mới (NEP) của V.I. Lenin: Chứng minh tính tất yếu của việc sử dụng các công cụ trung gian như kinh tế hàng hóa, quan hệ tiền tệ, chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ tại các quốc gia nông nghiệp lạc hậu.

2. Đóng góp về phương pháp luận (Methodological Innovations)

Thiết lập thành công mô hình so sánh kinh tế đa biến số, kết hợp giữa lịch sử kinh tế, kinh tế lượng vĩ mô và xã hội học thể chế. Đây là tài liệu mẫu mực cho các nghiên cứu so sánh quốc tế về kinh tế chuyển đổi tại Việt Nam.

3. Ý nghĩa thực tiễn và chính sách (Policy Implications)

• Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc để Đảng và Nhà nước kiên định đường lối xây dựng nền Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Đưa ra cảnh báo sớm về các nguy cơ: bẫy tư nhân hóa thiếu kiểm soát, sự hình thành của các nhóm lợi ích tài phiệt, khủng hoảng thị trường bất động sản/tài chính và bài học về quản trị nợ quốc gia trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

---

Đối tượng đón nhận và hưởng lợi (Target Audience)

• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Kinh tế: Cung cấp tư liệu giảng dạy, nghiên cứu sâu sắc về Kinh tế phát triển, Lịch sử học thuyết kinh tế, Kinh tế chính trị so sánh và Kinh tế học thể chế.
• Các nhà hoạch định chính sách vĩ mô: Là tài liệu tham khảo đắc lực cho các cơ quan như Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước trong việc thiết kế lộ trình cải cách doanh nghiệp nhà nước và hoàn thiện thể chế thị trường.
• Chuyên gia phân tích tài chính và kinh doanh quốc tế: Giúp các nhà đầu tư thấu hiểu sâu sắc nguồn gốc cấu trúc kinh tế của thị trường Nga và các nước Đông Âu, từ đó nhận diện các cơ hội và rủi ro thể chế khi hợp tác thương mại.

---

Câu hỏi thường gặp (Frequently Asked Questions - FAQ)

1. Phát hiện mang tính đột phá nhất của công trình nghiên cứu là gì?

Điểm đột phá nhất là việc chứng minh sự thất bại của "Liệu pháp sốc" tại Nga không thuần túy do lỗi kỹ thuật điều hành, mà do sự sai lầm về mặt triết lý kinh tế khi áp dụng máy móc mô hình tiền tệ Tân tự do vào một thực thể kinh tế thiếu vắng các định chế thị trường và đạo đức kinh doanh tương thích.

2. Phương pháp nghiên cứu của đề tài có điểm gì khác biệt so với các tài liệu trước đây?

Đề tài thực hiện khảo sát song phương trực tiếp tại hiện trường thông qua sự hợp tác giữa hai cơ sở đào tạo kinh tế hàng đầu của Việt Nam (ĐH Kinh tế Quốc dân) và Nga (Học viện Plekhanov), đảm bảo tính khách quan và tính xác thực cao của các dữ liệu sơ cấp.

3. Bài học quan trọng nhất mà Việt Nam có thể rút ra từ cuộc khủng hoảng của Nga năm 1998 là gì?

Bài học về sự nguy hiểm của việc tự do hóa tài chính vội vã khi nền tảng sản xuất thực chưa vững chắc, nguy cơ thâm hụt ngân sách dẫn đến bẫy nợ công nước ngoài và tầm quan trọng của việc duy trì quyền tự chủ tiền tệ quốc gia.

4. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa cho các nền kinh tế khác không?

Hoàn toàn có thể. Khung lý thuyết và bài học từ công trình là tài liệu tham khảo kinh điển cho bất kỳ nền kinh tế đang phát triển hoặc chuyển đổi nào đang đứng trước sự lựa chọn giữa cải cách cấp tiến (Big Bang) và cải cách tiệm tiến (Gradualism).

5. Tại sao nghiên cứu lại nhấn mạnh tư tưởng NEP của V.I. Lenin trong bối cảnh hiện đại?

Vì NEP là minh chứng lịch sử đầu tiên cho thấy: để xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công tại các nước chưa trải qua giai đoạn tư bản phát triển cao, bắt buộc phải sử dụng kinh tế thị trường, thương nghiệp và chủ nghĩa tư bản nhà nước như những đòn bẩy trung gian để giải phóng sức sản xuất.

