CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan về dạy học theo dự án 1. Khái niệm dự án 1.
Khái niệm Thuật ngữ “dự án” là “project” trong tiếng Anh có nghĩa là “một đề án”, “một dự thảo”, hay “một kế hoạch”, người ta thường dùng danh từ này để chỉ những hoạt động, những quá trình rất khác nhau trong từng lĩnh vực cụ thể rất đa dạng[6]. Nhìn theo góc độ tổng quát nhất, “dự án’’ có thể được hiểu là chuỗi các công việc được xác định rõ mục tiêu, nguồn lực cũng từ khi bắt đầu cho đến kết thúc tạo ra sản phẩm nhất định. Nói cách khác, “dự án” là một quá trình hoạt động đã xác định rõ mục tiêu cần phải đạt được trong những ràng buộc nhất định về thời gian và nguồn lực để đạt mục tiêu đó. Nên có thể xem “dự án là một kế hoạch, một dự tính chuyên biệt nhằm thực hiện một mục tiêu nhất định đã đề ra, được thực hiện trong một khoảng thời gian giới hạn, có nguồn nhân lực, vật chất và tài chính xác định làm thỏa mãn nhu cầu của đối tượng mà dự án hướng tới” [19].
Các đặc điểm chính của dự án: - Khởi đầu và kết thúc được xác định: mọi dự án đều có giai đoạn khởi đầu và kết thúc. - Kế hoạch có tổ chức: Ở mỗi một giai đoạn của DA đều được xây dựng kế hoạch, có các phân công chi tiết, thời gian quy định để đảm bảo hướng tới mục tiêu của DA. - Nguồn lực tách biệt: Các dự án phân bổ thời gian, nhân lực và tài chính theo mục đích của từng dự án. Trong quá trình thực hiện DA để đảm bảo thành công phải tổ chức các hoạt động trong phạm vi nguồn lực hiện có.
- Tin thần đồng đội: Các dự án đòi hỏi phải có một nhóm người để hoàn thành. 10 - Các mục tiêu đã thiết lập: khi tham gia DA mọi thành viên của DA phải đảm bảo nắm được mục tiêu cơ bản, trên cở sở đó xây dựng các hành động đảm bảo đem lại hiệu quả cho DA[21]. Phân loại Theo nghiên cứu của Phan Văn Kha[6] về các loại DA, có thể có nhiều cách phân loại thành nhiều nhóm như sau: - Dựa theo đặc điểm nội dung của dự án. - Dựa theo các lĩnh vực kinh tế, xã hội.
- Dựa theo thành phần tham gia. - Dựa theo quy mô của dự án: dự án lớn, dự án nhỏ, dự án vừa. Có những dự án kết hợp nhiều dự án với nhau. Quy trình thực hiện dự án Mỗi loại DA có nội dung, hình thức, quy mô, cách thức tổ chức khác nhau tuy nhiên đều đảm bảo được thực hiện trong bốn giai đoạn, các giai đoạn có sự nối tiếp và thực hiện theo một quy trình: Xác định Lập kế hoạch Thực hiện dự Kết thúc dự mục tiêu dự án án án Sơ đồ 1.
Quy trình thực hiện dự án - Xác định mục tiêu và tổ chức dự án: Đây là giai đoạn đầu tiên của dự án. Khi bắt đầu thực hiện DA, trước tiên phải xác định mục tiêu của dự án, trên cơ sở đó tổ chức nhân sự, nguồn lực phù hợp với dự án. Trong giai đoạn này cũng phải xét đến vai trò của những nhân vật then chốt: Nhà tài trợ, Giám đốc dự án, những người hữu quan, những thành viên chủ chốt của nhóm, những thành viên của nhóm, khách hàng, nhà cung cấp,…Để thành công thì dự án phải có những mục tiêu được xác định rõ ràng. Những mục tiêu này phải được sự đồng thuận của tất cả những người tham gia, để hết thảy mọi người đều làm việc hướng đến mục tiêu chung.
11 - Lập kế hoạch dự án: Bước đầu tiên trong quy trình lập kế hoạch là thống nhất về tầm nhìn, quy mô của DA, nêu ra chính xác các mục tiêu của DA. Các nhóm phải tập trung các thành viên nòng cốt, thảo luận để xác định được mục tiêu của DA. Sau khi xác định được tầm nhìn, nhóm có thể nhận diện những mục tiêu, thống nhất các hành động và nguồn lực, sắp xếp thứ tự và lên lịch làm việc, sau cùng là thông qua bản kế hoạch cùng với sự đồng lòng nhất trí của mọi người. Trong giai đoạn này, có thể cân nhắc quỹ thời gian với từng nhiệm vụ, có thể đẩy nhanh hơn tiến độ thực hiện hay không, phụ thuộc vào mức độ, quy mô của từng nhiệm vụ.
- Thực hiện dự án: đây là giai đoạn triển khai DA. Để đảm bảo DA luôn đi đúng định hướng, các nguồn lực và kinh phí đúng theo dự toán ban đầu cần phải có sự giám sát chặt chẽ, tư vấn kịp thời. Để thực hiện tốt giai đoạn này, người lãnh đạo cần tuyển chọn nhóm, tìm hiểu cách thức phát triển nhóm khi mà dự án đang tiến triển, khuyến khích tinh thần đồng đội, thỏa thuận những quyết định trọng điểm và áp dụng những phong cách lãnh đạo khác nhau để truyền cảm hứng và động viên những nhân viên có tính cách khác nhau để làm việc, biết cách giải quyết những vướng mắc, xung đột xảy ra trong nội bộ. - Kết thúc dự án: đây là giai đoạn cuối cùng của dự án.
