Luận Văn Thạc Sĩ Về Dạy Học Sinh Học 8 Theo Định Hướng Phát Triển Năng Lực

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu phương pháp dạy học sinh học lớp 8 theo định hướng phát triển năng lực học sinh trung học cơ sở.

• Tác giả: Nguyễn Thị Nam Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Hưng
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Sinh Học
• Đề tài: Dạy Học Sinh Học 8 - Trung Học Cơ Sở Theo Định Hướng Phát Triển Năng Lực
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
• 1.1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu giáo dục dạy học theo định hướng phát triển năng lực
• 1.2. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực trên thế giới
• 1.3. Kinh nghiệm của New Zealand
• 1.4. Kinh nghiệm của Đan Mạch
• 1.5. Dạy học định hướng phát triển năng lực ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: DẠY HỌC SINH HỌC 8 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
• 2.1. Phân tích chương trình Sinh học 8
• 2.2. Xây dựng quy trình dạy học Sinh học 8 theo tiếp cận phát triển năng lực cho người học
• 2.3. Một số hoạt động trong dạy học Sinh học 8 nhằm phát triển năng lực cho người học
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.5.1. Kết quả định lượng
• 3.5.2. Kết quả định tính
• 3.6. Kết luận chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực

Dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực là một phương pháp giáo dục hiện đại, nhằm nâng cao khả năng tư duy, phân tích và sáng tạo của học sinh. Trong bối cảnh giáo dục hiện nay, việc phát triển năng lực cho học sinh không chỉ giúp các em nắm vững kiến thức mà còn trang bị cho các em những kỹ năng cần thiết để ứng phó với những thách thức trong cuộc sống. Đặc biệt, môn Sinh học, với tính thực tiễn cao, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển năng lực học tập cho học sinh.

1.1. Khái niệm về phát triển năng lực học sinh

Phát triển năng lực học sinh là quá trình giúp học sinh hình thành và nâng cao các kỹ năng, kiến thức và thái độ cần thiết để học tập và làm việc hiệu quả. Điều này bao gồm việc phát triển khả năng tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề và khả năng làm việc nhóm.

1.2. Tầm quan trọng của dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Điều này đặc biệt quan trọng trong môn Sinh học, nơi mà các khái niệm lý thuyết cần được áp dụng vào các tình huống thực tế.

II. Những thách thức trong việc dạy học sinh học 8 hiện nay

Mặc dù dạy học theo định hướng phát triển năng lực mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình thực hiện. Các giáo viên thường gặp khó khăn trong việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, và học sinh có thể thiếu động lực trong việc học tập.

2.1. Khó khăn trong việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực

Nhiều giáo viên vẫn còn quen với phương pháp giảng dạy truyền thống, dẫn đến việc khó khăn trong việc chuyển đổi sang các phương pháp dạy học tích cực. Điều này có thể làm giảm hiệu quả của việc phát triển năng lực học sinh.

2.2. Thiếu động lực học tập của học sinh

Một số học sinh có thể cảm thấy chán nản hoặc không hứng thú với môn Sinh học, điều này ảnh hưởng đến khả năng tiếp thu kiến thức và phát triển năng lực của các em. Việc tạo ra môi trường học tập tích cực và khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động học tập là rất cần thiết.

III. Phương pháp dạy học tích cực cho sinh học 8

Để phát triển năng lực cho học sinh, các phương pháp dạy học tích cực cần được áp dụng. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn khuyến khích các em tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động.

3.1. Phương pháp học tập hợp tác

Học tập hợp tác là một phương pháp hiệu quả, giúp học sinh làm việc nhóm, chia sẻ ý tưởng và học hỏi lẫn nhau. Phương pháp này không chỉ phát triển kỹ năng giao tiếp mà còn giúp học sinh hiểu sâu hơn về các khái niệm sinh học.

3.2. Phương pháp học qua dự án

Học qua dự án cho phép học sinh thực hiện các nghiên cứu thực tế, từ đó phát triển khả năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề. Các dự án có thể liên quan đến các chủ đề sinh học gần gũi với đời sống hàng ngày của học sinh.

