Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN Mục tiêu của chương này là trả lời câu hỏi sau đây: CH1: Thế nào là một hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán? 1. Các khái niệm Để trả lời CH1, chúng tôi cần thấy phải làm rõ một số khái niệm có liên quan như sau: hoạt động, trải nghiệm, hoạt động trải nghiệm, học tập qua trải nghiệm (hay học tập thông qua hoạt động trải nghiệm), hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán. Trước tiên, do cụm từ “hoạt động trải nghiệm” được cấu thành từ hai bộ phận là “hoạt động” và “trải nghiệm” nên hai khái niệm sẽ được tiến hành định nghĩa và tìm hiểu qua các tài liệu chuyên ngành mà chúng tôi nêu sau đây.
Hoạt động Chúng tôi đã tìm kiếm một số định nghĩa về danh từ ‘hoạt động’ trong một vài tài liệu tâm lí học như sau: Theo từ điển Tâm lí học của Viện Khoa học Xã hội và Nhân văn – Viện Tâm lí học: Hoạt động là một hệ thống năng động các mối tác động qua lại giữa chủ thể và môi trường, nơi nảy sinh hình thành tâm lí khách thể qua đó các quan hệ của chủ thể trong thế giới đối tượng được trung gian hóa. Theo Phạm Minh Hạc (2002), dưới góc độ của lý thuyết tâm lý học: “Hoạt động là quá trình con người thực hiện các quan hệ giữa con người với thế giới tự nhiên, xã hội, người khác và bản thân. Đó là quá trình chuyển hóa năng lực lao động và các phẩm chất tâm lý khác của bản thân thành sự vật, thành thực tế và quá trình ngược lại là quá trình tách những thuộc tính của sự vật, của thực tế quay trở về với chủ thể, trở thành vốn liếng tinh thần của chủ thể. Luan van 8 Căn cứ vào định nghĩa trên, có thể thấy qua cái nhìn tâm lý học, sự tồn tại của con người gắn liền với một chuỗi dài các “hoạt động” và đây cũng là cách thức để con người tồn tại và phát triển trong xã hội.
Hoạt động theo quan niệm trên với hai quá trình chủ yếu, mà theo Nguyễn Thị Thanh Huyền (2018) đó là hai chiều qua lại, diễn ra đồng thời, hỗ trợ nhau mà có thể nói tóm tắt như sau: Chiều thứ nhất là quá trình đối tượng hóa. Trong quá trình này, con người với vai trò chủ thể, sẽ đem những đặc điểm tâm lí, tư tưởng cá nhân vào tác động vào thế giới khách quan. Chiều thứ hai là quá trình chủ thế hóa. Trong quá trình này, con người với vai trò là khách thể, sẽ tiếp nhận những cái chứa đựng của thế giới vào vào hiểu biết của bản thân.
Con người cũng sẽ có thêm kinh nghiệm từ quá trình này để tự phản ứng, tương tác hiệu quả với thế giới khách quan. Các dạng hoạt động của con người Nguyễn Thị Liên, Nguyễn Thị Hằng, Tưởng Duy Hải và Đào Thị Ngọc Minh (2017) cho rằng có nhiều cách để phân loại hoạt động của con người tùy theo cách căn cứ về mối quan hệ. Chúng tôi sẽ tóm tắt và làm rõ các hoạt động đó như sau: Nếu căn cứ vào quan hệ giữa chủ thể và khách thể (tức con người và vật thể) và quan hệ giữa chủ thể và chủ thể (tức con người và con người) thì tương ứng sẽ có hai dạng hoạt động: hoạt động lao động và hoạt động giao tiếp. Nếu căn cứ vào phương diện cá thể, cuộc sống loài người có ba loại hình hoạt động: hoạt động vui chơi, hoạt động học tập và hoạt động lao động.
Nếu căn cứ vào nguồn gốc, tức là nơi bắt nguồn của hoạt động và đặc điểm của hoạt động thì có hai dạng hoạt động: - Hoạt động thực tiễn (hoạt động diễn ra bên ngoài) ví dụ cụ thể như chơi thể thao, đi lại, … - Hoạt động lý luận (hoạt động tinh thần, hoạt động bên trong, hoạt động tâm lý) ví dụ cụ thể như suy nghĩ cách giải một bài toán, bộc lộ cảm xúc vui, buồn, giận dữ, … Nếu căn cứ vào bản chất hoạt động thì có bốn dạng sau: Luan van 9 - Hoạt động biến đổi, biến đổi ở đây gồm biến đổi thiên nhiên và biến đổi xã hội. Hoạt động biến đổi xã hội ở đây là hoạt động cải tạo, xây dựng xã hội, … và hoạt động cải tạo biến đổi con người (giáo dục hay tự giáo dục ở con người). - Hoạt động nhận thức - Hoạt động định hướng giá trị - Hoạt động giao tiếp 1. Trải nghiệm Theo Hoàng Phê và các tác giả (2004), “Trải nghiệm hiểu theo nghĩa đơn giản nhất là những gì con người đã từng trải qua thực tế, từng biết, từng chịu”.
Theo Nguyễn Thị Liên (2017) và các cộng sự, các đặc điểm của trải nghiệm gồm: - Con người được trực tiếp tham gia vào các loại hình hoạt động và các mối quan hệ giao lưu phong phú đa dạng một cách tự giác. - Con ngưởi được thử nghiệm, thể nghiệm bản thân trong thực tế từ đó hiểu được mình hơn, tự phát hiện những khả năng của bản thân. - Con người được tương tác, giao tiếp với người khác, với tập thể, với cộng động, với sự vật hiện tượng… trong cuộc sống. - Con người thực sự là một chủ thể tích cực, chủ động, sáng tạo.
