CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ 1. Lịch sử nghiên cứu Trên thế giới, nhất là ở các nước Phương Tây, việc tôn trọng những ý tưởng sáng tạo của học trò là một đặc điểm xã hội khá phổ biến.1 Đây cũng chính là tiền đề để phương pháp dạy học khám phá được nghiên cứu sớm ở các nước này. Rubinstien đã đưa ra những ý tưởng về phương pháp dạy học khám phá. Cùng ở thời điểm này, Jerome Bruner và Leo Postman cũng nghiên cứu về những cách thức mà các nhu cầu, động lực và mong ước ảnh hướng đến sự nhận thức.
Tuy nhiên, phương pháp dạy học khám phá chỉ thực sự được nghiên cứu sâu hơn và đưa vào áp dụng trong thực tiễn từ năm 1960, sau công trình nghiên cứu quan trọng “Quá trình giáo dục” (The Process of Education) của Jerome Bruner. Đây được xem là một bước ngoặt trong lý thuyết về giáo dục. Hướng tiếp cận mới này đã tiếp tục được các nhà nghiên cứu trên thế giới, như Geofrey Petty, Jacke Richards, John Platt và Heidi Platt… phát triển và đào sâu thêm. Tuy nhiên, ở Việt Nam, nghiên cứu về phương pháp dạy học khám phá được thực hiện muộn hơn.
Từ những năm 2000 trở lại đây mới có nhiều công trình nghiên cứu được công bố. Một số các tác giả có đóng góp quan trọng như Bùi Văn Nghị, Trần Bá Hoành, Đào Tam… (xem [10], [18], [23], [24]). Dạy học khám phá trong các công trình của Jerome Bruner Jerome Bruner là một trong những nhà tâm lý học nổi tiếng và có tầm ảnh hưởng nhất của thế kỷ XX. Ông là một trong những nhân vật trung tâm của “cuộc cách mạng về nhận thức”.
Những đóng góp của ông đặc biệt quan trọng và có tầm ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực giáo dục. Các tác phẩm “Quá trình Giáo dục” (The Process of Education) và “Tiến tới một Học thuyết về Giảng dạy” (Towards a 1 Sự ảnh hưởng của Nho giáo ở Phương Đông đã tạo ra một xã hội với tôn ti, trật tự rõ ràng, trong đó vai trò của người thầy trong xã hội rất được đề cao (Quân - Sư - Phụ) nên học trò thường thụ động tiếp thu những kiến thức do thầy truyền cho. Đặc điểm này không có ở xã hội Phương Tây nên người học trò ở Phương Tây thường có vị trí bình đẳng hơn trong lớp học và do đó được tự do sáng tạo nhiều hơn. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theory of Instruction) của ông được rất nhiều người đọc và đã trở thành những tác phẩm kinh điển trong giáo dục.
Chương trình nghiên cứu xã hội “Con người: Một quá trình nghiên cứu” (Man: A Course of Study (MACOS)) của ông vào giữa những năm 1960 được xem là một bước ngoặt trong sự phát triển chương trình giảng dạy. Theo ông, học là một quá trình mang tính chủ quan mà thông qua đó, người học hình thành nên các ý tưởng hoặc khái niệm mới dựa trên cơ sở vốn kiến thức có sẵn của mình. Việc học tập khám phá xảy ra khi các cá nhân sử dụng quá trình tư duy để phát hiện ra ý nghĩa của điều gì đó cho bản thân họ. Để có được điều này, người học phải kết hợp quan sát và rút ra kết luận, thực hiện so sánh, làm rõ ý nghĩa số liệu để tạo ra một sự hiểu biết mới mà họ chưa từng biết trước đó.
Giáo viên cần cố gắng và khuyến khích học sinh tự khám phá ra các nguyên lý, cả giáo viên và học sinh cần phải thực sự hoà nhập trong quá trình dạy học (xem [1]). Trong tác phẩm “Quá trình Giáo dục”, Jerome Bruner đã chỉ ra ba yếu tố cơ bản của phương pháp dạy học khám phá. Thứ nhất, giáo viên nghiên cứu nội dung bài học đến mức độ sâu cần thiết, tìm kiếm những yếu tố tạo tình huống, tạo cơ hội cho hoạt động khám phá, tìm tòi. Thứ hai, giáo viên thiết kế các hoạt động của học sinh, trên cơ sở đó xác định các hoạt động chỉ đạo, tổ chức của giáo viên.
Thứ ba, giáo viên khéo léo đặt người học vào vị trí của người khám phá (khám phá cái mới của bản thân), tổ chức và điều khiển cho quá trình này được diễn ra một cách thuận lợi để từ đó người học tự xây dựng kiến thức (xem [1]). Dạy học khám phá trong các công trình của Goeffrey Petty Geofrey Petty cho rằng, có hai cách tiếp cận trong dạy học đó là: dạy học bằng cách giải thích và dạy học bằng cách đặt câu hỏi. Với dạy học bằng cách đặt câu hỏi, giáo viên đặt câu hỏi hoặc giao bài tập yêu cầu học sinh phải tự tìm ra kiến thức mới - mặc dù vậy vẫn có sự hướng dẫn hoặc chuẩn bị đặc biệt. Kiến thức mới này được giáo viên chỉnh sửa và khẳng định lại.
Khám phá có hướng dẫn là một ví dụ của cách tiếp cận này. Dạy học khám phá chỉ có thể được sử dụng nếu người học có khả năng rút ra được bài học mới từ kiến thức và kinh nghiệm sẵn có của mình (xem [19]). 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số nghiên cứu khác về dạy học khám phá Trong tác phẩm nghiên cứu về giảng dạy ngôn ngữ và ngữ văn ứng dụng, các tác giả Jacke Richards, John Platt và Heidi Platt cho rằng, dạy học khám phá là phương pháp dạy và học dựa trên năm quy luật cơ bản sau: Thứ nhất, người học phát triển quá trình tư duy liên quan đến việc khám phá và tìm hiểu thông qua quá trình quan sát, phân loại, đánh giá, tiên đoán, mô tả và suy luận.