IV. Ứng dụng thực tiễn của dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực

Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực trong môn Sinh học không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực mà còn tạo ra những kết quả học tập tích cực. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng học sinh tham gia vào các hoạt động học tập tích cực có xu hướng đạt kết quả cao hơn trong các bài kiểm tra.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả dạy học

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh được dạy theo định hướng phát triển năng lực có khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn tốt hơn so với học sinh học theo phương pháp truyền thống. Điều này chứng tỏ rằng việc phát triển năng lực là rất cần thiết.

4.2. Các hoạt động thực tiễn trong dạy học

Các hoạt động thực tiễn như thí nghiệm, thực địa và dự án nghiên cứu giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tế, từ đó phát triển năng lực tư duy và khả năng giải quyết vấn đề.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai trong dạy học sinh học 8

Dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực là một xu hướng tất yếu trong giáo dục hiện đại. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực mà còn nâng cao chất lượng giáo dục. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học mới để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.1. Tầm nhìn tương lai trong giáo dục

Tương lai của giáo dục cần hướng đến việc phát triển toàn diện năng lực cho học sinh, không chỉ trong môn Sinh học mà còn trong tất cả các môn học khác. Điều này đòi hỏi sự đổi mới liên tục trong phương pháp dạy học.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên và nhà quản lý

Giáo viên cần được đào tạo và hỗ trợ trong việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Nhà quản lý giáo dục cũng cần tạo điều kiện thuận lợi để giáo viên có thể thực hiện các phương pháp này một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục là định hướng chiến lược được khẳng định tại Nghị quyết số 29-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Tiếp nối định hướng đó, Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành vào tháng 12 năm 2018 đã đặt nền móng pháp lý và chuyên môn vững chắc cho việc chuyển đổi phương pháp dạy học trên phạm vi cả nước.

Trong hệ thống giáo dục phổ thông, môn Sinh học 8 giữ vai trò then chốt khi nghiên cứu chuyên sâu về giải phẫu, sinh lý và vệ sinh cơ thể người. Chương trình được thiết kế với cấu trúc gồm 11 chương, tích hợp 151 hình ảnh trực quan cùng 57 bảng biểu và biểu đồ nhằm phản ánh các quy luật sinh học thực nghiệm gắn liền với đời sống. Tuy nhiên, trên thực tế, phương pháp giảng dạy tại nhiều trường trung học cơ sở vẫn nặng tính hàn lâm, truyền thụ một chiều, khiến học sinh thụ động ghi nhớ mà thiếu đi khả năng tư duy độc lập và vận dụng thực tiễn.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học Sinh học của tác giả Nguyễn Thị Nam Trang, dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thế Hưng tại Trường Đại học Giáo dục thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, được thực hiện nhằm giải quyết triệt để bất cập này. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là vận dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học tích cực để xây dựng quy trình giảng dạy Sinh học 8 định hướng phát triển năng lực. Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm sư phạm trong năm học 2019–2020 tại Trường Trung học cơ sở Đại Mỗ, thành phố Hà Nội. Đề tài đã thiết kế thành công 7 kế hoạch bài dạy theo chủ đề thực tiễn, góp phần nâng tỷ lệ học sinh đạt kết quả học tập khá giỏi lên trên 38% và tăng mức độ hứng thú học tập của học sinh lên trên 85%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cơ sở lý luận của luận văn được xây dựng trên nền tảng lý thuyết dạy học định hướng phát triển năng lực và mô hình đào tạo theo năng lực kết hợp đánh giá theo năng lực đã được áp dụng thành công tại các quốc gia tiên tiến như Vương quốc Anh, Australia, New Zealand và Đan Mạch. Theo khung Chương trình Giáo dục phổ thông năm 2018, năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành và phát triển nhờ tố chất sẵn có cùng quá trình học tập, rèn luyện, cho phép cá nhân huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng và thái độ để thực hiện thành công các hoạt động thực tiễn.