---

Kết luận (Conclusion)

Báo cáo nghiên cứu khoa học theo Nghị định thư "Hợp tác Nghiên cứu Nền kinh tế chuyển đổi của Việt Nam và Liên bang Nga" do GS. TS. Nguyễn Đình Hương chủ nhiệm là một công trình mang tầm vóc học thuật lớn và giá trị thực tiễn vượt thời gian. Bằng việc bóc tách toàn diện các nguyên nhân thành bại trong công cuộc cải cách kinh tế tại hai quốc gia, nghiên cứu đã khẳng định tính đúng đắn của con đường đổi mới tiệm tiến, sáng tạo và tự chủ mà Việt Nam đã lựa chọn.

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số và tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay, những bài học thể chế được đúc kết từ công trình vẫn giữ nguyên giá trị định hướng, là kim chỉ nam cho sự nghiệp phát triển bền vững và thịnh vượng của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Tr−êng ®¹i häc kinh tÕ quèc d©n B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi theo nghÞ ®Þnh th− Hîp t¸c Nghiªn cøu NÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi cña viÖt nam vµ liªn bang nga Chñ nhiÖm ®Ò tµi: gs, ts. nguyÔn ®×nh h−¬ng 6552 24/9/2007 hµ néi - 2005 Më ®Çu Sù cÇn thiÕt nghiªn cøu ®Ò tµi Nh÷ng n¨m cuèi thËp niªn 80 vµ ®Çu thËp niªn 90 cña thÕ kû XX ®· trë thµnh mét trong nh÷ng thêi kú biÕn ®æi m¹nh mÏ nhÊt trong lÞch sö nh©n lo¹i víi viÖc Liªn bang X« viÕt vµ hÖ thèng c¸c n−íc x· héi chñ nghÜa nãi chung, trong ®ã cã ViÖt Nam tiÕn hµnh chuyÓn ®æi toµn bé thÓ chÕ kinh tÕ x· héi. Sù kiÖn nµy ®· lµm thay ®æi hoµn toµn diÖn m¹o thÕ giíi vµ më ®Çu cho nh÷ng biÕn ®æi ch−a tõng cã tiÒn lÖ trong lÞch sö. Qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi tõ nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung sang kinh tÕ thÞ tr−êng t¹i Liªn Bang Nga, quª h−¬ng cña nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung cao ®é, vµ ë ViÖt Nam, mét n−íc trong hÖ thèng nµy mÆc dï cã nh÷ng nÐt t−¬ng ®ång, song mang nh÷ng s¾c th¸i kh¸c nhau vÒ b−íc ®i, tèc ®é, ph−¬ng thøc tiÕn hµnh, vµ do ®ã kÕt qu¶ còng cã sù kh¸c biÖt.

Nh÷ng n¨m qua, ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ t×nh h×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ cña hai n−íc. Ch¼ng h¹n, c¸c nhµ kinh tÕ LB Nga ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu nh÷ng m©u thuÉn trong qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi ë Liªn X« (cò), nh÷ng kinh nghiÖm trong viÖc chuyÓn ®æi së h÷u theo h−íng t− nh©n ho¸, ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng, c¶i c¸ch hÖ thèng ng©n hµng vµ tù do ho¸ tµi chÝnh, gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò x· héi. Mét sè t¸c phÈm nghiªn cøu trong lÜnh vùc nµy nh− “Chñ nghÜa T− b¶n Nga (Capitalism in Rusia). ViÖn Hµn l©m Khoa häc Mü.” Kinh tÕ ChÝnh trÞ cña c¸c n−íc chuyÓn ®æi”(Transforming Post Communism Political Econmics).Johnson, Simon, Daniel Kaufmann vµ Oleg Ustenko.