- Trải nghiệm luôn chứa đựng hai yếu tố không thể tách rời, đó là hành động và xúc cảm, thiếu một trong hai yếu tố đó không thể mang lại hiệu quả. - Kết quả của trải nghiệm là hình thành được kinh nghiệm mới, hiểu biết mới, năng lực mới, thái độ, giá trị mới… Tác giả cũng đề cập đến các dạng trải nghiệm: Có rất nhiều dạng trải nghiệm phong phú và đa dạng: Luan van 10 - Căn cứ vào phạm vi diễn ra hoạt động của học sinh sẽ có các dạng: trải nghiệm trên lớp học, trải nghiệm ở phòng thí nghiệm, trải nghiệm ngoài trời, … - Căn cứ vào các cơ quan tham gia hoạt động sẽ có:trải nghiệm trong đầu (các thao tác tưởng tượng, tư duy trong đầu); trải nghiệm bằng các thao tác tay chân, trải nghiệm các giác quan … - Căn cứ vào các quá trình tâm lý: Trải nghiệm cảm giác bên ngoài:thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác; trải nghiệm các cảm giác bên trong: cảm giác vận động và tiếp xúc trực tiếp với sự vật, cảm giác thăng bằng, cảm giác rung, cảm giác cơ thể … Trải nghiệm về tri giác: tri giác không gian, tri giác thời gian, tri giác vận động, tri giác con người, … Trải nghiệm tư duy và tưởng tượng. Trải nghiệm về trí nhớ. Trải nghiệm các cung bậc cảm xúc: vui buồn, giận, bực tức … để hình thành tình cảm, Căn cứ vào các nội dung giáo dục sẽ có các dạng trải nghiệm: trải nghiệm cảm xúc, trải nghiệm đạo đức, trải nghiệm giá trị, trải nghiệm sáng tạo … (Nguyễn Thị Liên, 2017, trang 72) Tổng kết lại, trải nghiệm là khi con người được đóng vai trò là một chủ thể có sự chủ động, tích cực và tự giác tham gia vào một hoạt động nào đó.
Thông qua trải nghiệm, chủ thể hình thành được những kinh nghiệm, giá trị, năng lực, kĩ năng, … cho bản thân. Ngoài ra, một trải nghiệm đúng nghĩa phải có cả hai yếu tố đi đôi với nhau là hành động và cảm xúc. Ngoài ra, điều mà chúng tôi nhận thấy ở “trải nghiệm” là bản thân nó đã có tính “hoạt động” trong đó. Ngược lại, ở “hoạt động” cũng vậy.
Hoạt động trải nghiệm “Hoạt động trải nghiệm” là một hoạt động giáo dục được nhấn mạnh trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (2018). Theo Nguyễn Thị Liên (2018) và các cộng sự, một hoạt động được gọi là “hoạt động trải nghiệm” trong dạy học thì nó phải là một “…hoạt động giáo dục có mục đích, có tổ chức nhằm hình thành phẩm chất và năng lực cho người học” (Nguyễn Thị Liên, 2017, tr78). Ngoài ra, hoạt động giáo dục này còn phải đảm bảo đủ tính hoạt động và trải nghiệm. Cần phải nói thêm, cái tên: “Hoạt động trải nghiệm” không có nghĩa là bắt buộc các nhà giáo dục phải tổ chức hoạt động giáo dục ở ngoài trời.
Trên thực tế hoạt động trải nghiệm được tổ chức cho học sinh sẽ rất đa dạng và phong phú. Các tác giả cũng cho rằng: “Khi học sinh được tham gia vào hoạt động trên lớp, được tương tác trực tiếp với sự vật, hiện tượng, con người và hình thành được kinh nghiệm cho bản thân, như vậy có nghĩa là học sinh đã được trải nghiệm.” Theo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (2018) do Bộ giáo dục và đào tạo thông qua, trong nội dung định hướng về nội dung giáo dục thì hoạt động trải nghiệm và hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp được đặt trong một khối được yêu cầu thực hiện. Khối hoạt động này được định nghĩa như sau: “Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học khác nhau để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hoá những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai.” Nguyễn Thị Liên và các cộng sự (2017) định nghĩa hoạt động trải nghiệm sáng tạo: Luan van 12 “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục, trong đó nội dung và cách thức tổ chức tạo điều kiện cho từng học sinh được tham gia trực tiếp vào hoạt động và làm chủ thể của hoạt động, tự lên kế hoạch, chủ động xây dựng chiến lược hành động cho bản thân và cho nhóm để hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kĩ năng sống và những năng lực cần có của công dân trong xã hội hiện đại, qua hoạt động học sinh phát huy khả năng sáng tạo để thích ứng và tạo ra cái mới, giá trị cho cá nhân mình và cho cộng động”. Lý thuyết học tập trải nghiệm Lý thuyết học tập trải nghiệm được xây dựng từ rất sớm và được lấy nền tảng từ nghiên cứu của các nhà tâm lý học, giáo dục học như John Dewey, Jean Piaget, Mary Parker Follett; Kurt Lewin, … Cuối cùng, trên cơ sở các nghiên cứu này, D.