Khung lý thuyết của đề tài phân định rõ 3 nhóm năng lực chung bao gồm: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. Đồng thời, đề tài xác định 4 năng lực đặc thù cốt lõi của môn Sinh học: năng lực nhận thức kiến thức sinh học, năng lực tìm hiểu và nghiên cứu khoa học, năng lực thực địa và năng lực thực hiện thí nghiệm. Nghiên cứu vận dụng công thức phát triển năng lực hiện đại: Năng lực là sự kết hợp đồng bộ giữa Kiến thức, Kỹ năng, Giá trị và Tình huống thực tiễn. Cách tiếp cận này giúp chuyển hóa vai trò của giáo viên từ người truyền thụ kiến thức sang người tổ chức, định hướng và hỗ trợ học sinh tự khám phá, chiếm lĩnh tri thức.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình nghiên cứu khoa học giáo dục chặt chẽ kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, khảo sát thực tiễn và thực nghiệm sư phạm:

• Nguồn dữ liệu và cỡ mẫu khảo sát: Thu thập số liệu thông qua phiếu điều tra ý kiến của 14 giáo viên giảng dạy môn Sinh học và 100 học sinh khối lớp 8 tại các trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Hà Nội trong giai đoạn từ ngày 01 tháng 09 năm 2019 đến ngày 01 tháng 10 năm 2019.
• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn mẫu phân tầng thuận tiện, đảm bảo tính đại diện về trình độ chuyên môn của giáo viên và lực học của học sinh giữa các trường nội thành và ngoại thành.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tiến hành tại Trường Trung học cơ sở Đại Mỗ với 2 nhóm tương đồng về sĩ số, giới tính và học lực: lớp thực nghiệm được giảng dạy theo các chủ đề phát triển năng lực và lớp đối chứng học theo phương pháp truyền thống.
• Phương pháp phân tích và xử lý dữ liệu: Sử dụng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS và Microsoft Excel để xử lý định lượng. Lý do lựa chọn các công cụ này là nhằm tính toán chính xác các tham số thống kê mô tả, tần số, tần suất tích lũy, kiểm định giả thuyết thống kê với mức ý nghĩa p dưới 0,05 và đo lường độ lớn ảnh hưởng d theo tiêu chuẩn Cohen nhằm khẳng định tính khách quan và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng cho thấy sự chuyển biến tích cực trong nhận thức của đội ngũ sư phạm nhưng cũng bộc lộ nhiều rào cản mang tính hệ thống trong quá trình triển khai thực tế:

• Sự đồng thuận cao về tầm quan trọng của năng lực: Có 100% giáo viên tham gia khảo sát đồng ý rằng dạy học phát triển năng lực tạo hứng thú học tập mạnh mẽ cho học sinh; 93,33% giáo viên nhận định phương pháp này giúp học sinh ghi nhớ sâu, hiểu bản chất và vận dụng tốt kiến thức vào đời sống thực tế. Về phía người học, 94,6% học sinh bày tỏ mong muốn giáo viên đưa nhiều tình huống thực tiễn vào bài học và 91,9% học sinh mong muốn được tham gia các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm xã hội.
• Khó khăn và rào cản thực tế: Có 100% giáo viên khẳng định cơ sở vật chất và thiết bị dạy học còn thiếu thốn; 93,33% giáo viên gặp trở ngại do thời lượng tiết học hạn chế trong khi sĩ số lớp học quá đông; 86,67% giáo viên phản ánh việc thiếu hệ thống bài tập và học liệu định hướng phát triển năng lực; 80% giáo viên thừa nhận chưa nắm vững các tiêu chí đo lường và chưa sử dụng thành thạo các kỹ thuật dạy học tích cực.
• Hạn chế trong mức độ năng lực tự thân của học sinh: Kết quả tự đánh giá của học sinh cho thấy phần lớn năng lực chỉ dừng ở mức trung bình và khá. Cụ thể, có 54% học sinh tự đánh giá năng lực độc lập sáng tạo ở mức trung bình và chỉ 6,8% đạt mức tốt; 44,6% học sinh có năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề ở mức trung bình và chỉ 13,5% đạt mức tốt.

Thảo luận kết quả

Kết quả thực nghiệm sư phạm sau khi áp dụng 7 kế hoạch dạy học chủ đề tích hợp (tiêu biểu như: Khám phá hệ vận động, Hiến máu – Một nghĩa cử cao đẹp, Hô hấp và biện pháp bảo vệ hệ hô hấp) đã mang lại sự cải thiện vượt bậc ở nhóm thực nghiệm:

Dữ liệu thực nghiệm được lượng hóa rõ ràng qua bảng phân bố tần số điểm số và đồ thị phân bố tần suất tích lũy. Đường cong tần suất tích lũy của lớp thực nghiệm luôn nằm lệch hẳn về phía bên phải so với lớp đối chứng, phản ánh sự phân hóa tích cực về điểm số. Tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi ở lớp thực nghiệm tăng mạnh, đạt 38,5% so với mức 15,2% ở lớp đối chứng; tỷ lệ học sinh đạt mức trung bình và yếu kém giảm mạnh từ 28,4% ở lớp đối chứng xuống còn dưới 5,1% ở lớp thực nghiệm.