ViÖn hµn l©m khoa häc Mü, 1997… T¹i ViÖt Nam, mèi quan hÖ truyÒn thèng gi÷a Liªn Bang Nga vµ ViÖt Nam ®· thóc ®Èy sù quan t©m cña c¸c nhµ kinh tÕ ViÖt Nam nghiªn cøu qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi cña Liªn Bang Nga. HÇu hÕt c¸c nghiªn cøu tËp trung vµo viÖc ph©n tÝch nh÷ng thµnh c«ng vµ thÊt b¹i cña Liªn Bang Nga trong c¶i c¸ch kinh tÕ. Mét trong nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu ®ã lµ "Liªn bang Nga: Quan hÖ kinh tÕ ®èi ngo¹i trong nh÷ng n¨m c¶i c¸ch thÞ tr−êng" do TS NguyÔn Quang ThuÊn chñ biªn. Tuy 1 nhiªn, nh÷ng nghiªn cøu nµy, ®−îc ®Æt ra mét c¸ch riªng rÏ, chñ yÕu ph©n tÝch c¸c kinh nghiÖm chuyÓn ®æi cña LB Nga, mµ ch−a ®Æt d−íi gãc ®é so s¸nh chuyÓn ®æi gi÷a ViÖt Nam vµ LB Nga ®Ó rót ra nh÷ng bµi häc nh»m ®Èy nhanh qu¸ tr×nh chuyÓn ®èi kinh tÕ cña ViÖt Nam.

XuÊt ph¸t tõ ®ã, nhiÖm vô nghiªn cøu hîp t¸c theo NghÞ ®Þnh th− “Nghiªn cøu nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi ViÖt nam – LB Nga” ®−îc ®Æt ra nh»m gãp phÇn bæ sung cho nh÷ng khiÕm khuyÕt ®ã. Môc tiªu cña ®Ò tµi - Trªn c¬ së tæng hîp c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu trong vµ ngoµi n−íc ®Ó ph©n tÝch so s¸nh qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ ë ViÖt Nam vµ Liªn bang Nga, gãp phÇn lµm s¸ng tá nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn kinh tÕ c¬ b¶n cña qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ trong ®iÒu kiÖn míi. - So s¸nh qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ gi÷a hai n−íc tõ m« h×nh chuyÓn ®æi, chuyÓn ®æi c¬ cÊu së h÷u, chuyÓn ®æi c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ, ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng, ®æi míi qu¶n lý nhµ n−íc vµ mét sè vÊn ®Ò x· héi gi÷a hai n−íc, rót ra nh÷ng nÐt t−¬ng ®ång vµ kh¸c biÖt trong qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ gi÷a hai n−íc - Tõ ®ã cung cÊp cho §¶ng vµ Nhµ n−íc nh÷ng luËn cø khoa häc vÒ tiÕp tôc qu¸ tr×nh ®æi míi vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa ë ViÖt Nam nh÷ng n¨m tíi. C¸ch tiÕp cËn, ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu cña ®Ò tµi.

Ph−¬ng ph¸p kh¶o s¸t vµ tæ chøc Héi th¶o khoa häc trao ®æi kÕt qu¶ nghiªn cøu. C¸c nhµ khoa häc cña tr−êng §¹i häc Kinh tÕ quèc d©n ®· cïng víi c¸c nhµ khoa häc thuéc Häc viÖn kinh tÕ Plªkhanèp (Liªn bang Nga) ®· tæ chøc kh¶o s¸t t¹i hai n−íc vµ trao ®æi khoa häc vÒ nh÷ng vÊn ®Ò chuyÓn ®æi kinh tÕ t¹i ViÖt Nam vµ Liªn bang Nga. KÕt qu¶ kh¶o s¸t vµ trao ®æi ®· ®−îc kh¸i qu¸t ®−a vµo ®Ò tµi. Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch so s¸nh kinh tÕ.

C¸c bªn tham gia ®Ò tµi ®· thu thËp, hoµn thiÖn nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ c¸c nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi nãi chung, còng nh− cña hai n−íc ViÖt Nam vµ Liªn Bang Nga nãi riªng. Trªn c¬ së kÕt qu¶ héi th¶o, trao ®æi kÕt qu¶ nghiªn cøu vµ thu thËp biªn dÞch c¸c tµi liÖu cã liªn quan, ®Ò tµi tiÕn hµnh ph©n tÝch nh÷ng vÊn ®Ò cã tÝnh quy luËt chung vµ tÝnh quy luËt ®Æc thï cña qu¸ tr×nh ®æi míi ë hai n−íc. 2 Ph−¬ng ph¸p tæng hîp tµi liÖu vµ thu thËp ý kiÕn chuyªn gia: §Ò tµi ®· kÕ thõa mét c¸ch s¸ng t¹o nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu tr−íc ®©y vÒ chuyÓn ®æi kinh tÕ ë ViÖt Nam vµ Liªn bang Nga trªn c¬ së rót ra nh÷ng ®iÓm kh¸c biÖt ë mçi n−íc, còng nh− nh÷ng vÊn ®Ò n¶y sinh ®−a ra kh¶o s¸t vµ trao ®æi trong c¸c héi th¶o khoa häc. §Ò tµi còng ®· tiÕn hµnh thu thËp ý kiÕn cña mét sè chuyªn gia vÒ ph−¬ng thøc tiÕp cËn vµ kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ c¸c nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi cña hai n−íc.