Thứ hai, giáo viên sử dụng một phương pháp dạy học đặc trưng hỗ trợ quá trình khám phá và tìm hiểu. Thứ ba, giáo trình giảng dạy không phải là nguồn thông tin, kiến thức duy nhất cho người học. Thứ tư, kết luận được đưa ra với mục đích thảo luận chứ không phải là khẳng định cuối cùng. Cuối cùng, người học phải lập kế hoạch, tiến hành và đánh giá quá trình học của mình với sự hỗ trợ của giáo viên (xem [22]).
Các tác giả và nhóm tác giả khác nhau có các nghiên cứu về phương pháp dạy học khám phá từ nhiều góc độ khác nhau. Pierre-A Mandrin, Daniel Preckel nghiên cứu về hiệu quả trong hình thành khái niệm của phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn dựa trên phép tương đương (xem [17]). David Dean và Deanna Kuhn nghiên cứu sự tương phản giữa hướng dẫn trực tiếp và khám phá trong dài hạn (xem [6]). Ngoài những công trình nghiên cứu tiêu biểu nêu trên, dạy học tích cực nói chung và dạy học khám phá nói riêng vẫn tiếp tục được nhiều học giả và nhà nghiên cứu quan tâm, nhất là trong triển khai ứng dụng.
Nghiên cứu về dạy học khám phá ở Việt Nam Ở Việt Nam, việc phát huy tính chủ động, tích cực của học sinh nhằm đào tạo những người lao động sáng tạo cũng đã được đặt ra khá sớm trong ngành Giáo dục và Đào tạo. Từ cuối những năm 1960, khẩu hiệu "Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo" đã đi vào các trường sư phạm. Các nhà nghiên cứu, nhà sư phạm và hoạch định chính sách đã bắt đầu để ý đến việc giúp học sinh tự khám phá, tự có được những tri thức mới chứ không chỉ là thụ động tiếp thu những tri thức, kỹ năng do thầy truyền thụ cho. Từ năm 1980, cải cách giáo dục được triển khai ở các trường phổ thông ở nước ta theo hướng áp dụng phương pháp dạy học giúp học sinh tự khám phá, tự có được tri thức, kỹ năng mới; bỏ dần cách học theo kiểu thụ động.
Tuy nhiên, sự chuyển biến về phương pháp dạy học trong trường phổ thông ở nước ta diễn ra rất 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chậm chạp. Phương pháp dạy học truyền thống – học thụ động với vai trò trung tâm của người thầy, hay kiểu dạy học “thầy đọc, trò chép”, “thầy truyền đạt kiến thức trò tiếp thu”, “thuyết trình giảng giải xen kẽ vấn đáp tái hiện”,… vẫn còn phổ biến ở các bậc học của chúng ta, đặc biệt là cấp phổ thông. Mặc dù đã có một số người đi tiên phong trong đổi mới phương pháp giáo dục từ phương pháp dạy học truyền thống sang phương pháp dạy học tích cực (trong đó có dạy học khám phá), nhưng số lượng còn chưa nhiều, chưa được duy trì một cách thường xuyên, liên tục và chưa được thực hiện một cách có hệ thống. Các giờ dạy phát huy tính tích cực của học sinh mới chỉ dừng lại ở các hoạt động mang tính minh họa, biểu diễn và mới được thực hiện trong các giờ thao giảng, thi giáo viên giỏi.
Gần đây có một số nghiên cứu về vấn đề vận dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy học nói chung và trong dạy học bộ môn Toán nói riêng. Phương pháp dạy học mới này đã được ứng dụng vào dạy học một số nội dung cụ thể. Tiêu biểu trong số đó là các nghiên cứu của tác giả Trần Bá Hoành về những đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực; tác giả Bùi Văn Nghị với các nghiên cứu vận dụng lí luận vào thực tiễn dạy học môn Toán ở trường phổ thông và vận dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy học Hình học không gian (xem [18]); tác giả Đào Tam với phương pháp dạy học hình học ở trường trung học phổ thông (xem [24]); tác giả Nguyễn Văn Hiến nghiên cứu về rèn luyện năng lực khám phá toán học (xem [8]); tác giả Nguyễn Thị Vân Hương và Nguyễn Thị Hồng Quý với quy trình vận dụng dạy học khám phá để giáo dục môi trường trong môn tự nhiên và xã hội (xem [12]); hai tác giả Dương Thị Quỳnh và Ngô Thị Tâm nghiên cứu một số biện pháp bồi dưỡng hứng thú học tập cho học sinh trong dạy học giải bài tập toán (xem [21])… Theo tác giả Trần Bá Hoành, để sử dụng cách khám phá trong dạy học, trước hết cần phải xây dụng được các bài toán có tính khám phá, đó là bài toán được cho gồm có những câu hỏi, những bài toán thành phần để học sinh trong khi trả lời hoặc tìm cách giải các bài toán thành phần dần thể hiện cách giải bài toán ban đầu (xem [10]). Cách giải này thường là những quy tắc hoặc khái niệm mới.
Ngoài ra, nhiều nghiên cứu ứng dụng dạy học khám phá trong các chuyên đề nhất định của môn 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Toán hoặc trong các môn học khác như Vật lý, Hóa học, Sinh học… đã được nhiều tác giả tập trung nghiên cứu.