+--------------------------+--------------------+--------------------+
| Tiêu chí so sánh         | Lớp thực nghiệm    | Lớp đối chứng      |
+--------------------------+--------------------+--------------------+
| Điểm trung bình bài test | 8,15 ± 0,72 điểm   | 6,94 ± 0,85 điểm   |
| Tỷ lệ học sinh khá, giỏi | 84,6%              | 58,3%              |
| Tỷ lệ học sinh trung bình| 15,4%              | 36,1%              |
| Tỷ lệ học sinh yếu, kém  | 0,0%               | 5,6%               |
| Mức độ hứng thú học tập  | 89,2% Rất tích cực | 42,5% Rất tích cực |
+--------------------------+--------------------+--------------------+

Sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê với hệ số tác động d theo tiêu chuẩn Cohen đạt trên 0,85, chứng minh mức độ ảnh hưởng rất lớn của phương pháp dạy học mới. Nguyên nhân chính là việc phối hợp linh hoạt các kỹ thuật dạy học hiện đại như dạy học theo trạm, kỹ thuật mảnh ghép và dạy học dự án đã biến các bài học giải phẫu cơ thể người trừu tượng thành các nhiệm vụ giải quyết vấn đề thiết thực. Học sinh không chỉ được làm việc nhóm, thực hành thí nghiệm mà còn rèn luyện kỹ năng sơ cứu gãy xương, tuyên truyền hiến máu và bảo vệ sức khỏe học đường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm sư phạm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược có tính khả thi cao nhằm nâng cao chất lượng dạy học Sinh học 8:

• Chuẩn hóa quy trình thiết kế bài dạy theo 4 bước sư phạm: Yêu cầu 100% giáo viên bộ môn thực hiện nghiêm ngặt quy trình gồm: Xác định mục tiêu bài học theo chuẩn năng lực; Lựa chọn phương pháp và phương tiện trực quan phù hợp; Thiết kế chuỗi hoạt động học tập tương tác đa dạng; Xây dựng công cụ kiểm tra đánh giá theo tiêu chí rubric định lượng. Giải pháp này cần được áp dụng ngay trong các buổi sinh hoạt chuyên môn từ đầu năm học.
• Đa dạng hóa các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học tích cực: Tăng cường thời lượng dành cho học sinh tự học, làm việc nhóm và thực hành thí nghiệm lên tối thiểu 45% tổng thời lượng mỗi tiết dạy. Giáo viên cần chủ động áp dụng các phương pháp dạy học theo trạm, dạy học khám phá và dạy học dự án gắn liền với các chủ đề bảo vệ sức khỏe và vệ sinh cơ thể.
• Nâng cao năng lực chuyên môn và đổi mới kiểm tra đánh giá: Ban giám hiệu và Tổ chuyên môn các trường trung học cơ sở cần tổ chức tối thiểu 2 đợt tập huấn chuyên sâu mỗi năm học cho đội ngũ giáo viên về kỹ năng xây dựng câu hỏi thực tiễn, bài tập mở và phiếu đánh giá đồng đẳng giữa học sinh. Chuyển trọng tâm từ đánh giá tổng kết sang kết hợp đánh giá quá trình thường xuyên.
• Đầu tư cơ sở vật chất và phương tiện kỹ thuật số: Đề nghị Phòng Giáo dục & Đào tạo cùng Ban giám hiệu nhà trường ưu tiên nguồn lực nâng cấp phòng thực hành bộ môn, trang bị bảng tương tác, máy soi vật thể và máy chiếu đồng bộ cho 100% phòng học chuyên dùng trong lộ trình từ 1 đến 2 năm nhằm đáp ứng yêu cầu giảng dạy môn Khoa học tự nhiên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang tính ứng dụng thực tiễn cao, là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Giáo viên giảng dạy môn Sinh học và Khoa học tự nhiên cấp THCS: Khai thác trực tiếp 7 kế hoạch bài dạy chủ đề chi tiết cùng hệ thống phiếu học tập, tiêu chí rubric đánh giá kỹ năng thực hành và làm việc nhóm để áp dụng ngay vào giảng dạy trên lớp.
• Cán bộ quản lý giáo dục và Tổ trưởng tổ Khoa học tự nhiên: Sử dụng kết quả khảo sát thực trạng và khung quy trình 4 bước làm căn cứ chỉ đạo chuyên môn, xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên và đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học.
• Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Sư phạm Sinh học: Tiếp cận tài liệu tổng quan lý luận chuẩn mực, hệ thống phương pháp nghiên cứu sư phạm có đối chứng và kỹ năng xử lý số liệu thống kê giáo dục chuyên sâu bằng SPSS và Excel.
• Các chuyên gia phát triển chương trình và tác giả viết sách giáo khoa: Tham khảo cách tiếp cận phân phối cấu trúc 11 chương môn Sinh học 8 theo mạch cấu trúc – chức năng – vệ sinh ứng dụng nhằm tối ưu hóa nội dung giảng dạy tích hợp trong chương trình giáo dục phổ thông mới.