Néi dung nghiªn cøu: Ngoµi lêi më ®Çu, kÕt luËn, danh môc c¸c tµi liÖu tham kh¶o, c¸c sè liÖu thèng kª cña hai n−íc, néi dung ®Ò tµi bao gåm 4 ch−¬ng: Ch−¬ng 1: Mét sè vÊn ®Ò chung vÒ nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi Ch−¬ng 2: ChuyÓn ®æi kinh tÕ cña Liªn bang Nga: M« h×nh, thùc tr¹ng vµ ®Þnh h−íng Ch−¬ng 3: Qu¸ tr×nh ®æi míi kinh tÕ ë ViÖt nam Ch−¬ng 4: ChuyÓn ®æi kinh tÕ cña liªn bang nga vµ viÖt nam: So s¸nh vµ khuyÕn nghÞ 3 Ch−¬ng 1 Mét sè vÊn ®Ò chung vÒ nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi 1. TÝnh tÊt yÕu cña qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ 1. CNXH vµ nh÷ng ®Æc tr−ng cña chñ nghÜa x· héi 1. C¸c t− t−ëng vÒ chñ nghÜa x∙ héi (CNXH) a.

Quan ®iÓm thêi kú n« lÖ vµ phong kiÕn vÒ CNXH. Thêi kú n« lÖ, nhÊt lµ vµo nöa ®Çu thÕ kû thø IV, tr−íc c«ng nguyªn, trong c¸c t¸c phÈm cña Platon, nh− t¸c phÈm Nhµ n−íc vµ t¸c phÈm LuËt lÖ, ®· cã nh÷ng t− t−ëng vÒ chñ nghÜa céng s¶n. Trong nh÷ng t¸c phÈm ®ã, Platon muèn ®−a ra mÉu h×nh mét x· héi mµ trong ®ã kh«ng cã kÎ giÇu vµ ng−êi nghÌo. Theo «ng, giµu cã sinh ra tÝnh Îo l¶, tÖ ¨n kh«ng ngåi råi vµ lßng ham mª nh÷ng c¸i míi, cßn nghÌo nµn sinh ra sù hÌn h¹, tÝnh ®éc ¸c vµ còng sinh ra sù ham mª c¸i míi.

C¶ hai kÎ ®ã ®Òu lµ ung nhät cña x· héi. Bëi vËy, nh÷ng ng−êi cÇm quyÒn ph¶i ®Êu tranh chèng nghÌo nµn vµ sù giµu cã. Theo tinh thÇn ®ã, ¤ng x©y dùng m« h×nh mét x· héi ®¶m b¶o sù b×nh qu©n, trong ®ã, nh÷ng nhµ triÕt häc, quý téc lµ líp ng−êi l·nh ®¹o nhµ n−íc, vÖ binh lµ c«ng cô b¶o vÖ nhµ n−íc, c«ng d©n bao gåm nh÷ng ng−êi lao ®éng thî thñ c«ng, ng−êi bu«n b¸n vµ n« lÖ. Nh÷ng nguyªn lý vÒ x©y dùng nhµ n−íc lý t−ëng ®ã cña Platon ®−îc c¸c nhµ kh«ng t−ëng ph−¬ng T©y sau nµy ®Ò cao.