Sản phẩm cuối cùng của DA là sản phẩm đúng với mục tiêu đã đề ra, được trình bày và báo cáo trước tất cả các bên liên quan để cùng thảo luận, góp ý, xây dựng. Điều quan trọng trong giai đoạn cuối này là phải đánh giá được chính xác các kết quả đạt được, đánh giá và rút được bài học kinh nghiệm trong cả quá trình thực hiện dự án. Trong các bước của quy trình thực hiện dự án thì công việc giám sát các hoạt động thực hiện dự án luôn được xen kẽ trong các bước để việc thực hiện dự án đúng lịch trình ở mỗi thời điểm, để dự án đi đúng hướng và có sự điều chỉnh kịp thời nhằm làm cho dự án có kết quả tốt nhất. Ý tưởng đưa cách thức làm dự án trong kinh tế - xã hội vào giáo dục với tư cách như một PPDH hoặc cũng có thể xem là hình thức tổ chức dạy học.
Trên cơ sở kết hợp giữa lý thuyết cơ bản về DA và lý luận khoa học của giáo dục xây dựng 12 lý thuyết về DHTDA phù hợp với thực tiễn giáo dục và linh hoạt trong sự thay đổi mạnh mẽ về các phương pháp giáo dục như hiện nay. Khái niệm dạy học theo dự án Tư tưởng DHTDA đã được xuất hiện trong các trường ở Ý cuối thế kỷ 16 với các chuyên ngành về kiến trúc, xây dựng, sau đó lại tiếp tục được phát triển và lan rộng hơn ở Mỹ và một số nước Châu Âu. Khi đó các nhad sư phạm Mỹ đã xây dựng nền móng cho phương pháp DA, bắt đầu là một số các môn học kỹ thuật, sau đó được triển khai trong hầu hết các môn học. Trong quá trình lịch sử phát triển đôi lúc PP này bị lãng quên, nhưng hiện nay PP này được sử dụng phổ biến trong các trường trên thế giới, là một trong các PP dạy học đổi mới theo hướng tích cực.
Trong nghiên cứu của mình W. Trong nghiên cứu của mình, K.Frey một trong những nhà giáo dục đi đầu trong tìm hiểu về DHTDA cũng cho rằng đây là PP dạy học lý tưởng. Ông khẳng định rằng PP DA là một con đường giáo dục. Trong tiến hành hoạt động, người học xác định được chủ đề làm việc, thống nhất về nội dung, kế hoạch và kết thúc quá trình cho ra được một sản phẩm có ý nghĩa [32].
DHTDA trong các bài viết của GS. Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường được định nghĩa là một hình thức dạy học, trong quá trình thực hiện các hoạt động phức hợp người học đã tự xây dựng các bước tiến hành, có sự gắn kết giữa lý thuyết và thực hành, tạo ra được một sản phẩm được giới thiệu với các bên luên quan [3]. Bổ sung thêm cho các nghiên cứu trên, Nguyễn Thị Diệu Thảo, Nguyễn Văn Cường đưa ra chi tiết hơn về nhiệm vụ của người học, từ xác định mục đích, lập kế hoạch, thực hiện kế hoạch đến việc kết thúc các hoạt động đưa ra được các sản phẩm, có sự đánh giá và rút kinh nghiệm từ các bên có liên quan, trong suốt quá trình người học tự lực các nhiệm vụ, có thể nhờ sự tư vấn của người dạy để các hoạt động diễn ra theo đúng hướng. Theo quan điểm của mình, Nguyễn Thị 13 Diệu Thảo chỉ ra DHTDA là một PPDH, có HS là chủ thể thực hiện các hoạt động dưới sự hướng dẫn của GV để thực hiện các hoạt động mang tính thực tiễn, sản phẩm có thể giới thiệu được [7].
Theo Trần Việt Cường thì “DHTDA là hình thức tổ chức dạy học những dự án học tập dưới sự hướng dẫn và điều khiển của GV” [5]. Trong luận văn của mình, tác giả Trần Thị Hoàng Yến (2012) cho rằng: “DHTDA là PPDH; trong đó, dưới sự định hướng của, tổ chức, hướng dẫn, điều chỉnh của GV, SV tự lực lập kế hoạch hành động, tiến hành thực hiện các nhiệm vụ được phân công dựa trên những tri thức vốn có để tạo ra sản phẩm của mình, qua đó nhằm tạo dựng tri thức mới thông qua các dự án mang ý nghĩa thực tiễn” [30]. Như vậy, dù có nhiều quan niệm khác nhau về DHTDA nhưng hầu hết các nhà nghiên cứu đều coi DHTDA là một PPDH tích cực, đề cao tính chủ động của người học, đưa ra các mục tiêu, kế hoạch và kết quả là sản phẩm có thể giới thiệu được. Trong PP này, người học là trung tâm, tự tìm kiếm lượng kiến thức, tự lập kế hoạch và chủ động, sáng tạo trong thực hiện kế hoạch, có sự trao đổi, thảo luận, nêu ý kiến và phản hồi các thông tin, trình bày và báo cáo các sản phẩm.
GV là người đưa ra các tình huống học tập, hướng dẫn HS xác định các chủ đề, mục tiêu DA, tư vấn, hỗ trợ, giám sát và đánh giá các hoạt động của HS trong suốt quá trình thực hiện DA. Trong DHTDA mối quan hệ giữa thầy và trò không còn là người truyền thụ và người tiếp nhận thụ động, mà người thầy đóng vai trò là người tư vấn và còn HS chủ động thực hiện các nhiệm vụ, từ đó người học hứng thú hơn, trách nhiệm và tự giác, có niềm tin về việc hoàn thành các mục tiêu đề ra, tiếp nhận các kiến thức cơ bản và vận dụng vào thực tế theo đúng yêu cầu về đổi mới dạy học hiện nay.