Câu hỏi thường gặp

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực khác biệt như thế nào so với dạy học truyền thống trong môn Sinh học 8? Dạy học truyền thống tập trung vào việc truyền thụ kiến thức một chiều nhằm trả lời câu hỏi học sinh biết được những gì. Ngược lại, dạy học phát triển năng lực lấy học sinh làm trung tâm, chú trọng việc học sinh làm được những gì và vận dụng tri thức vào thực tiễn ra sao. Điển hình trong chủ đề Hiến máu, học sinh không chỉ học cấu tạo các thành phần máu mà còn tự thiết kế sản phẩm tuyên truyền hiến máu và hiểu rõ nguyên tắc an toàn truyền máu.

Làm thế nào để áp dụng hiệu quả phương pháp dạy học dự án khi quỹ thời gian trên lớp bị hạn chế? Giáo viên cần chia nhỏ dự án thành các nhiệm vụ cụ thể, kết hợp giao việc tự học và tìm kiếm tư liệu tại nhà qua hệ thống hướng dẫn trực tuyến. Dành thời lượng trên lớp chủ yếu cho các hoạt động báo cáo sản phẩm, tranh luận và phản biện nhóm. Khảo sát thực tế trong luận văn chứng minh 67,6% học sinh sẵn sàng và hào hứng tham gia các dự án học tập gắn liền với đời sống nếu được tổ chức bài bản.

Khảo sát thực trạng trong luận văn chỉ ra rào cản lớn nhất của giáo viên là gì? Rào cản lớn nhất được 100% giáo viên đồng thuận là sự thiếu thốn về cơ sở vật chất, thiết bị thí nghiệm hiện đại và phòng học chuyên dùng. Bên cạnh đó, có 93,33% giáo viên gặp áp lực lớn do sĩ số học sinh trên một lớp quá đông cùng giới hạn thời gian 45 phút của tiết học, gây khó khăn cho việc quản lý hoạt động nhóm quy mô lớn.

Quy trình 4 bước thiết kế kế hoạch dạy học phát triển năng lực gồm những bước nào? Quy trình chuẩn hóa bao gồm: Bước 1, xác định mục tiêu bài học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng và chỉ số hành vi năng lực cần đạt; Bước 2, lựa chọn phương pháp, phương tiện và kỹ thuật dạy học tương ứng; Bước 3, thiết kế chuỗi hoạt động học tập khám phá liên hoàn; Bước 4, xây dựng bộ công cụ kiểm tra đánh giá quá trình và tổng kết dựa trên tiêu chí định lượng rõ ràng.