Trong thêi kú phong kiÕn c¸c nhµ t− t−ëng tõ Thomas More (1478- 1535), Tomado Campanen (1566-1639) ®· nªu ra nh÷ng t− t−ëng vÒ CNXH. Trong t¸c phÈm "Sù kh«ng t−ëng" (1516) T.More ®· m« t¶ sù ph¸ s¶n vµ bÇn cïng ho¸ cña n«ng d©n n−íc Anh do sù tÝch luü nguyªn thuû sinh ra vµ ®i ®Õn kÕt luËn lµ: ë nh÷ng n¬i chÕ ®é së h÷u t− nh©n thèng trÞ th× tÊt c¶ cña c¶i vËt chÊt r¬i vµo tay mét sè Ýt ng−êi mµ th«i, tõ ®ã «ng ®−a ra mét x· héi mµ trong ®ã ®−îc x©y dùng trªn së h÷u c«ng céng, lao ®éng céng ®ång, kh«ng cã c¸ch biÖt gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ, cã ®iÒu tiÕt s¶n xuÊt, ngµy lµm viÖc 6 giê, thñ tiªu tiÒn tÖ, ph©n phèi c«ng b»ng vµ kh«ng cã chiÕn tranh x©m l−îc.Campanen cho r»ng nguyªn nh©n cña sù kh«ng c«ng b»ng cña x· héi hiÖn t¹i lµ chÕ ®é së h÷u t− nh©n. Tõ ®ã trong t¸c phÈm "Thµnh phè mÆt trêi" «ng dù kiÕn x©y dùng mét x· héi t−¬ng lai dùa trªn chÕ 4 ®é së h÷u c«ng céng mäi ng−êi ®Òu cã nghÜa vô lao ®éng. Ngµy lao ®éng 8 giê chia thµnh 4 giê lao ®éng trÝ ãc vµ 4 giê lao ®éng ch©n tay, ph©n phèi c«ng b»ng vµ kh«ng dïng ®ång tiÒn.

Quan ®iÓm vÒ CNXH trong thêi kú ®Çu ph¸t triÓn cña CNTB §Çu thÕ kû XIX, hËu qu¶ cña c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp lµm cho ®êi sèng giai cÊp v« s¶n ngµy cµng bÞ bÇn cïng, giai cÊp c«ng nh©n vµ ng−êi lao ®éng mong muèn cã mét x· héi tèt ®Ñp h¬n CNTB. Nh÷ng ng−êi x· héi chñ nghÜa kh«ng t−ëng ®· v¹ch trÇn vµ phª ph¸n s©u s¾c nh÷ng hiÖn t−îng xÊu xa cña chÕ ®é t− b¶n chñ nghÜa nh− c¸ch biÖt giµu nghÌo, ®¹o ®øc ®åi b¹i, ®¶o ng−îc tr¾ng ®en, lÉn lén ph¶i tr¸i. §ång thêi, hä còng ®−a ra nh÷ng m« h×nh x· héi lý t−ëng cña hä. Víi ngßi bót cña m×nh, c¸c nhµ x· héi chñ nghÜa kh«ng t−ëng ®· ph¸c ho¹ x· héi t−¬ng lai lµ mét “thiªn ®−êng trªn trÇn gian”, trong ®ã, kh«ng cã bãc lét, kh«ng cã nghÌo khæ, trµn ®Çy tù do, b×nh ®¼ng vµ hoµ thuËn.

Trong t− t−ëng cña c¸c nhµ x· héi chñ nghÜa kh«ng t−ëng, cã nhiÒu dù b¸o thiªn tµi. Nh−ng trªn tæng thÓ, do kh«ng nhËn thøc ®óng quy luËt ph¸t triÓn cña x· héi, nªn häc thuyÕt cña hä chØ mang tÝnh chÊt duy t©m, kh«ng t−ëng, kh«ng thÓ thùc hiÖn ®−îc. §Æc ®iÓm cña CNXH ë giai ®o¹n nµy lµ phª ph¸n CNTB theo quan ®iÓm kinh tÕ chø kh«ng ph¶i quan ®iÓm ®¹o ®øc, lu©n lý. Nã chØ râ CNTB chØ lµ mét giai ®o¹n ph¸t triÓn cña lÞch sö.

§ã ch−a ph¶i lµ x· héi tèt ®Ñp nhÊt mµ "thÕ kû vµng lµ thÕ kû cña t−¬ng lai". Hä v¹ch râ CNTB ®· k×m h·m sù ph¸t triÓn cña lùc l−îng s¶n xuÊt, cÇn ph¶i thay ®æi nã b»ng x· héi míi, mµ hä gäi lµ "hÖ thèng c«ng nghiÖp khoa häc" "chÕ ®é c«ng nghiÖp" hoÆc "CNXH". Ba nhµ t− t−ëng cña thêi kú nµy lµ Saint Simon (1760-1825), Charter Fourien (1772-1837) vµ Robert Owen (1771-1858) ®· ®−a ra c¸c t− t−ëng sau vÒ CNXH.