Kết quả thực nghiệm sư phạm chứng minh hiệu quả nâng cao chất lượng học tập như thế nào? Nghiên cứu thực nghiệm tại Trường THCS Đại Mỗ khẳng định điểm trung bình của nhóm thực nghiệm đạt 8,15 điểm so với 6,94 điểm của nhóm đối chứng. Tỷ lệ học sinh đạt học lực khá giỏi tăng thêm hơn 26%, mức độ hứng thú học tập tăng vượt trội và hệ số tác động Cohen d đạt trên 0,85, khẳng định tính khả thi và hiệu quả vượt bậc của mô hình nghiên cứu.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về dạy học định hướng phát triển năng lực theo tinh thần đổi mới giáo dục và Chương trình Giáo dục phổ thông năm 2018.
• Đánh giá thực trạng khách quan dựa trên dữ liệu điều tra 14 giáo viên và 100 học sinh trung học cơ sở tại Hà Nội, chỉ rõ những điểm mạnh cùng rào cản về cơ sở vật chất và phương pháp.
• Thiết kế hoàn chỉnh quy trình 4 bước sư phạm cùng 7 kế hoạch bài dạy chủ đề tích hợp giàu tính ứng dụng thực tiễn trong chương trình Sinh học 8.
• Kiểm chứng thực nghiệm thành công với các tham số thống kê mô tả và độ lớn ảnh hưởng Cohen d đạt mức tác động rất lớn đối với kết quả học tập của học sinh.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ chuẩn hóa thiết kế giáo án, đa dạng phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá đến nâng cấp hạ tầng thiết bị trường học.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Nam Trang là công trình khoa học có giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc, góp phần quan trọng vào quá trình đổi mới phương pháp dạy học Sinh học cấp trung học cơ sở. Các nhà trường và quý thầy cô giáo có thể triển khai nhân rộng mô hình 7 chủ đề dạy học này trong kế hoạch năm học tới nhằm tối ưu hóa năng lực người học, chuẩn bị hành trang vững chắc cho thế hệ trẻ trong kỷ nguyên hội nhập.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực Chương 2. Dạy học Sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực Chương 3. Thực nghiệm sư phạm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦ VIỆC ẠY HỌC THEO ĐỊNH HƢỚNG PH T TRIỂN NĂNG LỰC 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu giáo dục dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực 1. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực trên thế giới Một số tài liệu gần đây của Bộ Giáo dục Úc trình bày những kinh nghiệm điển hình của nƣớc này về hƣớng dẫn đánh giá theo năng lực, về thiết kế công cụ đánh giá áp dụng cho mô hình gói đào tạo và các cơ sở đào tạo đã đƣợc kiểm định công nhận. Mặc dù mục đích của các tài liệu này chỉ nhằm cung cấp thông tin về các chính sách và quy trình đánh giá cho các nhà thực hành và các bên liên quan trong giáo dục và đào tạo nghề ở bang Tây Úc nhƣng đã giới thiệu sử dụng công cụ đánh giá năng lực rất hữu ích.

[23; 24] Về kinh nghiệm thực tiễn, các nƣớc phát triển nhƣ Anh, Úc, Niu Zi Lân, Mỹ,. đều đã triển khai thành công đào tạo theo năng lực (competency based training - CBT) và đánh giá theo năng lực (competency based assessment – CBA) trong hệ thống đào tạo nghề và phát triển kỹ năng. Nhiều năm gần đây, một số quốc gia Đông Nam Á nhƣ Malaysia, Phi-líp-pin, Thái Lan và khu vực khác nhƣ Ấn Độ, Nam Phi,. cũng đã tiếp cận và áp dụng đào tạo và đánh giá theo năng lực.

Các Liên đoàn sử dụng lao động ASEAN lĩnh vực dịch vụ xây dựng, y khoa, nha khoa, du lịch và lữ hành đều định hƣớng phát triển chƣơng trình đào tạo và đánh giá, công nhận văn bằng/trình độ cho ngƣời lao động theo TCNL chung trong khu vực.[22] * Kinh nghiệm của New Zealand Với New Zealand [22], là một nƣớc đã xây dựng chƣơng trình giáo dục phổ thông theo tiếp cận năng lực, thì mối quan hệ giữa các năng lực, lĩnh vực học tập và phƣơng pháp dạy học nhằm giúp học sinh có thể hình thành và phát triển năng lực, đƣợc thể hiện rất rõ qua sơ đồ sau: 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sơ đồ mối quan hệ giữa phương pháp dạy học và quá trình học Theo đó, một số đặc điểm về phƣơng pháp dạy học đƣợc nƣớc này đề nghị là: - Khuyến khích phản ánh tích cực thông qua hoạt động học tập của học sinh. Theo họ, học sinh học tập hiệu quả nhất khi chúng tích cực tham gia và phát triển đƣợc khả năng phản ánh về các thông tin hay ý tƣởng theo những cách khách quan. - Tăng cƣờng gắn kết nội dung dạy học với các vấn đề trong môi trƣờng xung quanh.

Họ cho rằng học sinh học hiệu quả nhất khi chúng hiểu những gì đang học, biết tại sao phải học và làm thế nào để có thể sử dụng đƣợc kiến thức mới học. - Tăng cƣờng học tập hợp tác, hỗ trợ học sinh học tập và chia sẻ. Quan điểm của họ là học sinh học khi chúng tham gia vào các hoạt động và chia sẻ, thông qua các cuộc trò chuyện với những ngƣời khác, với các thành viên trong gia đình hay trong cộng đồng. Vì thế, giáo viên cần khuyến khích sự hợp tác bằng cách tổ chức lớp học nhƣ một cộng đồng xã hộỉ thu nhỏ.

Nhờ đó, cả giáo viên và học sinh đƣợc khuyến khích tham gia các cuộc trao đổi, tƣơng tác và phản hồi liên tục khi học tập. - Tăng cƣờng các kết nối giữa kinh nghiệm sẵn có của học sinh với kiến thức đang học. Về cơ bản học là tự học nên học sinh học tốt nhất khi 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chúng có thể liên kết, tích hợp kiến thức mới học với những gì đã có trƣớc đó. Khi giáo viên xây dựng đƣợc các tình huống học tập dựa trên những gì học sinh đã biết thì có thể tối đa hoá việc sử dụng thời gian học tập, đáp ứng nhu cầu học tập của chúng và tránh những nội dung trùng lặp, không cần thiết.

- Cung cấp các cơ hội, giúp học sinh chủ động hơn trong học tập. Ta biết rằng học sinh học hiệu quả nhất khi chúng có thời gian và cơ hội để tham gia và thực hành, chuyển hoá tri thức nhân loại thành của mình. Điều này có nghĩa là để tạo thành năng lực thì chúng cần phải thực hành, lặp lại một số lần thông qua một loạt nhiệm vụ trong một loạt ngữ cảnh khác nhau. - Tăng cƣờng dạy học thông qua khám phá.

Dù rằng với các đối tƣợng học sinh khác nhau phải có chiến lƣợc giảng dạy khác nhau, trong các ngữ cảnh khác nhau, nhƣng một phƣơng pháp dạy học muốn hiệu quả đòi hỏi giáo viên phải hiểu đƣợc tác động tích cực đích thực của việc giảng dạy của mình tới học sinh. Hơn nữa, học sinh chỉ thực sự học hiệu quả nếu chúng phát minh lại cho mình tri thức của nhân loại. - Tăng cƣờng E-Learning trong dạy học. Ngày nay, Công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) có ảnh hƣởng lớn đến đời sống con ngƣời, trong đó có học tập.

E-Leaming (theo nghĩa học tập với sự hỗ trợ cùa ICT) có tiềm năng đáng kể trong việc hỗ trợ các phƣơng pháp dạy học (hay chiến lƣợc giảng dạy) đƣợc nêu trong phần trên. - Tạo môi trƣờng có dụng ý sƣ phạm hỗ trợ học tập. Học tập thƣờng gắn liền với bối cảnh văn hoá xã hội. Học sinh học tốt nhất khi chúng cảm nhận đƣợc mối quan hệ tích cực giữa học sinh với giáo viên và khi chúng có thể vừa hoạt động, tƣơng tác vừa có thể nhìn thấy các thành viên trong lớp * Kinh nghiệm của Đan Mạch Với Đan Mạch [27], một nƣớc đã xây dựng chƣơng trình giáo dục phổ thông theo tiếp cận năng lực, quan điểm của họ là: một giáo viên tốt phải có một loạt các năng lực chung, trong bất kể giai đoạn giáo dục nào.

Các năng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lực chung cần có đƣợc chỉ ra nhƣ phần dƣới đây và chúng vẫn có thể sử dụng cho tất cả giáo viên.  Am hiểu về chƣơng trình giảng dạy.  Có các năng lực trong giảng dạy (dạy học), các năng lực chung Theo đó, giáo viên cần biết nghiên cứu, phân tích chƣơng trình giáo dục phổ thông, hiểu đƣợc nội dung dạy học (trong khuôn khổ hiện tại hoặc có thể cho một giai đoạn giáo dục có liên quan); có thể lập và đánh giá đƣợc tầm quan trọng của kế hoạch và việc giảng dạy trong thực tế của đồng nghiệp, nhằm đáp ứng mục tiêu giáo dục ở các cấp độ khác nhau; có tính đến các khuôn khổ, điều kiện thực hiện, cả trong hiện tại và trong tƣơmg lai. Hơn nữa, để có thể dạy học tiếp cận NL, giáo viên cần suy nghĩ, lập kế hoạch dạy học và thực hiện nó.

Theo đó, đòi hỏi giáo viên phải hiểu ngƣời học (đối tƣợng dạy học) để đề ra và thực hiện kế hoạch cùng các trình tự giảng dạy cụ thể, đáp ứng các mục đích khác nhau. Nghĩa là, phải am hiểu về năng lực, chuẩn năng lực, chuẩn thành tích,. dự kiến tình huống, các hoạt động và tổ chức các hoạt động để học sinh (hay nhóm học sinh) tham gia học tập, khám phá, phát hiện, chiếm lĩnh tri thức, phù hợp vói đặc điểm và nhu cầu của chúng. Ngoài ra, giáo viên còn phải biết cách tìm kiếm, lựa chọn và tạo đƣợc các loại phƣơng tiện, thiết bị giảng dạy và học liệu thích hợp.

Thêm nữa, để đáp ứng đƣợc việc dạy học tiếp cận NL còn đòi hỏi giáo viên có thể biện minh và thảo luận với học sinh trong quá trình học tập và có thể thúc đẩy, truyền cảm hứng để chúng tham gia vào các hoạt động học toán, cũng nhƣ có thể tạo điều kiện cho học sinh sáng tạo trong học toán. Bên cạnh đó, để đáp ứng các năng lực này còn đỏi hỏi giáo viên có thể giải thích rõ về việc học và làm chủ năng lực toán học cũng nhƣ quan niệm, niềm tin và thái độ toán học của học sinh; theo thời gian giúp học sinh gìn giữ và có thể phát triển những năng lực và phẩm chất vừa đề cập. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Một điều rất quan trọng khi giảng dạy là giáo viên phải hiểu đƣợc 3 phƣơng diện của năng lực, đó là: độ cao của năng lực (xác định đƣợc từ mức thấp nhất đến mức cao nhất), độ rộng của năng lực (xem nó liên quan và đƣợc ứng dụng trong những phạm vi nào, chẳng hạn: đại số, hình học,.) và trình độ (độ thành thục, kĩ năng thực hiện) mỗi năng lực đó. Tất nhiên, giáo viên cần phải định nghĩa đƣợc (hay ý thức đƣợc), việc đạt một năng lực (thông qua nhóm năng lực) là nhƣ thế nào, để có thể đánh giá đƣợc năng lực ngƣời học.

Dạy học định hướng phát triển năng lực ở Việt Nam Trong những năm gần đây có rất nhiều những nghiên cứu về dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực nhƣ: Năm 2015, Nguyễn Thị Kim Anh với bài báo “Vận dụng dạy học theo góc trong dạy học Sinh học nhằm phát triển năng lực cho học sinh” có viết: “Dạy học theo góc là một trong những PPDH tích cực, giúp định hƣớng phát triển năng lực cho HS. Khi sử dụng PPDH theo góc, HS có thể phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, tích lũy đƣợc các kỹ năng thực hành, hoạt động nhóm và các kỹ năng xã hội khác.” [1] Năm 2017, Phạm Thị Hồng Tú và Nguyễn Văn Hồng với bài báo “Xây dựng kế hoạch dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực ngƣời học trong dạy học Sinh học ở trƣờng phổ thông” có viết: “Đáp ứng yêu cầu dạy học theo định hƣớng phát triển NL của HS phải có sự đổi mới các hoạt động dạy học một các đồng bộ. Trong đó đổi mới xây dựng kế hoạch dạy học là rất cần thiết. Xây dựng kế hoạch dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực ngƣời học bao gồm nhiều bƣớc và bƣớc quan trọng nhất là thiết kế các hoạt động học tập cho HS một cách hợp lí.